Dýisenbi, 26 Qantar 2026
Bilgenge marjan 277 0 pikir 26 Qantar, 2026 saghat 14:04

Mahambet jyryndaghy «iyzen» men «Kýrdek» turaly

Suret: Avtordyng jeke arhiyvinen alyndy.

Mahambet aitady:

«Arqanyng qyzyl iyzeni,

Basy — Kýrdek, týbi — Aral».

Oqyrmannyng qiyaly shartarapqa ketushi edi: «Sonda iyzenning basyndaghy shoghyn kýrdek dep ataytyn úqsaymyz. Aral degeni týbi me?» dep. Mahambetting dәl osy eki jol jyrynyng arasynda týsip qalghan, úmytylghan joldar bar.

Noghay jyraularynyng jyryn paraqtap otyrsaq, olar Aral dep Kaspiy tenizin atapty. Qazirgi uaqytta Aral dep atap jýrgen tenizimiz búryn Kaspiy tenizimen tútasyp jatqandyqtan, Aral degen úly ataudyng bir shetin ghana ústap qalyppyz. Onyng Aral atalu sebebi, aral siyaqty kishkentay bolghanynan emes. Ol óte ýlken teniz — Kaspiy men Araldyng tútasyp túrghan aimaghy. Búl Oral tauynan aqqan kóptegen sulardyng qúiyluymen Oral tenizi, birte-birte Aral tenizi atalghan aidyn.

Mәskeu memlekettik uniyversiytetining ghalymy Ekaterina Badukovanyn: "Aral tenizi aimaghynyng jer bederining damu tarihyn taldau songhy on myng jyl ishinde úlu qabyrshaqtarynyng Aral tenizine enui mýmkin bolghanyn kórsetedi. Búl enu búryn qalyptasqan, keng әri tereng jyra arqyly jýzege asqan. Aytuly jyra Batys Sibirden Torghay oiysy arqyly, odan әri Túran jazyghy men qúrghaghan arnalar arqyly Kaspiy tenizine qaray aqqan sulardyng әserinen qalyptasqan" degen qorytyndysy osyghan sayady.

2009 jyly 20 mamyrda Mahachqaladaghy «Lotos» baspasynda basylghan «Yyr iyesy men ediym» kitabynda Mahambet ózine ýlgi etken Dospambet jyraudyng jaraly jatqanda shygharghan, mynaday qylysh jýzi tiygen jyry jarq ete qalady:

«Azauly er Dospambet

Ózi aitar:

Qaraghayly Kýrdek boyynda,

Qamshym qaldy jayynda,

Qamshym mening — qayma altyn,

Býldirgesi — býkpe altyn,

Ózegi — ógiz terisi,

Órmesi — búlan taspasy,

Qamshyma men bara alman.

Qamshyma men barsam,

Qaytyp elim taba alman —

Qazaq jazyq, Tenimdi.

Qargha-qúzghyn jer taghy.

Ony atam estise:

— Qabyrghada laulap janghan,

Qos bilteli shyraghym,

Jany sóndi! — der taghy.

Kýrdek ózeni — Perim qiyrdyng jerindegi Edil ózenining bastau qaynary bolghan su. Aq Edil men Aq Jayyq sonshama kóp sulardy shúbyrtyp ertip әkelip Aralgha(Kaspiyge) qúyady. Qama ózenining bir salasy bolghan Kýrdek suy da әp-sәtte alyp Edilge sinip kete beredi. Sol Edilding bastauy Kýrdek ózeni bolghanyn barsha noghay bilip túr. Alayda, Perim jerindegi ózendi nege «Qaraghayly Kýrdek» dep qosarlap aitady? Álikey Marghúlan ózining «Sayat qústary jәne olardyng jaratylystaghy erekshelikteri» degen enbeginde Sibirding qyranynyng «Qaraghaydyng qonyralasy» dep atalatynyn týsindiredi. Sonda bes ghasyrdan beri belgili bolyp túrghany Tayganyn, yaghny Sibir toghayynyng noghaysha, qazaqsha balamasy — Qaraghayly bolghan.

Búl jerde Dospambet atap ótetin Azau — Azov tenizi jaghalauy. Ózin keyde "Azau úly" dep te jazady, "Azauly" dep te alady. Ózining tuyp-ósken jeri. "Qazaq jazyq" dep ataghany — Túran oipatynyng batys bóligin ishine alghan Edil atyrauy men Aral tenizining aralyghyn alyp jatqan kentti, mayly, shandy ýsh jazyq. Múrat aqyn ony Ýsh Qiyan deytin:

«Edilding boyy — qandy qiyan,

Jayyqtyng boyy – mayly qiyan,

Manghystau boyy — shandy qiyan».

