پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت
قازاقستانداعى ساياسي پىكىرتالاستاردا ەڭ ءجيى قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى — ەلگە كۇشتى پرەزيدەنت كەرەك پە، الدە بيلىكتىڭ جاۋاپتى جۇيەسى كەرەك پە؟
بۇل سۇراقتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ — دۇرىس ەمەس. سەبەبى ماسەلە تۇلعانىڭ كۇشىندە ەمەس، جۇيەنىڭ قانشالىقتى ورنىقتى ەكەنىندە.
«كۇشتى بيلىك» دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟
كوپ جاعدايدا «كۇشتى بيلىك» دەپ:
– شەشىمدى تەز قابىلدايتىن،
– كەدەرگىسىز ارەكەت ەتەتىن،
– بارلىعىن ءبىر ورتالىقتان باقىلايتىن مودەلدى ايتامىز.
الايدا مۇنداي جۇيەنىڭ ءالسىز تۇسى بار:
– ول ءبىر ادامعا تاۋەلدى بولادى;
– ساباقتاستىق كەزىندە ءۇزىلىۋ احۋالىن تۋدىرادى;
– قاتەنىڭ قۇنى تىم جوعارى بولادى.
ياعني سىرتتاي مىقتى كورىنگەنىمەن، ۇزاق مەرزىمدە تاۋەكەلى كوپ.
جاۋاپتى بيلىك دەگەن نە؟
جاۋاپتى بيلىك — بۇل:
– ءار بيلىك تارماعىنىڭ قۇزىرەتى ايقىندالعان;
– ءبىرىن ءبىرى تەجەپ، تەڭگەرىپ تۇراتىن;
– ازاماتتار الدىندا ەسەپ بەرەتىن جۇيە.
مۇنداي مودەلدە:
– پرەزيدەنت — مەملەكەتتىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇلعا;
– پارلامەنت — دەربەس زاڭ شىعارۋشى ورگان;
– ۇكىمەت — ساياسي جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن اتقارۋشى بيلىك.
بۇل بيلىكتى السىرەتۋ ەمەس. كەرىسىنشە، ونى قاتەدەن قورعايتىن قۇرىلىم.
پرەزيدەنت وكىلەتىن شەكتەۋ قاۋىپتى مە؟
كەيدە «پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتىن شەكتەۋ تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەدى» دەگەن پىكىر ايتىلادى.
شىن مانىندە، تۇراقسىزدىقتىڭ باستى كوزى — شەكسىز وكىلەت.
وكىلەتتى شەكتەۋ:
– پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىن تۇسىرمەيدى;
– مەملەكەتتىڭ باسقارۋ قابىلەتىن جويمايدى;
– كەرىسىنشە، شەشىم قابىلداۋدى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرەدى.
تاريح كورسەتكەندەي: تۇلعاعا تاۋەلدى جۇيە كەتەدى،
ال ەرەجەگە سۇيەنگەن جۇيە قالادى.
داعدارىس كەزىندەگى باستى سۇراق.
كەز كەلگەن مەملەكەت ءبىر سۇراققا الدىن الا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس:
ەگەر ەرتەڭ پرەزيدەنت ءوز مىندەتىن اتقارا الماسا، نە بولادى؟
ەگەر بۇل جاعداي كونستيتۋتسيادا ناقتى كورسەتىلمەسە:
– بيلىك ۆاكۋمى پايدا بولادى;
– لەگيتيمدىككە كۇمان تۋادى;
– شەشىم كوشەدە قابىلدانۋى مۇمكىن.
سوندىقتان بيلىك ساباقتاستىعى — تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى.
تەپە-تەڭدىك السىزدىك ەمەس.
كەيدە بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى «الجۋازدىق» دەپ قابىلدانادى.
الايدا بۇل — جاڭساق تۇسىنىك.
تەپە-تەڭدىك:
– شەشىمدى باياۋلاتپايدى،
– كەرىسىنشە قايتا قارالاتىن قاتەنى ازايتادى;
– جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلايدى.
سوندىقتان كۇشتى پرەزيدەنت پەن جاۋاپتى بيلىك ءبىر-بىرىنە قارسى ەمەس. ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرادى.
قورىتىندى
سۇراقتى «پرەزيدەنت قانشالىقتى مىقتى؟» ەمەس.
«جۇيە قانشالىقتى جاۋاپتى؟» دەپ قويۋ كەرەك.
