Ótken jyly Beyjing siyrek kezdesetin jer metaldaryna qatang baqylau ornatty. Sonyng saldarynan keybir batys kompaniyalary júmysyn toqtatty. Sodan sabaq alghan Tramp «Amerika birinshi orynda», «Tek qana  Amerika!» úranyn qayyra túryp, búl mәselede kópjaqtylyq kartasyn qolgha aldy. Sәrsenbi kýni AQSh Vashingtonda kem degende 50 eldi jinap, osy resurstargha teng qol jetkizudi qamtamasyz etu ýshin manyzdy miyneraldargha baghyttalghan sauda blogyn qúrdy.

Búl manyzdy strategiyalyq miyneraldargha kobalit, niykeli, marganes, grafit jәne litiy siyaqty ondaghan materialdar kiredi. 17 metall elementining qaspasy bar Siyrek kezdesetin jer metaldaryn da qamtidy, búl óndiris tizbegine negizinen Qytay qojalyq etedi. Ayta ketu kerek, әrbir smartfonda jәne tabighy qozghaltqyshy bar kólikte siyrek kezdesetin jer elementteri bar.

Qytay әrtýrli miyneraldardy óndeudi baqylaudy geoekonomikalyq tútqa retinde paydalanady, keyde eksportty shekteydi, baghalardy tómendetedi jәne basqa elderding jartylay ótkizgishterde, elektromobiliderde jәne tipti ozyq qarularda qoldanylatyn materialdar kózderin baqylau ýshin jetkizu tizbekterin әrtaraptandyru әreketterine kedergi keltiredi.

Degenmen, eger Tramp ótken jyly sәuirde jahandyq sauda soghysyn bastamaghanda, siyrek kezdesetin jer metaldaryn qosa alghanda, negizgi miyneraldardyng mәrtebesi sonshalyqty joghary baghalanbaghan bolar edi. AQSh-Qytay sauda qaqtyghysynda siyrek metalldar tipti belgili bir dәrejede sauda soghysyn toqtatuda ról atqardy dep aitugha bolady. Ekijaqty sauda soghysy kýsheygen sayyn, Qytaydyng siyrek kezdesetin jer metaldaryn baqylauy ótken jyldyng qazan aiynda sharyqtau shegine jetti.

2025 jyly 9 qazanda Qytaydyng Sauda ministrligi últtyq qauipsizdik mәselelerin algha tartyp, siyrek kezdesetin jer elementteri men onymen baylanysty tehnologiyalargha eksporttyq baqylaudy kýsheytti. Amerika Qúrama Shtattary Beyjindi birden «úzyn qúryghymen AQSh-ty túnshyqtyrugha tyrysty» dep aiyptady. Tramp 1 qarashadan bastap qytaylyq tauarlargha tarifterdi 100%-gha deyin kóteremin dep qorqytty, al AQSh qarjy ministri Bessenter Beyjinning songhy siyrek kezdesetin jer elementterine baqylaudy «әlemmen qaqtyghys» dep aiyptady. Aqyrynda, sauda soghysy shynyna jetkende, Tramp pen Sy Szinipin Pusan sammiytinde kelisimge keldi: AQSh Qytaygha chip eksportyna qoyylghan shekteulerdi ishinara alyp tastady, al Qytay siyrek kezdesetin jer elementterine eksportty maqúldaudy jenildetti.

Osy sәrsenbide AQSh viyse-preziydenti Vens Vashingtonda ótken birlesken otyrysynda: «Biz óndirushilerimizge ziyan keltirip jatqan arzan manyzdy miyneraldardyng naryqqa aghynyn shektegimiz keledi», - dep mәlimdedi. Ol Qytaydy naryqtaghy qiyndyqtar ýshin, onyng atyn atamay, syngha aldy: «Biz qazir halyqaralyq manyzdy miyneraldy naryqtyng aqauly ekenin bilemiz jәne mening oiymsha, kópshiligimiz songhy bir jylda ekonomikamyzdyng osy manyzdy miyneraldargha qanshalyqty tәueldi ekenin týsinu ýshin qanday da bir jolmen bodau tóledik». Vashington tehnologiyalyq innovasiyalar, ekonomikalyq kýsh jәne últtyq qauipsizdik ýshin manyzdy osy komponentterding jetkiziluin qamtamasyz etu ýshin halyqaralyq mehanizm qúrugha ýmittenedi. Vens bylay dedi: «Biz óndiristing әrbir kezeninde manyzdy miyneraldargha arnalghan etalondyq baghalardy belgileymiz jәne búl baghalar shynayy naryqtyq qúndy kórsetedi. Artyqshylyqty aimaq mýsheleri ýshin búl etalondyq baghalar baghanyng tútastyghyn qamtamasyz etu ýshin retteletin tarifter arqyly saqtalatyn eng tómengi baghalar retinde qyzmet etedi».

Is-sharagha barlyghy 55 el qatysty. Kezdesudi basqarghan AQSh Memlekettik hatshysy Marko Rubio: «Býginde siyrek kezdesetin jer resurstary bir elding qolynda shoghyrlanghan», - dedi, búl olardy «geosayasy maqsattargha jetu ýshin rychag» retinde paydalanugha bolady. Rubio Qytaydyng atyn atamady, biraq qatysushylar Qytaydyng Japoniya siyaqty basqa elderge qysym jasau ýshin ónerkәsiptik magnitterdegi ýstemdigin paydalanatynyn jaqsy biledi.

Vashington Qytaydyng arzan óndiristik quatymen bәsekelesu ýshin kýresip jatqan tau-ken jәne óndeu jobalaryna jeke investisiyalardy tartugha ýmittenedi. Búl tәsil zamanauy tehnologiyalar ýshin manyzdy materialdardyng jahandyq jetkizu tizbegin qayta qúruy mýmkin, biraq qysqa merzimdi perspektivada óndirushiler ýshin shyghyndardy arttyryp, Beyjinmen sauda shiyelenisterin kýsheytedi.

Ótken jyldyng qazan aiynyng sonynda siyrek kezdesetin jer metaldarynyng eksportyna Beyjinning yqpaly tolyqtay kórindi. Sodan beri Tramp birneshe ret «Bizge siyrek kezdesetin jer resurstary qajet» dep mәlimdep, búl baghaly tabighy resurstardy barlau jәne qorghau Amerikanyng «qayta industriyalandyru» sayasatyndaghy basty basymdyq ekenin, tarifter siyaqty manyzdy ekenin mәlimdedi.

Manyzdy miyneraldy mәseleler Ukrainada, Kongo Demokratiyalyq Respublikasynda nemese Grenlandiyada bolsyn, AQSh diplomatiyasyndaghy negizgi taqyrypqa ainaldy. Tramp әkimshiligi diplomatiyalyq kelissózderde búl tabighy resurstardy iygeruding manyzdylyghyn ýnemi atap ótti.

Abai.kz