Qazaqstandaghy sayasy pikirtalastarda eng jii qoyylatyn súraqtardyng biri — elge kýshti Preziydent kerek pe, әlde biylikting jauapty jýiesi kerek pe?

Búl súraqty bir-birine qarsy qoi — dúrys emes. Sebebi mәsele túlghanyng kýshinde emes, jýiening qanshalyqty ornyqty ekeninde.

«Kýshti biylik» degendi qalay týsinemiz?

Kóp jaghdayda «kýshti biylik» dep:
– sheshimdi tez qabyldaytyn,
– kedergisiz әreket etetin,
– barlyghyn bir ortalyqtan baqylaytyn modeldi aitamyz.

Alayda múnday jýiening әlsiz túsy bar:
– ol bir adamgha tәueldi bolady;
– sabaqtastyq kezinde ýziliu ahualyn tudyrady;
– qatening qúny tym joghary bolady.

Yaghny syrttay myqty kóringenimen, úzaq merzimde tәuekeli kóp.

Jauapty biylik degen ne?

Jauapty biylik — búl:
– әr biylik tarmaghynyng qúzyreti aiqyndalghan;
– birin biri tejep, tengerip túratyn;
– azamattar aldynda esep beretin jýie.

Múnday modelde:
– Preziydent — memleketting birligin qamtamasyz etetin túlgha;
– Parlament — derbes zang shygharushy organ;
– Ýkimet — sayasy jauapkershilik arqalaytyn atqarushy biylik.

Búl biylikti әlsiretu emes. Kerisinshe, ony qateden qorghaytyn qúrylym.

Preziydent ókiletin shekteu qauipti me?

Keyde «Preziydentting ókiletin shekteu túraqtylyqqa qauip tóndiredi» degen pikir aitylady.
Shyn mәninde, túraqsyzdyqtyng basty kózi — sheksiz ókilet.

Ókiletti shekteu:
– Preziydentting bedelin týsirmeydi;
– memleketting basqaru qabyletin joymaydy;
– kerisinshe, sheshim qabyldaudy institusionaldyq dengeyge kóteredi.

Tarih kórsetkendey: túlghagha tәueldi jýie ketedi,
al erejege sýiengen jýie qalady.

Daghdarys kezindegi basty súraq.

  Kez kelgen memleket bir súraqqa aldyn ala jauap beruge tiyis:
eger erteng Preziydent óz mindetin atqara almasa, ne bolady?

Eger búl jaghday Konstitusiyada naqty kórsetilmese:
– biylik vakuumy payda bolady;
– legitimdikke kýmәn tuady;
– sheshim kóshede qabyldanuy mýmkin.

Sondyqtan biylik sabaqtastyghy — túraqtylyqtyng negizgi elementi.

Tepe-tendik әlsizdik emes.

Keyde biylik tarmaqtarynyng tepe-tendigi «әljuazdyq» dep qabyldanady.
Alayda búl — jansaq týsinik.

Tepe-tendik:
– sheshimdi bayaulatpaydy,
– kerisinshe qayta qaralatyn qateni azaytady;
– jauapkershilikti naqtylaydy.

Sondyqtan kýshti Preziydent pen jauapty biylik bir-birine qarsy emes. Olar birin-biri tolyqtyrady.

Qorytyndy

Súraqty «Preziydent qanshalyqty myqty?» emes.
«Jýie qanshalyqty jauapty?» dep qoi kerek.

Eger Konstitusiya:
– biylikting shegin aiqyndasa,
– jauapkershilikti bólse,
– daghdarysqa dayyn bolsa,

onda memleket te túraqty bolady.

Al múnyng týiini bireu:

Biylikti shektey almaghan Konstitusiya
daghdarysqa dayyn emes.

Saraptamalyq eskertpe

Konstitusiya jobasynyng 42–46-baptaryna qatysty.

Joba mәtinindegi jaghday (qysqasha):
Preziydent:
– atqarushy biylikting negizgi túlghasy;
– Ýkimetti, joghary lauazymdardy taghayyndaydy;
– Parlamentke eleuli yqpal etedi.

Mәsele mynada:
– ókiletting shamadan tys shoghyrlanuy;
– Preziydentting jeke sheshimderine tәueldilik;
– jauapkershilikting naqty bólinbeui.

Úsynylatyn baghyttaghy prinsipti týrdegi týzetimder:

1. Preziydentting keybir kadrlyq taghayyndaularyn
   Parlamentting nemese tәuelsiz organdardyng kelisimine baylau.
2. Preziydent aktilerining bir bóligine
   Ýkimet pen Parlament aldynda sayasy jauapkershilik tetigin engizu.
3. Daghdarys jaghdayyndaghy ókiletterdi
   naqty merzimmen jәne baqylaumen shekteu.

Búl úsynystar Preziydent institutyn әlsiretpeydi,
kerisinshe ony jeke tәuekelderden qorghaydy.

 Viyse-Preziydent: túraqtylyq instituty ma, әlde artyq buyn ba?

Konstitusiya jobasyndaghy eng kóp súraq tudyrghan janalyqtardyng biri —
Viyse-Preziydent institutynyng engizilui.

Búl iydeya qoghamda eki týrli qabyldandy:
– bir tarap ony sabaqtastyq kepili dep sanaydy;
– ekinshi tarap qos biylik qaupin kóredi.

Mәsele atauda emes.
Mәsele — onyng Konstitusiyada qalay bekitilgeninde.

Viyse-Preziydent ne ýshin kerek?

Kez kelgen memleket ýshin eng qauipti sәt — joghary biyliktegi kýtpegen ýzilis.

Preziydent:
– óz erkimen ketse,
– densaulyghyna baylanysty qyzmetin atqara almasa,
– nemese qyzmetinen ketirilse,

biylik kimge jәne qalay ótedi?

Viyse-Preziydent iydeyasy osy súraqqa aldyn ala, qúqyqtyq jauap berudi kózdeydi.
Búl — logikalyq túrghydan dúrys qadam.

Qauip qay jerde?

Alayda joba mәtininde bir nәzik tús bar.

Viyse-Preziydent:
– Preziydentpen birge saylanbaydy;
– halyqtan tikeley mandat almaydy;
– biraq qajet bolghan jaghdayda memleketti tolyq basqarady.

Búl jerde súraq tuyndaydy: uaqytsha biylikti iyelenetin túlghanyng legitimdigi qalay qamtamasyz etiledi?

Eger búl súraq ashyq qalsa, Viyse-Preziydent túraqtylyq faktory emes,
kerisinshe dauly figuragha ainaluy mýmkin.

Qos biylik qaupi bar ma?

Joba boyynsha Viyse-Preziydent:
– Preziydent tapsyrmasymen әreket etedi;
– derbes sayasy ókileti joq.

Búl — qos biylikti shekteytin faktor.

Alayda Konstitusiyada:
– «Preziydent tapsyrmasy» úghymynyng shegi;
– Viyse-Preziydentting sayasy beytaraptyghy;
– onyng derbes bastama kóteru mýmkindigi
naqty jazylmaghan.

Demek, túlghagha baylanysty tәuekel saqtalady.

Uaqytsha Preziydent — erekshe mәrtebe me?

Jobada Viyse-Preziydent Preziydent ókiletin qabyldaghan jaghdayda:
– Konstitusiyagha ózgeris engize almaydy;
– Qúryltaydy tarata almaydy.

Búl — dúrys shekteu.

Biraq taghy bir manyzdy súraq bar: ol qansha uaqytqa deyin biylik etpek?

Merzim naqty kórsetilmese:
– uaqytsha status sozylyp ketui mýmkin;
– sayasy jauapkershilik búldyraydy;
– saylau prosesi keyinge ysyrylady.

Sondyqtan uaqytsha biylik әrdayym qatang merzimmen shektelui tiyis.

Viyse-Preziydent instituty qashan tiyimdi?

Búl institut tiyimdi, eger ol:
– tek sabaqtastyq ýshin qajet bolsa;
– derbes sayasy oiynshygha ainalmasa;
– Preziydentpen bәsekege týspese;
– halyqtyng erkin almastyrmasa.

Yaghny Viyse-Preziydent — saqtandyru tetigi, biraq balama biylik emes.

Qorytyndy

Viyse-Preziydent instituty:
– ózdiginen jaqsy da, jaman da emes;
– bәri onyng konstitusiyalyq mejesine baylanysty.

Eger shekara aiqyn bolsa — ol túraqtylyqqa qyzmet etedi.

Eger shekara búldyr bolsa — ol daghdarys kózine ainalady.

Sondyqtan basty qaghida bireu:

Uaqytsha biylik — túraqty erejemen ghana qauipsiz.

Saraptamalyq eskertpe

Konstitusiya jobasynyng 49–51-baptaryna qatysty.

Jobadaghy bar norma (qysqasha):
– Viyse-Preziydentti Preziydent Qúryltay kelisimimen taghayyndaydy;
– Preziydent ókileti toqtaghanda, biylik aldymen Viyse-Preziydentke ótedi;
– uaqytsha Preziydentke birqatar shekteu qoyylghan.

Mәseleler:

1. Tikeley halyq mandatynyng bolmauy.
2. Uaqytsha biylikting naqty merzimining kórsetilmeui.
3. Viyse-Preziydentting sayasy beytaraptyghynyng aiqyn jazylmauy.

Úsynylatyn týzetu baghyttary:

1. Viyse-Preziydentting mәrtebesin «tek sabaqtastyqqa arnalghan konstitusiyalyq institut» dep naqty bekitu.
2. Preziydent ókiletin qabyldaghan Viyse-Preziydent ýshin qatang uaqyt shegin (mysaly, 60–90 kýn) belgileu.
3. Viyse-Preziydentting derbes sayasy bastamalaryna Konstitusiyalyq tyiym engizu.
4. Uaqytsha biylik kezeninde barlyq sheshimning Konstitusiyalyq Sot baqylauynda boluyn bekitu.

Búl ózgerister institutty әlsiretpeydi, kerisinshe ony daghdarysqa tózimdi qylady.

Serik Erghali, mәdeniyettanushy, zanger

Abai.kz