ەگەر كونستيتۋتسيا:
– بيلىكتىڭ شەگىن ايقىنداسا،
– جاۋاپكەرشىلىكتى بولسە،
– داعدارىسقا دايىن بولسا،
وندا مەملەكەت تە تۇراقتى بولادى.
ال مۇنىڭ ءتۇيىنى بىرەۋ:
بيلىكتى شەكتەي الماعان كونستيتۋتسيا
داعدارىسقا دايىن ەمەس.
ساراپتامالىق ەسكەرتپە
كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 42–46-باپتارىنا قاتىستى.
جوبا ماتىنىندەگى جاعداي (قىسقاشا):
پرەزيدەنت:
– اتقارۋشى بيلىكتىڭ نەگىزگى تۇلعاسى;
– ۇكىمەتتى، جوعارى لاۋازىمداردى تاعايىندايدى;
– پارلامەنتكە ەلەۋلى ىقپال ەتەدى.
ماسەلە مىنادا:
– وكىلەتتىڭ شامادان تىس شوعىرلانۋى;
– پرەزيدەنتتىڭ جەكە شەشىمدەرىنە تاۋەلدىلىك;
– جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى بولىنبەۋى.
ۇسىنىلاتىن باعىتتاعى ءپرينتسيپتى تۇردەگى تۇزەتىمدەر:
- پرەزيدەنتتىڭ كەيبىر كادرلىق تاعايىنداۋلارىن
پارلامەنتتىڭ نەمەسە تاۋەلسىز ورگانداردىڭ كەلىسىمىنە بايلاۋ. - پرەزيدەنت اكتىلەرىنىڭ ءبىر بولىگىنە
ۇكىمەت پەن پارلامەنت الدىندا ساياسي جاۋاپكەرشىلىك تەتىگىن ەنگىزۋ. - داعدارىس جاعدايىنداعى وكىلەتتەردى
ناقتى مەرزىممەن جانە باقىلاۋمەن شەكتەۋ.
بۇل ۇسىنىستار پرەزيدەنت ينستيتۋتىن السىرەتپەيدى،
كەرىسىنشە ونى جەكە تاۋەكەلدەردەن قورعايدى.
ۆيتسە-پرەزيدەنت: تۇراقتىلىق ينستيتۋتى ما، الدە ارتىق بۋىن با؟
كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ەڭ كوپ سۇراق تۋدىرعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى —
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى.
بۇل يدەيا قوعامدا ەكى ءتۇرلى قابىلداندى:
– ءبىر تاراپ ونى ساباقتاستىق كەپىلى دەپ سانايدى;
– ەكىنشى تاراپ قوس بيلىك قاۋپىن كورەدى.
ماسەلە اتاۋدا ەمەس.
ماسەلە — ونىڭ كونستيتۋتسيادا قالاي بەكىتىلگەنىندە.
ۆيتسە-پرەزيدەنت نە ءۇشىن كەرەك؟
كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ءسات — جوعارى بيلىكتەگى كۇتپەگەن ءۇزىلىس.
پرەزيدەنت:
– ءوز ەركىمەن كەتسە،
– دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قىزمەتىن اتقارا الماسا،
– نەمەسە قىزمەتىنەن كەتىرىلسە،
بيلىك كىمگە جانە قالاي وتەدى؟
ۆيتسە-پرەزيدەنت يدەياسى وسى سۇراققا الدىن الا، قۇقىقتىق جاۋاپ بەرۋدى كوزدەيدى.
بۇل — لوگيكالىق تۇرعىدان دۇرىس قادام.
قاۋىپ قاي جەردە؟
الايدا جوبا ماتىنىندە ءبىر نازىك تۇس بار.
ۆيتسە-پرەزيدەنت:
– پرەزيدەنتپەن بىرگە سايلانبايدى;
– حالىقتان تىكەلەي ماندات المايدى;
– بىراق قاجەت بولعان جاعدايدا مەملەكەتتى تولىق باسقارادى.
بۇل جەردە سۇراق تۋىندايدى: ۋاقىتشا بيلىكتى يەلەنەتىن تۇلعانىڭ لەگيتيمدىگى قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟
ەگەر بۇل سۇراق اشىق قالسا، ۆيتسە-پرەزيدەنت تۇراقتىلىق فاكتورى ەمەس،
كەرىسىنشە داۋلى فيگۋراعا اينالۋى مۇمكىن.
قوس بيلىك قاۋپى بار ما؟
جوبا بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنت:
– پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ارەكەت ەتەدى;
– دەربەس ساياسي وكىلەتى جوق.
بۇل — قوس بيلىكتى شەكتەيتىن فاكتور.
الايدا كونستيتۋتسيادا:
– «پرەزيدەنت تاپسىرماسى» ۇعىمىنىڭ شەگى;
– ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەيتاراپتىعى;
– ونىڭ دەربەس باستاما كوتەرۋ مۇمكىندىگى
ناقتى جازىلماعان.
دەمەك، تۇلعاعا بايلانىستى تاۋەكەل ساقتالادى.
ۋاقىتشا پرەزيدەنت — ەرەكشە مارتەبە مە؟
جوبادا ۆيتسە-پرەزيدەنت پرەزيدەنت وكىلەتىن قابىلداعان جاعدايدا:
– كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزە المايدى;
– قۇرىلتايدى تاراتا المايدى.
بۇل — دۇرىس شەكتەۋ.
بىراق تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق بار: ول قانشا ۋاقىتقا دەيىن بيلىك ەتپەك؟
مەرزىم ناقتى كورسەتىلمەسە:
– ۋاقىتشا ستاتۋس سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن;
– ساياسي جاۋاپكەرشىلىك بۇلدىرايدى;
– سايلاۋ پروتسەسى كەيىنگە ىسىرىلادى.
سوندىقتان ۋاقىتشا بيلىك ءاردايىم قاتاڭ مەرزىممەن شەكتەلۋى ءتيىس.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى قاشان ءتيىمدى؟
بۇل ينستيتۋت ءتيىمدى، ەگەر ول:
– تەك ساباقتاستىق ءۇشىن قاجەت بولسا;
– دەربەس ساياسي ويىنشىعا اينالماسا;
– پرەزيدەنتپەن باسەكەگە تۇسپەسە;
– حالىقتىڭ ەركىن الماستىرماسا.
ياعني ۆيتسە-پرەزيدەنت — ساقتاندىرۋ تەتىگى, بىراق بالاما بيلىك ەمەس.
قورىتىندى
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى:
– وزدىگىنەن جاقسى دا، جامان دا ەمەس;
– ءبارى ونىڭ كونستيتۋتسيالىق مەجەسىنە بايلانىستى.
ەگەر شەكارا ايقىن بولسا — ول تۇراقتىلىققا قىزمەت ەتەدى.
ەگەر شەكارا بۇلدىر بولسا — ول داعدارىس كوزىنە اينالادى.
سوندىقتان باستى قاعيدا بىرەۋ:
ۋاقىتشا بيلىك — تۇراقتى ەرەجەمەن عانا قاۋىپسىز.
ساراپتامالىق ەسكەرتپە
كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 49–51-باپتارىنا قاتىستى.
جوباداعى بار نورما (قىسقاشا):
– ۆيتسە-پرەزيدەنتتى پرەزيدەنت قۇرىلتاي كەلىسىمىمەن تاعايىندايدى;
– پرەزيدەنت وكىلەتى توقتاعاندا، بيلىك الدىمەن ۆيتسە-پرەزيدەنتكە وتەدى;
– ۋاقىتشا پرەزيدەنتكە بىرقاتار شەكتەۋ قويىلعان.
ماسەلەلەر:
- تىكەلەي حالىق مانداتىنىڭ بولماۋى.
- ۋاقىتشا بيلىكتىڭ ناقتى مەرزىمىنىڭ كورسەتىلمەۋى.
- ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەيتاراپتىعىنىڭ ايقىن جازىلماۋى.
ۇسىنىلاتىن تۇزەتۋ باعىتتارى:
- ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ مارتەبەسىن «تەك ساباقتاستىققا ارنالعان كونستيتۋتسيالىق ينستيتۋت» دەپ ناقتى بەكىتۋ.
- پرەزيدەنت وكىلەتىن قابىلداعان ۆيتسە-پرەزيدەنت ءۇشىن قاتاڭ ۋاقىت شەگىن (مىسالى، 60–90 كۇن) بەلگىلەۋ.
- ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ دەربەس ساياسي باستامالارىنا كونستيتۋتسيالىق تىيىم ەنگىزۋ.
- ۋاقىتشا بيلىك كەزەڭىندە بارلىق شەشىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوت باقىلاۋىندا بولۋىن بەكىتۋ.
بۇل وزگەرىستەر ينستيتۋتتى السىرەتپەيدى، كەرىسىنشە ونى داعدارىسقا ءتوزىمدى قىلادى.
س.ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى، زاڭگەر
Abai.kz