Dospambet jyraudyng bir ereksheligi, ol jyrlarynda ózin — Qazaq, onyng ishinde Qypshaq retinde kórsetedi. Onyng «Shabaghan qazaq erge oq tiydi, Oq tiygende bek tiydi» deytini keyin aitylsa, jogharydaghy jyrdyng jalghasy retinde:

«Alghanshyghym estise:

— Esey-Qosay eki úl,

Jastay qaldy, — der taghy

Tenderim mening estise:

— Mal izdegen qazaqqa,

Qiyn boldy! — der taghy» dep ózin basqalardyng qazaq retinde kóretinin bildiredi. Óz úly Qosaygha arnaghan әkelik meyirim jyrynda «Qypshaqtyng kórki edin, Qosayym» dep emirenetini bar.

Shalkiyiz jyrau óz kezeginde osy Qazaq jazyghy turaly tipti tolghay týsip:

«Jalp-jalp etken japalaq,

Jazyqta kimge joldas bolmaghan?

Jan-jaghy týlki, jylqy ayan,

Jazyqta kimdi jau salmaghan?

Sazdaugha bitken sary tal,

Erlerge qayda salqyn bolmaghan?

Saqalyna sary shybyn úyalap,

Miyghyna qara shybyn panalap,

Jazyqta mal izdegen qazaqtyn,

Basy da qayda qalmaghan?» dep ot qoparady. Mahambet dәl osy jyr joldaryna shәkirttik qylyp, ony bylay óndeydi:

«Sazdaugha bitken qúba tal,

Kimderge qonys bolmaghan?...

Sadaghyna sary shirkey úyalap,

Jau izdegen erlerdin

Qayda basy qalmaghan?» dep.

Dospambetting jyryndaghy Teng degeni — Azau tenizine qúyatyn Don ózeni. Sonymen, Mahambetting «Basy — Kýrdek, týbi — Aral» dep sarghayyp aityp túrghany eng basy Kýrdek suynan bastalatyn Edil ózenining Aralgha kelip toqtaytynyn aitqany, sol jyraulardan alghan sózi. Dospambet osy arada ózining qamshysynyng taspasyn maqtaghanda «Órmesi — búlan taspasy» dep ataydy. Shalkiyiz jyrau bolsa:

«Mening iyem — By Temir,

Múz ýstinde ot jaqqan,

Búzbay búlan pisirgen» dep iyesin alqaydy. Dospambet pen Shalkiyiz ómir sýrgen Azaulyda, Qoban aimaghynda búlan joq. Búlan Donnyng joghary jaghynda jatqan, qazirgi Voronej oblysy jerinde bolghan. Edilding joghary jaghyndaghy Kýrdekte de búlan bar. Sonda Dospambetting Tayganyng búlanynyng terisining taspasymen jasalghan qamshysy sol jaqtyng ózinde qalghan bolyp otyr bir saparynda. Ol ózi de ashyq aityp ótti ghoy — "Qamshyma qayta baruym ýshin Tendi, Qazaq jazyqty basyp ótuime tura keledi» dep.

"Qamshyma men bara alman.

Qamshyma men barsam,

Qaytyp elim taba alman —

Qazaq jazyq, Tenimdi.

Qargha-qúzghyn jer taghy" dep búl sapardyng qiyndyghyn, japasyn kórsete kele, atasynyng Dospambettey úly ólse "qabyrghamda laulap janghan qos bilteli shyraghymnyng jany sóndi" dep kýiiktenetinin aitady. Búl sol kezdegi qoghamnyng almaghayyp, sayasy túraqsyzdyghyn da kórsetetin dýniye. Qamshy — biylikting nyshany bolsa, Noghay ordasynyng aiyrylyp jatqan jerlerin de osy arqyly atap ótti dey alamyz.

Kaspiy tenizining Aral tenizi dep atalghanyn Shalkiyizdyng jyry túraqtandyra týsedi. Shalkiyiz sóilesin:

«Asqar taugha arymay shyghyp qarasam,

Ana-Edilding aq jelkenin kóremin.

Ana-Edilden Aq Qobangha qarasam,

Aqyr jigit alyp noghayym kóremin» degeni onyng qabartynyng súluyn ózine nekelep, Kabardin jerindegi Bestauda kóp jýrgenimen de baylanysty. Sol jyrau:

«Otauymda menin, jandar, oinaghan —

Qabartynyng aiday súlu jasy edi.

Qazanymda menin, jandar, qaynaghan —

Búl noghaydyng qara qoshqar basy edi» dep bizding qabarty qauymy jayyndaghy sózimizdi dәleldey týsedi. Jyrau "asqar tau" dep sol Qap tauyn — Kavkazdy menzeydi.

«Kóz aldymda qobyrsyghan Qap taular,

Qabartygha men attanban mal ýshin.

Men-shi býgin malym, basym ayaman,

Qabartynyng býlkildegen jany ýshin» delingen janaghy jyrynyng jalghasynda. Sol taugha shyghyp shyghysqa qarasa ol Aq Edilding jelkenin kórmek. Al, batysqa qarasa, Azau tenizine qúyatyn Aq Qobangha, yaghny orystar Kubani dep ataytyn arnanyng aq saghymyn kórmek. Taman týbegi retinde Azau tenizine shyghystan súghynghan tarihy Qoban aimaghynyng jerinde qazir Krasnodar qiyr, Stavropliskiy qiyr men Adygeya respublikasy, Qarashay-Sherkesh respublikasy túr. Qabarty qauymy da sol adygeylerding bir bútaghy esepteledi.

Sol Aq Qobannan shyghystaghy Aq Jayyqqa jol tartqanda onyng kórgen tenizi — Aral, yaghny Kaspiy tenizi:

«Aq Qobannan Aq Jayyqqa jol tartsam,

Aldyn buyp Aral noghay manyraydy.

Aldaspanyn әri tastap, qol tútyp,

Aq Qobannan auyr habar soraydy.

Astymdaghy aq aruana shapqanda,

Artymdaghy aq saghymym boraydy» deydi óskeleng jyrmen ýdete shapqan batyr.

Mahambet Edildi atap, Jayyqty Aq Jayyq dep erkeletip kóp aitsa, noghay jyraulary Edil men Tendi kóp aitady. Aq Jayyq pen Aq Edil, Aq Qoban sózderi tausylyp bermeydi.

Mahambet jyryndaghyday «Arqanyng qyzyl iyzeni» degen jaghymdy sóz Ertisting batysynan Edilge deyin sozylyp jatqan alasa taular jýlgesining jalpy aty — Sary Arqamen baylanysty. Múny Edilding boyynan shyqqan Shalkiyiz jyraudyn:

«Aspan úshyp, Arqa kezip,

Kóp jýrip,

Ádildikti esh kórmedim

Kózimmen.

Atan jegip, attan týsip,

It ýryp,

Alapamdy alyp keldim

Sózimmen» degen joldarynan da qaraugha bolady. Búl Arqa turaly ol taghy da:

«Eki arystan jau shapsa,

Oq qylqanday shanshylsa,

Qan jusanday egilse,

Aqqan suday tógilse,

Betegeli Sary Arqanyng boyynda,

Soghysyp ólgen ókinbes» dep ózinen kóp keyingi Aqtanberdi, Mahabmbetterding auzyna, Qúrmanghazy dombyrasynyng shanaghyna osy sózdi salyp ketken.

«Árayna, biyler, Árayna,

Arghymaghym jaray ma?» dep Mahambet jyrynyng ortasyndaghy qayyrmagha «Árayna» degen qayyru qosyp otyrsa, Shalkiyiz jyrau myna jyrynda «Alay» degen qayyru qosyp, tyndaushysyn osy sózben terbep otyrghan:

«Ana Edildey, Alay janym, su aqsa,

Jaghasyna bitkeni onyng tal bolar.

Sýigeninen er jigitim aiyrylsa,

Jýregining basy onyng qan bolar».

Búdan keyin jyrau bizdi kóp kýttirgen, Mahambet sóz etetin Arqanyng qyzyl iyzenin aityp ótedi:

«Qyzyl iyzen, Alay janym, boz jusan,

At semirter, Alay janym, kýr bitse.

Arghy atasyn, Alay janym, kórmegen,

Bergi atasyn, Alay janym, bilmegen,

Namart myrza óktem sóiler mal bitse!»

Biri 15 ghasyrda, biri 16 ghasyrda ómir sýrgen qos jyraudyng ot qúsqan jyrlaryna múrager bolghan úrpaqtardyng qazaq arasynda múny damytqanyn, sol ruhany shәkirtterding zandy jalghasy — Mahambet jyrau, Múrat aqyndar bolghanyn bilemiz. Onyng ýstine, Shalkiyiz jyraudyng úrpaqtary — týgel qazaq. Onyng by Temirge ókpelep, Edildi qaq jaryp Qazaq handyghyna kóship ketken saparyn sarnap aitqan óz jyry osy maqalamyzdy da tamamdasyn:

«Tәleysiz Shalkiyiz býgin de,

Qazaq shyghyp barady.

Bizdey bolghan jyraugha

"Jolyng bolsyn!" dermisin?

Ey, by Temir, by Temir,

Qyr iyesi sen edin.

Jyr iyesi men edim.

Qyrdy jyrdan aiyrdyn,

Omyrtqamdy qayyrdyn.

Aq kiyik boldym shóli joq,

Aqqu boldym kóli joq,

Qobyz-au boldym ýni joq,

Qobyzsyz elding kýni joq.

Qayranda boldy-au saz ýnim,

Borandy boldy-au az kýnim.

Júrt tastatty jalamen,

Qazaqqa shyghyp baramyn,

Qayranda bolyp qalamyn».

Kókbóri Mýbarak

Abai.kz

0 pikir