Qogham damuynyng ózeginde әrdayym til problemasy túrghan. Til – tek qarym-qatynas qúraly ghana emes, ol últtyng jadyn, dýniyetanymyn, minezin, tarihy tәjiriybesin saqtaytyn ruhany ózek. Sondyqtan «bir tildi qogham» úghymy keyde ýstirt týsindirilip, tar shenberde qarastyrylady. Al shyn mәninde, bir tildi qogham – bir oilau kenistigi, ortaq qúndylyqtar alany, últtyq tútastyqtyng tiregi.

Bir tildi qogham degende basqa tilderdi joqqa shygharu nemese kóptildilikti mansúqtau – dep oilamau kerek. El ishindegi negizgi qoghamdyq, sayasi, ekonomikalyq jәne mәdeny qatynastardyng bir ortaq memlekettik til arqyly jýzege asuyn aituymyz kerek. Búl – әlemdik tәjiriybede dәleldengen, memleket túraqtylyghy men últ birligin qamtamasyz etetin manyzdy faktor.

Últtyq birlik pen qoghamdyq tútastyq

Bir tildi qogham eng aldymen últty biriktiredi. Ortaq til – ortaq taghdyrdyng belgisi. Til arqyly adamdar ózara terenirek týsinedi, oiy men maqsaty toghysady. Qoghamda aqparat almasu jenildep, әleumettik kedergiler kemidy. Ártýrli tildik toptargha bólinu sayasi, mәdeny jәne әleumettik jikteluge әkelui mýmkin. Mysaly, bizding Qazaqstandy biylik iyesi eki qoghamgha bólip tastady, qazaq jәne orys tildi ghylyp. Aldaghy uaqytta osy sayasat eldi ekige bólip jibermesine kim kepil. Óte qauipti, túraqsyz sayasat. Al bir til ýstem bolghan ortada azamattar ózin birtútas qauymnyng mýshesi retinde sezinedi.

Tariyhqa kóz jýgirtsek, bir tildi qogham qalyptastyrghan elderde últtyq sana tez jetilip, memleketshildik berik ornyqqanyn bayqaymyz. Fransiya, Japoniya, Ontýstik Koreya syndy elderde memlekettik til qoghamdyq ómirding barlyq salasynda basymdyqqa iye. Osy elderde til – últtyq biregeylikting temirqazyghy.

Bir tildi qogham memlekettik basqaru jýiesin aitarlyqtay jenildetedi. Zandar, normativtik aktiler, resmy qújattar bir tilde әzirlenip, bir tilde týsindirilgende, ony halyqtyng qabyldauy da, oryndauy da onay bolady. Kóptildi resmy kenistik keyde týsinbeushilikke, burokratiyalyq kedergilerge, jauapkershilikting әlsireuine alyp keledi. Elimizde qazirgi kezde tura osynday jaghday.

Memlekettik til ýstem qoghamda azamat pen memleket arasyndaghy baylanys tikeley әri senimdi bolady. Halyq zandy óz tilinde týsinip, talapty da sol tilde qoyady. Búl – qúqyqtyq sananyng ósuine, azamattyq jauapkershilikting qalyptasuyna yqpal etedi.

Bir tildi qogham bilim jýiesinde de ýlken artyqshylyq beredi. Oqu baghdarlamalary, oqulyqtar, ghylymy zertteuler bir tilde jýielense, bilim sapasy artady. Oqushy da, student te óz ana tilinde tereng oilanyp, kýrdeli úghymdardy erkin mengere alady. Ana tilinde alynghan bilim – eng sapaly bilim.

Ghylym salasynda da tilding orny erekshe. Bir tildi ghylymy orta qalyptasqanda terminologiya jýielenip, últtyq ghylymy mektepter damidy. Búl óz kezeginde sheteldik bilim men tәjiriybeni sýzgiden ótkizip, últtyq mýddege say beyimdeuge mýmkindik beredi. Til ghylymdy tejemeydi, kerisinshe, dúrys sayasat arqyly ghylymdy algha jeteleydi.

Kóp jaghdayda til problemasy ekonomikadan bólek qarastyrylady. Alayda bir tildi qogham ekonomikalyq túrghydan da útymdy. Bir tilde jýrgiziletin iskerlik qatynas, qújat ainalymy, jarnama men qyzmet kórsetu salasy uaqytty da, resursty da ýnemdeydi. Kәsipker men tútynushy bir tilde sóileskende senim artady, naryq keneyedi.

Sonymen qatar, ishki naryqta ortaq tilding boluy otandyq ónimnin, últtyq brendterding damuyna jol ashady. Til – ekonomikalyq kenistikting de tútastyghyn qamtamasyz etetin faktor.

Bir tildi qogham mәdeny tútastyqty saqtaydy. Ádebiyet, kino, teatr, muzyka – barlyghy til arqyly ómir sýredi. Memlekettik til ýstemdik etken ortada últtyq mәdeniyet damyp, úrpaqtan úrpaqqa ýzilmey jetedi. Til әlsiregen jerde mәdeny jady da әlsireydi.

Ruhany qauipsizdik túrghysynan da bir tildi qogham manyzdy. Aqparattyq kenistik bir tilde qalyptasqanda, syrtqy iydeologiyalyq yqpaldargha qarsy túru jenildeydi. Últtyq mýdde men qúndylyqtar sol til arqyly qorghalady.

Keybireuler bir tildi qoghamdy oqshaulanumen, әlemnen bólinumen shatastyrady. Búl – qate týsinik. Bir tildi qogham basqa tilderdi ýirenuge tyiym salmaydy. Kerisinshe, memlekettik til myqty bolghan jaghdayda ghana shet tilderin mengeru tiyimdi bolady. Óz tilinde nyq túrghan últ qana ózge mәdeniyettermen teng dәrejede súhbat qúra alady.

Álemdik tәjiriybe kórsetkendey, aldymen ishki tildik tútastyqqa qol jetkizgen elder ghana jahandanu ýderisinde óz bolmysyn joghaltpay, tabysty damyp keledi.

Bir tildi qogham – bir últtyng artyqshylyghy emes, memleketting beriktigi. Ol – qoghamdyq kelisimnin, tiyimdi basqarudyn, sapaly bilimnin, damyghan ekonomikanyng jәne ruhany qauipsizdikting negizi. Ortaq til bar jerde ortaq maqsat, ortaq jauapkershilik qalyptasady.

Til – sayasattyng qúraly demeyik, últtyng taghdyry. Sondyqtan bir tildi qogham qúru – bireuge qarsy baghyttalghan qadam emes, bolashaqqa jasalghan sanaly tandau. Últtyq mýddeni birinshi oryngha qoyatyn kez kelgen memleket ýshin búl – tabighy әri zandy jol.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz