Qoja Ahmet Yasauy – berisi  qazaq, arysy islam dinin qabyldaghan týrki júrtynyng ruhaniy-mәdeny bolmysyn qalyptastyrghan kiyeli de qasiyetti Túlghasy, Úly Áuliyesi, Temirqazyghy.

Sol ýshin de ony halyq Ázireti Súltan dep atady. Ol kisining týrki halyqtarynyng tarihy taghdyryndaghy atqarghan qyzmeti eshnәrsemen ólsheuge kelmeytin qúbylys. Týrki halyqtary ózining tilinen, ruhaniy-mәdeny bolmysynan ajyrap, jer betinen joghalugha az qalghan shaqta tarih saqnasyna shyghyp, týrkining ólgen ruhyn qayta tiriltip, qaytadan úly halyqqa ainaldyrghan bolatyn. Ol kisining etken enbegi bir týrkining ruhany bolmysyn tiriltkenimen shektelmeydi. Jalpy adamzat balasynyng jýregin qaytadan Ruhany әlemmen baylanystyruy edi. Egerde sol zamanda Qoja Ahmet Yasauy Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy qayta baylanystyrmaghanda adamzat basyna aqyrzaman apaty sol XIII-XIV ghasyrlarda kelu yqtimaldyghy bar edi. Sonday Úly túlghanyng sonynda qalghan ruhany múrasy arqasynda týrki halyqtary orta ghasyrlarda úly halyqqa ainalyp, Altyn Orda siyaqty úly memleketti dýniyege keltirdi. Adaldyq pen Ádildikti tu etken memleket az ghana uaqyt ishinde әlemge ýlgi bolarlyq әdiletti qoghamdy ornata bildi. Absoluttik biylikti kóksegen әz-Jәnibek hannyng Yasauy jolyna qarsy shyghuy, yasauiya tariqaty ókilderin qughyngha salyp, sayasy sahnadan ketirui Altyn Orda memleketining kýireuine yqpal etti. Jәnibek han ózi jýrgizgen sayasattyng qúrbany boldy. Odan keyingi Evraziya kenistigindegi Altyn Ordanyng bólshekteluinen payda bolghan memleketter Yasauy jolynan sheginuine baylanysty tarih sahynasynan ketti. Ózbek úlysynyng ýshke bólinui, Qazaq handyghynyng kýireui astarynda  Yasauy jolynan sheginu jatty. Onyng sony Kenes ókimetining ornap, ateistik qogham ornatu baghytyndaghy sayasaty qazaq halqyn ruhany tamyrynan ajyratyp, Qúdaysyz qoghamdy dýniyege keltirdi. Tәuelsizdikting alghashqy jyldarynyng alghashqy kezeninde halyq ózining ruhany tamyryna endi jete bergende uahhabiylik iydeologiya kelip, qazaq ruhaniatynyng ózegi bolghan Yasauy joly qayta qughyngha týsti. Múnyng sony qantar oqighasyna úlasqany belgili. Múnyng astarynda qazirgi qazaq qoghamy ruhany tútastyghynan aiyrlyp, tobyrgha ainalu prosesi jýrip jatqanyn sezingen El Preziydenti Qasym-Jomart Toqaev búl tyghyryqtan shyghudyng joly qazaq ruhaniatynyng ózegi bolghan Qoja Ahmet Yasauiyding ruhany múrasyn janghyrtyp, qazaqqa qaytaru qajettigin týsindi. Ol kisi «Yasauitanu» ghylymiy-zertteu ortalyghyn ashu turaly tapsyrma berip, osydan bir jyl búryn ol ghylymiy-zertteu ortalyghy «Áziret Súltan Últtyq qoryq-muzeyi» qúramyndaghy zertteu ortalyghy retinde júmysyn bastady. Alayda, búl ortalyqtyng ashylghanyna quana almay qaldyq. Egerde «Ortalyq» ústanghan  baghytynan ainymaytyn bolsa, onda búl ortalyq «Yasauitanu ortalyghy» emes, Yasauiyding ruhany múrasyn joy ortalyghyna ainalady. Sebebi, búl «Ortalyqtyn» qazirgi ústanghan baghyty Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng artyna qaldyrghan ruhany múrasyn joqqa shygharugha baghyttalyp otyr. Olay deytinim «Ortalyqtyn» zertteu baghyty әuel bastan aiqyndalyp qoyghan. Ony aiqyndap, belgilep bergen amerikandyq ghalym Devin Devis pen tarih ghylymdarynyng doktory Áshirbek Muminov. Devin DiUis tarapynan jazylghan «Ortalyq Aziyada Islam jәne yasaviyanyng mәdeny tarihy» atty kitaby (maqalalar jinaghy) «Ortalyqta» jýrgiziletin zertteu júmystarynyng baghyt-baghdaryn aiqyndaytyn negizgi ústanymgha ainalyp otyr. Búl kitaptyng osynday maqsatta jazylghanyna kýmәn joq. Eng bastysy búl kitap, Stambuldaghy «Islamdyq zertteuler ortalyghy» (IRSIKA) tarapynan audarylyp, sol jaqtan baspagha shygharylyp, Týrkistangha jetkizildi. Alghashqy audarmada qatelikter bar dep, qaytadan óndelip shygharyldy. Ol da Stambulda basyldy jәne sol jaqtan basylyp. Týrkistangha jetkizildi. Sonday enbek qylyp, shyghyn shygharyp, belsene әreket jasauyna yqpal etken qanday kýsh? Qarjysyn kim ótep jatyr? Jәne ol ne ýshin qajet? – degen súraqtar tuyndaydy. Búl súraqtyng jauaby olardyng Yasauy babamyzdyng ruhany múrasyna degen kózqarasynda eken. Olardyng ústanghan ghylymy tújyrymdary boyynsha «Diuany Hikmet» te, Qoja Ahmet Yasauy jazdy degen basqa shygharmalar da ol kisiniki emes, kóshirme. Eng bastysy Qoja Ahmet Yasauiyding artynda ózining qolymen jazylghan eshqanday ruhany múra qalghan joq. Sondyqtan ol kóshirmelerge senip bolmaydy, - dep esepteydi. Egerde osy Devin DeUis men Áshirbek Muminovtyng ústanymdaryn negizge alatyn bolsaq, onda biz Qoja Ahmet Yasauiydi zertteudi toqtatyp, búl baghyttaghy is-әreketterden tolyq bas tartuymyz kerek. Egerde zertteushi Yasauy múrasyn búrynnan zerttep, Yasauy múrasynyng qúndylyghyn, ereksheligin tanyghan jan bolmasa, ataghy әlemge tanylghan D.DeUiys, A.Muminov siyaqty ghalymdardyng úsynyp otyrghan pikirlerine qarsy túra almasy haq. Onyng ýstine «Ortalyqtyn» ghylymy qyzymetkerlerining negizi jastar. Yasauiyding ruhany múrasymen tanys, aq-qarany ajyrata alatyn mamandardyng sany sanauly ghana. Osydan-aq,  zertteu ortalyghynyng ústanghan ghylymy baghyty qay baghytqa ketip bara jatqanyn angharu qiyn emes. Sondyqtan búl «Ortalyqtyn» maqsaty – Yasauy babamyzdyng ruhany múrasyn janghyrtu emes, jongha baghyttalyp otyr dep aita alamyz.

D.DeUis pen A.Muminov «Diuany Hikmet» Yasauiyding óz shygharmasy emestigin dәleldep, búl shygharmagha senuge bolmaydy degen pikirdi úsynyp otyrghanyn aityq. Olar ózderinen búryn «Hikmetterdin» Yasauiyding óziniki emestigin dәleldegen F. Kopurulu ekendigin algha tartady sonymen birge ózderi de osy pozisiyada ekendigin jasyrmaydy. Ol bylay deydi: «Diuany hikmatty» qarastyrudaghy osy mәselelermen qatar, Kopurulu әldeqayda manyzdy súraqty eskerusiz qaldyrdy: «Diuan» shyn mәninde Ahmad Yasaviyding enbegi me? Mening Yasaviya dәstýrin zertteuim búl enbekti eshqanday maghynaly týrde Ahmad Yasaviyge tiyesili dep qarastyrugha bolmaytynyna kóz jetkizdi(m). Basqa zertteushiler atap ótken mәselelerden de manyzdyraq dep sanaytynym – «Diuannyn» aiqyn jinaqtyq sipaty jәne saqtalghan qoljazbalardyng kesh merzimi, Yasavy kesenesine qatysty anahronistik siltemeler, kóptegen aqyndardyng ólenderining qosyluy  jәne onyng taza shaghatay tilindegi sipaty ... qarastyruy turaly eshqanday mәlimetting bolmauy bolyp keledi» dep kete beredi. Sayyp kelgende «Hikmetterdin» Yasauy atamyzdyki emes degen qorytyndy shygharady. Endigi kezekte Yasauy babamyzdyng ruhany múrasyn joqqa shygharushy avtorlardyng pikirlerine birtindep jauap bersek degen niyettemmiz.

Endi biz әngimeni «Hikmet» Qoja Ahmet Yasauiyding óziniki me, әlde joq pa? - degen súraqqa jauap beruden bastalyq. Birinshiden, «Diuany Hikmet» Qoja Ahmet Yasauiyding ómirine qatysty naqty tarihy derekter bere alatyn tarihy shygharma. Aldymen osyny eskeruimiz kerek. Egerde «Hikmetti» oy tarazysyna salyp oqyghan kisi búl shygharmadan kóptegen tarihy mәlimetti alugha bolatynyn sezinedi. Mysaly, 2-hikmette mynaday joldar bar:

«Rahmetinde payda boldym, nida keldi,

«Zikir ait»-dedi, tәn-jýiem әserlendi.

«Perzentim»-dep haq Mústafa ýles berdi,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

Tórt jýz  jyldan keyin shyghyp ýmbet bolghyn,

Neshe jylday jýrip, halyqqa jol kórsetkin.

On tórt myng mýdjtahitter qyzmet qylsyn,\

Sol sebepten alpys ýshke kirdim jerge.» (2-hikmet) Búl jerden qanday tarihy derek kórip túrsyng dep, dau aitatyndar tabylady. Alayda, Payghambarymyz Múhammed Mústafanyng 632 jyly dýiyeden ótkenin eseptep, oghan 400 jyldy qosatyn bolsaq, onda   Qoja Ahmet babmyzdyng 1040 jyldar shamasynda dýniyege kelgenine kóz jetkizemiz. Ol kisi 125 jyl ómir sýrgendigin ózining «Hikmetterinde» bayandaydy. Basqa jazba derekter de ony quattaydy.

«Hikmetterdegi» tarihilyq bir búl emes, qanshama derekter búl «Hikmetterdin» sol XI-XII ghasyrlarda jazylghanyn dәleldeydi. Mysaly, birinshi «Hikmet» bylay bastalady:

«Bismllә dep bayan eteyin hikmet aityp,

Tәlibterge inju-gauhar shashtym mine.

Riazatty qatty tartyp. qandar jútyp,

Men «Ekinshi dәpter» sózin ashtym, mine.» Búl hikmet joldarynda Yasauy babamyz neni aityp otyr? «Ekinshi dәpter» degenimiz ne? Osy súraqqa jauap bere alsaq, onda búl «Hikmet» joldarynyng qashan jazylghanyna kóz jetkize alamyz. Búl súraqqa jauap beru ýshin Qoja Ahmet Yasauy dýniyege kelgen kezendegi adamzat qoghamynyng ruhani  ahualyna kóz saluymyz kerek. Ruhany әlem men adamzat qoghamy arasyndaghy baylanys ýzilip, adamzat qoghamy materialdyq bolmys jeteginde ketip, azghyndyq jolyna týsken bolatyn. Sebebi, Múhammed payghambar payghambarlardyng sony, aqyrdyng payghambary bolghan song adamzat balasyna ol kisden keyin payghambar kelmeydi. Payghambarlardyng mindeti endi Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng moynyna jýkteldi. Múnyng ózi Jaratushy tarapynan әuel bastan josparlanyp qoyylghan bolatyn. Payghambardyng (sAs) Qoja Ahmet ruhyn miyghrajda kóruining ózi Ol kisining myna dýniyege sol kezende jaydan-jay kelmegenin bildiredi. Ol turaly Sýleymen Baqyrghany ózining «Hikmetinde» bylay deydi:

«Subhan IYem Ózi edi, Mústafagha búiyrdy,

Arystan babam jetkizdi, shayhym Ahmet Yasauiy.» Búl joldar Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qayta qalpyna keltirip, adamzat qoghamynyng ómir sýruin jalghastyrudy Yasauy babamyzdyng moynyna artqan Úly Jaratushynyng Ózi ekendigin, Yasauy babamyzgha Islam dinin sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kóteru mindeti artylghandyghyn kópshilik týsinbeydi. Qoja Ahmet Yasauiyge deyin halyq sharighatpen ómir sýrdi. Múhammed (sAs) payghambarmen kelgen ruhany quat sarqylghan son, adamzattyng Ruhany әlemmen baylanysy ýzildi. Adamzat qoghamy materialdyq bolmys jeteginde ketip, ruhany azghyndyqqa úshyrady. Ol turaly «Hikmettin» ón boyynda jyrlanady. Birinshi «Hikmettegi» Yasauy babamyzdyn  «Ekinshi dәpter»  dep otyrghany osy tariqat joly bolatyn. Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qalpyna keltiru ghana adamzatty ary qaray ómir sýruge mýmkindik berdi. Olay bolmaghanda adamzat basyna aqyrzaman sol XIII-XIV ghasyrlarda kelu yqtimaldyghy bar edi.

Búdan basqa tarihy oqighalardy menzeytin Hikmetter joq emes. Mysaly, 101-hikmettegi oqighalardy saraptap qaraytyn bolsaq, ol oqigha qaraqytaylardyng shabuyly kezinde bolghan oqigha ekenin týsinemiz. Ol Hikmet joldarynda búl oqigha bylay bayandalady:

«Ey, dostar, aqyr zaman boldy kórgin,

Dinsiz, kәpir búl ilemge toldy kórgin.

Haq qúldyghyn qoyyp barsha dinsiz boldy,

Sonyng ýshin Qahar azap qyldy kórgin.

....

Oraza, namaz, iman, islam qoldan ketti,

«Kullu yaumun batarun» degen hadis ótti.

Payghambar aitqandary kelip jetti.

Búl dýniyeni qaranghylyq basty kórgin.

...

Kýn kórmegen esil aru, әiel-bala,

Jýrekteri qorqyp boldy, jýz jaraly.

Jaqsylyqtyng esigin japty Súltan bizge bola,

Múnlyq bolyp, kәpirge qor boldy kórgin.» Búl «Hikmet» joldary 1125 jylghy qaraqytaylardyng shabuylyna úshyraghan kezendi aityp otyr. Qoja Ahmet Yasauy atamyz sol kezendegi tarihy oqighalargha kuә bolghandyghyn osy «Hikmet» joldarynda bayandap otyr. Egerde sol oqighalardy óz kózimen kórmegen bolsa, osylay jazar ma edi? Búl mysal da «Diuany Hikmettin» Yasauy babamyzdyng óz qolymen jazghandyghyn dәleldeydi.

Eng bastysy «Diuany Hikmettegi» ruhany ústanym qazaq halqynyng ruhaniy-mәdeny bolmysyn tolyghymen qamtuynda jatyr desek artyq aitqandyq emes. Sondyqtan oghan mysal keltirip te qajeti joq. Qazaq qoghamyndaghy «jesirin jylatpau, jetimin qanghytpau», dәstýri men týrmesi bolmauynyng ózi Yasauy babamyzdyng ruhany yqpalynyng qanshalyqty tereng bolghandyghyn dәleldeydi. Ras, «Diuany Hikmet» jinaghy qúramynda shәkirtterining shygharmalary barlyghyn joqqa shygharugha bolmaydy. Alayda, «Hikmettin» barlyghy Qoja Ahmet Yasauiyding óziniki emes degen tújyrymdy úsynu Qoja Ahmet Yasauiyding әruaghyna, ol kisining ruhany múrasyna qarsy jasalghan qianat dep týsinuimiz kerek.

Endigi kezekte D.DeUis tarapynan jazylghan «Qazaqstan men Ortalyq Aziyada Islam Yasaviyanyng mәdeny tarihy atty» maqalalar jinaghyndaghy maqalalargha jasalghan ishinara jasalghan qysqasha saraptauymyzdy nazarlarynyzgha úsynbaqpyn. Alayda, aldymen búl kitapty jariyalap, janadan ashylghan «Yasauitanu» ortalyghyna әkeludegi basty maqsat ne boldy? – degen súraqqa jauap berip kóru kerek. Negizgi maqsat – Qoja Ahmet Yasauy syndy úly túlghanyng túlghalyq bolmysyna, tarihtaghy roline kólenke týsirip, jay bir sopy retinde kórsetu. Búl maqsatty D.De Uis myrza jaqsy atqaryp shyqqan. Biz ony avtordyng «Yasavy Ahmat» atty maqalasynan kóre alamyz. Ol maqalada avtor bylay deydi: «Ahmad Yasaviyding Orta  Aziyadaghy sopylyq shayh retinde tarihy túlgha bolghany turaly esh kýmәn joq bolghanymen, onyng ómiri turaly aqparat óte az. Onyng qay jyly qaytys bolghany belgisiz, biraq qaytys bolghan jyly retinde kóbinese 562/ 1166-1167 m.j. boljaldy, biraq búl data onyng sopylyq silsilaryndaghy orny turaly dauly mәlimdemeler negizinde úsynylghan jәne negizsiz bolyp tabylady. Onyng ómir sýrgen kezeni turaly әngimelerde aitylghan janama dәlelder ony XII gh,asyrdyng sony men XIII ghasyr basynda ómir sýrgen dep kórsetedi. Yasavy aimaqtyq shayh retinde túraqty týrde suretteledi, әsirese, «Týrkistan» dep atalatyn aimaqpen, yaghny ishki Aziya dalasynyng kóshpendi týrkilerine deyingi qalalyq Mauaranahr órkeniyeti arasyndaghy shekaralyq aimaqpen baylanystyrylghan». (436 b.) Mine, osy ýzindining ózinen avtordyng Qoja Ahmet Yasauiyding ómir sýrgen kezeni men tarihy roline kýmәn keltirip otyrghanyn kóre alamyz. Maqsat – qazirgi deyin qalyptasqan Yasauiyding tarihtaghy roline kólenke týsirip, ol kisining enbegin birtindep joqqa shygharu.

Kitapta «Qoja Ahmad Yasavy islamdy taratushy әulie retinde Ortalyq Aziyanyng týrkilerin islamdandyrudaghy sopylyrdyng rolin qayta qarastyru» degen atpen berilgen maqalada jogharyda keltirilgen kýdik pen kýmәndi odan ary qaray úlghayta týsedi. Avtor bylay deydi: «Birinshi tújyrym Ahmad Yasaviyding qazirgi zamanghy sopylyq aqyn retindegi bedeline negizdelgen, ol týrki tilinde diny nemese mistikalyq ólender jazghan dep esepteledi. Barlyq yqtimaldyqpen oghan tiyesili dep sanalatyn poeziya onyng ómir sýrgen uaqytynan әldeqayda keyinirek jazylghan. Jәne kez-kelgen jaghdayda tarihy túrghydan onymen baylanystyruy mýmkin emes. (570 bet)

Kórip otyrghanymyzday, avtordyng әr bir maqalasy Yasauy túlghasyna kýmәn keltirudi maqsat etinin kórmeu mýmkin emes.

Avtor oiyn ary qaray bylay jalghastyrady: «Qysqasha aitqanda, Ahmad Yasaviyding daladaghy kóshpeliler arasynda islamdanugha qatysy bolghan degen úghym onyng ómir sýrgen yqtimal tarihy kezenine de, onyng belsendi bolghan әleumettik sayasy konteksine de sәikes kelmeydi. Shyndyghynda, búl úghym sopylar men kóshpeliler turaly steriotiptik týsinikterdi, sonday-aq Ahmad Yasavy sopy shayhyna emes, (adamdar men dinozavrlar siyaqty, qazaqtan Ahmad Yasaviymen bir kezende ómir sýrmegen), Ahmad Yasaviydin  kesenesine keyingi kóshpelilerding qazaqtardyng berilgendiginen tuyndaghan anahronistik boljamdardy kóbirek kórsetedi.

Búl kezende, Ahmad Yasaviyding islamdastyrushy retindegi bedelining qanday de bir aspektisin saqtap qalugha bolatyn-bolmaytynyn súrauymyz mýmkin. Mening maqsatym sol beyneni saqtap qalu emes, óitkeni ol beyne óte nashar surettelgen dep oilaymyn. Degenmen, yasaviya dәstýrinning keybir aspektileri islamdastyru prosesine qatysy bar ekenin kórsetedi, biraq ol islamdastyru búrynghyday kóriniste emes,  kerisinshe, islamdandyrudy tarihy prosess retinde jaqsyraq týsinuge baghyttalghan tәsildermen baylanysty». (573 b.) Osylay dep avtor búl maqalada Yasauiydin, yasauiya tariqatynyng týrki halyqtarynyng tarihy taghdyrynda eshqanday roli bolmaghandyghyn, qazirgi aitylyp jýrgen әngimening barlyghy oidan shygharylghandyghyn dәleldep otyr. Sonymen birge, ózining maqsatyn «Mening maqsatym sol beyneni saqtap qalu emes,» dep, ashyq aityp, barynsha Yasauy ilimining sol kezendegng týrki qoghamyna eshqanday yqpaly bolmaghandyghyn dәleldeuge kýsh salady. Odan ary qaray D.DeUis myrza oiyn ary qaray bylay jalghastyrady:

«Búl proses birneshe әngimeler jiyntyghyn qamtidy, olar Ahmad Yasaviydi islamdastyrushy әulie retinde surettep, monghol dәuirining basqa islamdandyru әngimelerinde keng taraghan motivter men bayandau qúrylymdaryn eske týsiredi. Áriyne, búl tek әngimeler bolyp sanalady. Jәne olardy «ne bolghanyn» sipattaytyn naqty dәlel retinde qabyldamay, Ahmad Yasaviyding biyleushiler nemese halyqtargha islamdy jetkizu rolin jansaq týsindirip aludan saq bouymyz kerek. Sonymen qatar, búl әngimelerding monghol dәuirining ónimi ekenin eskersek, olar bizge osy kezeng men sopylardyng týrkilerge kóshpendilerge nemese jalpygha islamdy jetkizuding basty qúraly bolghan degen oiyn joqqa shyghara alatyn mongholdardan búryn kezenining arasyndaghy manyzdy aiyrmashylyqty eske salady». (574) Devin DeUis myrza osylay dep halyq arasyna taralghan tarihy anyzdardyng manyzyn joqqa shygharyp, onyng ornyn basqa derek kózderimen toltyrghysy keletinin jasyrmaydy. Sonda, halyq arasynda ghasyrlar boyy qalyptasqan auyzsha tarih pen shejirelerdi, «Nasab-nama» núsqalaryndaghy bayandalatyn tarihy derekterdi joqqa shygharghandaghy maqsaty ne? Mәselening barlyghy Yasauy joly ókilderining rolin joqqa shygharyp, týrkilerdi ruhany ózeksiz tobyr retinde suretteu negizgi ústanym bolsa kerek. Sonda biz sol orta ghasyrlardan qalghan tarihy derekter men anyz-әngimelerge senbegende kimge senuimiz kerek? Onsyz da qazaqtyng bar tarihy shetjerlik tarihy derekter negizinde jazylyp otyr.

Ortalyq Aziya týrkileri arasyndaghy Ahmad Yasaviyding shәkirtteri. Erte kózqarastar, qarama qayshy dәlelder jәne yasaviya silsilasynyng payda boluy.

«Jaqynda Ahmad Yasaviyge qatysty tabylghan eng erte silteme turaly maqalada, men onyng keyingi ómiribayany men foliklorlyq beynesin qalyptastyrghan týrli elementterine qaramastan, bastapqyda ol orta Syrdariya angharyndaghy Yasy qalasynda salystyrmaly týrde «normativtik» sopylyq shayh bolghanyn aittym. Sonymen qatar, ol osy aimaqta qauym- basqarushy retinde tanylghan. Búl turaly senimdi dәlelder bar». (DeUiys, 2013).

Búl jerde D.DeUin myrza Qoja Ahmet Yasauy babamyzdy qatardaghy kóp sopy shayhy retinde qarastyryp, ol kisining islam dinin sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kóterip, Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qayta qalpyna keltirgen, sóitip adamzattyng tarihy taghdyryna yqpal etken  sheshushi túlgha bolghandyghyn moyyndaghysy kelmeydi. Eng bastysy Islam dinining sharighat tariqat dengeyine kóterilui,tariqattyng tarih sahnasyna shyghuy Yasauiyden bastalatynyn eske almaydy.

«Men sonday-aq, Yasaviy sopy tariqatynyng erekshe týrkilik qúbylys retinde «bedeline» qaramastan, onyng ómirbayany men әdeby múrasy negizinen parsy tilinde jazylghanyn atap óttim ((DeUiys, 1999). Shynynda da, Yasavy tariqatynyng keyingi tarihynda, XV-XVIII ghasyrlar aralyghynda parsy әdebiyeti men mәdeniyetimen nemese Ortalyq Aziyanyng qostildi shyndyqpen sәikestendirilgen manyzdy túlghalar boldy. Búl sebepterding biri – osy kontekste Ahmad Yasaviyding tikeley  shәkirtteri men olargha baylanysty sopylyq qauymdastyqtardyng dәstýrin ary qaray damytudaghy eng erte kezennen ne ýirenuge bolatynyn qarastyru. Mening oiymsha, bizding tújyrymdar eki jaqty. Bir jaghynan, yasaviya dәstýri tolyghymen týrkilengen Ortalyq Aziya aimaqtarynda – Syrdariya angharynda jәne mýmkin Horezmde damyghyn kezeni bolghan. Ekinshi jaghynan, Yasavy dәstýri әdette ghylymy jәne tanymal әdebiyette baylanystyrylatyn ortalardan mýdem ózgeshe ortada damyghynyn kóremiz (587-588 bb)».

Búl jerde avtor Qoja Ahmet Yasauy ózining shygharmalaryn parsy tilinde jazghandyghyn algha tartu arqyly ol kisinin  týrki tili men mәdeniyetining ruhany ózegi bolghandyghyn joqqa shygharugha baghyttalghan maqsatyn kóruimizge bolady.  Egerde Yasauy babamyzdyng onday pighyly bolsa, ózining «Hikmetinde» «Miskin, әlsiz Qoja Ahmet, jeti atana rahmet,

Parsy tilin biledi, qúb aitady týrkini» - dep aitpaghan bolar edi. Olay bolsa, avtordyng maqsaty qalayda Qoja Ahmet Yasauy men týrki halyqtarynyng arasyna syna qaghyp, qazirgi qazaq bolmysynan oqshaulaudy óz mindetine alghan siyaqty. Avtordyng odan keyingi oilary onshalyqty týsinikti bolmaghandyqtan, olargha ylayyqty jauap bere alghan joqpyn. Biraq osy jazghandarynyng sonyna qaray Yasauy dәstýri «týrkilengen Ortalyq Aziya aimaqtarynda, Syrdariya angharynda jәne mýmkin Horezmde damyghan kezeni bolghan. Ekinshi jaghynan, Yasavy dәstýri әdette ghylymy jәne tanymal әdebiyette baylanystyrylatyn ortalardan mýdem ózgeshe ortada damyghynyn kóremiz» - deuining ózi avtordyng  Yasauy ilimi men tariqaty belsendi әreket etken aimaq materialdary negizinde emes, parsy tilinde jazylghan materialdar negizinde jazyp otyrghanyn moyyndaydy. Mәdeniyeti men tili bólek halyqtyng derekteri negizinde jazylghan kez-kelgen maqala obektivti shyndyqty bere alady ma? Onyng ýstine ortaghasyrlardaghy týrki ýstemdigine qarsy kýresken halyqtyng týrkilerding ruhany bolmysynyng ózegi bolghan Yasauy jolyna, yasauiya tariqatyna baylanysty dúrys pikir jazuy mýmkin be? Mýmkin emes. Olay bolsa, parsy derekterine sýienip maqala jazyp otyrghan D.DeUis myrzanyng jazghandaryna senu mýmkin emes.

«Qazirgi maqsat ýshin búl Ahmad Yasaviyding tikeley shәkirtterining belsendi bolghan kezenin shamamen XIII ghasyrdyng birinshi jartysyna ornalastyrady. Olar jii boljanghanday Seljuktar nemese tipti Horezmshahtar dәuirinde emes, monghol dәuirinde belsendi bolghan. Basqasha aitqanda Yasaviya dәstýrining payda boluy men damu ýshin monghol biyligindegi Orta Aziya boldy.» (589 b.)

Búl jazghandaryna qaraghanda D.DeUis myrzanyng Yasauy atamyzdyng qaysy kezende ómir sýrgendiginen habarsyzdyghyn kóremiz. Qoja Ahmet Yasauy Qarahandyq biyleushiler zamanynda ómir sýrip, sol zamanda tariqatyn qalyptastyrdy. Ol kezde ol kisi negizinen tek shәkirtter dayyndaumen ainalysty. Shynghys han dәuirinde negizinen ol kisining shәkirtteri belsendi әreket jasady. Búl taqyrypty keninen qozghap, taldau jasaugha  bolar edi. Áriyne oghan mýmkindik joq.

D.DeUin myrza negizinen parsy tilindegi derektermen júmys istegeni, kóbine  Aly Safiyding «Rashahat ain al-hayat» atty shygharmasyna arqa sýiegeninen habardarmyz. Alayda avtor, bir «Rashahat» kóp saualdargha jauap bere almaytynyn eskermeydi. Biz ony avtordyng myna mәselede kóp shatasqanyna qarap, bagha bergimiz kelip otyr. Ol kisi bylay deydi:  «Ahmad Yasaviyge múragerlik etken tórt múragerding alghashqy ekeui tek esimder ghana bolyp tabylady. Birinshisi, Mansúr Ata Arslan Babanyng (jәne arghy tegi, eki delal arqyly Zәngi Atanyn, keyinirek Yasaviynin  silsilasynda kórinetin) balasy bolghan jәne Yasaviyding shәkirti bolmay túryp-aq ózining mistikalyq bilimin әkesining qol astynda bastaghany aitylady. Ol Arslan Babanyng búiryghymen jәne ol qaytys bolghannan keyin ghana jasaydy. Búl jerde Mansur Ata men Arslan Baba arasyndaghy baylanystyng ózi problemalyq bolyp tabylady. Óitkeni Arslan Baba keyde Ahmad Yasaviyding «sopylyq sheberi» retinde beynelengenimen, ol kóbinese qalypty sopylyq ústaz retinde tanylady.» (589 b.) Egerde osy mәseleni taldap shyghatyn bolsaq, onda avtordyng Arystan bab pen Aryslan qojanyng arasyndaghy aiyrmashalyqty ajyrata almaytynyn kóremiz. Arystan Bab Múhammed (sAs) payghambardyng amanatyn bala Ahmetke jetkizushi sahaba.. Ol kisi amanatty tapsyrysymen dýniyeden kóshedi. Ol kisining tikeley payghambar (sAs) sahabasy ekendigin dәleldeytin qújattyq dәlelder bar. Nadjm ad-din Umar ibn Múhammad ibn Ahmad an-Nasafiyding «al-kand fy zikr ulama-y Samarkand» atty shygharmasynda Isfidjab ualayatynyng Barab degen jerinde Payghambardyng (sAs) bir sahabasy bar ekendigin, aty Abu Jaghfar Muhammad ibn Nastur ar-Rumy ekendigi, onyng Payghambarmen (sAs) Tabuk soghysynda birge bolghandyghy jazylghan. Ol kisiden Payghambardyng birneshe hadiysin jazyp alady. Ol hadister kezinde «Hadiys» jinaqtaryna kirgen. Biraq songhy jyldary ol hadisterdi jalghan hadis retinde hadister qúramynan shygharylghanyn rastap sonyna mór basylghan kitaptyng suretin kórdim.

Al, Arslan qoja bolsa, Qoja Ahmet Yasauiyding әkesi Ibrahim shayhpen birge tughan Ilyas shayhtyng úly. Olay bolsa, Arslan qoja Yasauy atamyzben nemere tuysqan bolyp shyghady. Osy Arslan qojanyng úly Mansúr Ata Yasauy atamyzdyng alghashqy shәkirti. Yasauy babamyz Mekkege barghanda qasyna serik bolyp, erip barady da, Kishi Aziyagha barghan týrikter arasynda ústazynyng rúqsatymen qalyp qoyady. Qazir Mansúr Atanyng qabiri Týrkiyanyng Elazig qalasy janyndaghy Harput atty eldi mekende. Mansúr Atanyng úrpaqtary әli kýnge Týrkiyadaghy negizinen Qadariya tariqatynyng jәne ol tariqatqa qosa bes tariqattyng tizginin qoldaryna ústap otyr. Olardyng ishinde Yasauiya tariqaty da bar. Ol kisige Yasauiya tarqaty 2015 jyly kóktemde beriledi.

Qoqan qalasynan tabylghan «Tariyh-nama» atty qoljazbada Qoja Ahmet Yasauiyding jiyeni Ahmet sopyny  1003 jyly Aryslan qojagha ertip, Qayalyq eline attandyrghany jazylady. Demek, búl derek te Yasauy atamyzdyng 1040 jyldar shamasynda dýniyege kelgendigin rastaydy. Búl derekter Aryslan qoja da, Mansúr Ata da tarihta bolghan, yasauiya tariqatyn týrki әlemining әr tarapyna taratu jolynda kýsh salghan túlghalar bolghandyghyn kórsetedi. «Diuany Hikmette», «Nasab-namalarda» Qoja Ahmet Yasauiyding toqsan toghyz myng shәkirti bolghandyghy, olardyng ishinde 12000 mudjtahid shәkirtter bolghandyghy turaly aitylady. Sonsha shәkirt tәrbiyelep, jol kórsetken Úly ústazdyng ilimining baghy Shynghys han kelgennen keyin ashylghany ras. Shynghys han kelip, Syr boyyn ózining qaramaghyna alghansha qanshama qysymgha týsti. Týrkilerding ózining ruhany ózegin qayta qalpyna keltirgeni aldymen Horezmshahtar memleketine únamady. Yasauy jolyna qoldau kórsetip, qarsy shyqpay biylikte otyrghan Qarahandyq biyleushilerding barlyghy derlik talqandalyp, Horezmshahtar memleketi biyligin moyyndaugha mәjbýr boldy. Qaytadan arab-parsy tilderine qoldau kórsetilip, týrki tili men mәdeniyetine qysym kórsetile bastady. Osy kezende jergilikti halyq Shynghys hangha bet búrdy. Qysymgha úshyraghan halyqtyng ókilderi Shynghys hangha qashyp bardy. Qúlja ólkesining halyqy qaraqytaylargha da, Kýshlik hangha da baghynbaytyn Búzar tegin atty biyleushisi bar músylman memleketin qúrdy. Ile ózeni boyyndaghy Almalyq qalasyn basyp alyp, Búzar tegin ózine Toghryl han degen at alyp, Shynghys hanmen baylanys ornatty. Zertteushi Q.Ómirәliyev  «Ahual Chyngyz han ua Aqsaq Temiyr» atty kitapta Shynghys handy han kóteruge barghan biyler osy memleketten barghan dep esepteydi. Sol biylerding kópshiligi sol Yasauy jolynyng ókilderi bolsa kerek.  Olay deytinimiz Otyrar qalasyn alugha jәrdem bergen Yasauy joly ókilderi bolatyn. Shynghys han biyligi ornaghannan keyin olar Shynghys hannyng qolastynda qyzmet etti. Shynghys han memleketining memlekettik jýiesining dúrys qalyptasuyn qamtamasyz etti. Memleketting basqaru jýiesi Oghyz hannan qalghan memlekttik jýieni qaytalap, kóne týrkilik sipat aldy. Joshy úlysy biyligine Ózbek han kelgende Yasauy joly memlekettik iydeologiya dәrejesine kóterildi. Qazirgi qazaq halqy qúramyndaghy ru-taypalardyn, jýzderding qalyptasuy osy kezennen bastau alady. Ru-taypalar memleketting irgetasyn qalasa, jýzder memleketting ruhaniy-mәdeny bolmysyn qorghaytyn negizgi tútqa bolyp qalyptasty. Yasauy jolynyng qúrylymdyq jýiesine Altyn Orda memleketining qúrylymdyq jýiesin say qalyptastyryldy. Qazirgi qazaq halqynyng әdet-ghúryp, salt-dәstýri, mәdeniyeti osy kezende tolyq qalyptasyp ýlgerdi. Búl memleket adamzat tarihyndaghy eng әdiletti memleket retinde tarih sahnasyna shyghyp, Altyn Orda degen at aldy. Alayda, búl memleketting ómiri úzaq bolmady. Ózbek han dýniyeden ótisimen úly Jәnibek han sheshesining kómegining arqasynda taqqa otyryp, aghasy Tynybek pen inisi Hzyrbekti óltirip Altyn Orda taghyna otyrdy. Maqsaty absoluttik biylikke jetu bolghan Jәnibek han Yasauy jolyna, yasauiya tariqatyna qarsy shyghyp, memleketting dini-iydeologiyalyq baghytyn tolyghymen ózgertti. Memlekettik iydeologiya bolyp shafighy mazhaby qabyldandy. Ruhany biylikti qoldaryna ústap otyrghan Yasauy joly ókilderi-biyler biylikten shettetilip, qughyngha salyndy. Maqsat barlyq ruhany talaptarmen absoluttik biylikke mýmkindik bermeytin biyler institutyn joyyp, absoluttik biylikke jetu boldy. Yasauy jolynyng sol kezendegi jetekshisi Asan Qayghy bastaghan biyler sondaryna ergen halyqty ertip, qazirgi Úlytau jerinde Alash memleketin dýniyege keltirdi. 1356 jyly Jәnibek han ózining úly Berdibekting qolynan ólgennen keyin Alash memleketi qaytadan baryp, Altyn Ordagha qosyldy. Biraq Alash memleketining tarihta bolghandyghyn aighaqtaytyn Alasha hannan bastalatyn shejire qaldy. Osy Alash túsynda Asan Qayghynyng sonyna ergen halyq qazaq dep aityla bastady. Qazaq dep Yasauy jolyna adal halyq qana qazaq atandy.

Berdibekting biyligi úzaq bolghan joq. 1359 jyly Saray tónkerisi kezinde ajal qúshty. Sol 1359 jyldan 1980 jylgha deyingi aralyqta Altyn Orda taghyna 25 han kelip ketti. Joshy úrpaqtar arasyndaghy taq tartysynan sharshaghan Yasauy joly ókilderi-biyler Maurannahrda Ámir Temirdi biylik basyna әkeldi. Onyng aldyna Shynghys han imperiyasyn qaytadan qalpyna keltiru mindeti qoyyldy. Ámir Temir óz uәdesine adal boldy. Aldymen Altyn Orda memleketin qalpyna keltiruddi qolgha aldy. Manghystaudaghy Toyqoja oghlannyng úly Toqtamysqa Altyn Orda taghyn tartyp әperip, Altyn Ordany qalpyna keltirdi. Ýzdiksiz Altyn Orda taghy Joshy úrpaqtary arasynda jýrgen soghystan qalalar qirap, sauda-sattyq toqtaghan bolatyn. Toqtamys han az ghana jyldyng ishinde memleketti qaytadan qalpyna keltirdi. Memleket qaytadan kýsh ala bastady. Alayda, Toqtamys Temirding aldynda, Yasauy jolyna adal bolu turaly uәdesin úmytyp, Yasauy jolyna, Ámir Temirding ózine qarsy shyghyp, soghysty bastady. 1389 jyly  Týrkistangha kelip Qoja Ahmet Yasauy kesenesin qiratty. Toqtamystyng ol әreketine Ámir Temir 1392 jyly Bulgar jerinde talqandap, keri qaytty. Ol kezde Toqtamys Litva jerine qashyp ketken bolatyn. Toqtamys aragha jyl salyp, Ámir Temirge qarsy joryghyn qayta bastady. Onyng múnday әreketine shydamaghan Ámir Temir Iran jerinen tikeley Kavkaz arqyly kelip, Altyn Orda memleketin talqandady. Toqtamystyng әskerin qarjylandyryp, otyrghan saudagerler men qolónershilerdi qatty jazagha tartty. Tek Edil boyy emes, Qaratenizding soltýstik jaghalauyndaghy qalalardy da týgelimen qiratty. Endi orys jerine baryp, ondaghy qalalardy qiratpaq bolyp, Vladimir qalasyn qorshaugha alghanda, Tәnir Taghala tarapynan «orysty shappa» - degen búiryq týsip, keri qaytugha mәjbýr boldy. Onyng sebebin keyin týsingen Ámir Temir barmaghyn shaynady. Toqtamysqa qansha ashulansa da, memleketti tolyghymen joyynyng qajeti joq edi. Altyn Orda soghysynan týsken qarjyny  týgelimen Qoja Ahmet Yasauy atasynyng basyna alyp kesene saludy jón dep tapty. Búl Yasauy ilimin saqtap qaludyng bir joly edi. Altyn Orda ydyrap, memleket bólshektengennen keyin payda bolghan memleketter de, Yasauy jolynan bas tartamyn dep, memlekettikterinen aiyrlyp otyr. Ábilhayyr hannyng da Yasauy jolynan bas tartuy bir memleketting ýshke bólinuine әkeldi. Qazaq handyghy, Shaybaniyler memleketi, Noghay ordasy osy kezende tarih sahnasyna shyqty. Osy memleketterding barlyghy Yasauy jolynan bas tartqan song memlekettiginen aiyrlyp otyrdy.  Mine osynday týrki halyqtarynyng tarihy taghdyrynda sheshushi mәnge ie bolghan tariqatty týkke alghysyz etip, ol tariqatty qalyptastyrghan Yasauy atamyzdyng ózin kópting bir etip kórsetu kimge qajet boldy? Ne ýshin? – degen zandy súraq tuyndaydy. Oghan bir ghana jauap bar. Ol bizding sheteldik «janashyrlarymyzdyn» qalayda qazaq halyqyna ózining ruhany ózegin taptyrmaudy maqsat etken ajdahanyng әreketi ekendigine mening tittey de kýmәnim joq. Keshegi uahhabizm, salafizm barlyghy sol jahandanu tehnologtarynyng manipulyasiyalyq әreketining nәtiyjesi bolatyn. El Preziydenti soghan qarsy túratyn kýshting qayda ekenin dәl anyqtap, Yasauitanudy qolgha alu kerektigin aitty. Barlyq jaghdayda tuyndaytyn qiyndyqtardan shyghudyng qosymsha tetikterin qarastyryp qoyatyn әdetteri boyynsha jahandanu manipulyatorlary sopylyq tariqattar tarihyn zertteytin D.DeUisting jazghandaryn iske qosty.  Osy mәseleni býge-shigesine deyin zertep jýrgen D.DeUisting myna jazghandary Yasauitanu ghylymyn adastyru ýshin taptyrmaytyn qúral boldy. Ókinishke oray, ghalymnyng búl jazghandary kedergisiz Yasauitanu ghylymy ortalyghynyng strategiyalyq baghytyna ainalyp shygha keldi. Egerde  biz búl jahandanu manipulyatorlarynyng úsynghan baghytynan bas tartyp,, «Yasauitanu» ghylymyn óz qolymyzgha almasaq onda ertengi kýni halyq retinde jer betinen keterimiz anyq. Olay deytinim Yasauiyding ilimi qazaq halynyng genetikalyq kody. Sondyqtan esimizdi jiyp, etegimizdi jauyp, qazaqtyng ruhany bolmysynyng ózegin qorghay almasaq, onda erteni joq halyqqa ainalatynymyzdy әr qazaq balasy sezinui kerek. Onsyzda qazirgi kýni jahandanu tehnologtarynyng qazaq halqyna qarsy jasaghan әreketi saldarynan ruhany azghyndyqqa úshyraghan halyqtar sanatyna qosylyp kele jatyrmyz. Osydan birneshe kýn búryn bir tanysymdy kezdestirip qaldym. Ol kisi qaladaghy mektep múghalimderi men ata-analary qatysqan jalpy qalalyq jinalystan kele jatqanyn, oqushylar arasynda ruhany azghyndyq shegine jetkenin, eng bastysy 12-13 jas arasyndaghy qyzdar arasynda jýktilik kóbeyip ketkenin kýiine aityp berdi. Tura sol kýni bir podkasta spiyker Beyneu qalasynda bir mektepten sol 12-13 jasar qyzdar arasynda jýktilik kóbeyip ketkenin aityp, jaghamdy ústatty. Múnyng barlyghy sol ózimizding bosbeuligimiz ben shetel dese, ózegimiz ýzilip túratyn osaldyghymyz.  Osydan biraz jyl búryn shetel mektep baghdarlamasyn ózgertuge qarjy berdi dep, qalpaghymyzdy aspangha attyq. Jappay mektep oqulyqtaryn qayta jazyp, búrynghy baghdarlamalardan bas tartyq. Nәtiyjesinde adam emes jaqsylyq pen jamandyqty, adamdyq pen aramdyqty ajyratu ýshin bas auyrtpaytyn, izgilik, imandylyq, sýiispenshilik degen kiyeli úghymdardan mýlde habary joq biorobottardy dayyndaudy qolgha aldyq. Mine, endi sonyng jemisin jep jatyrmyz. Búl bir mektep salasy ma? Joq. Bizding qoghamdyq ómirding bar salasy osynday arylmas dertke dushar bolghan. Búl keselden aryludyng jalghyz joly halqymyzdyng ruhany ózegi – Yasauy joly. Al, sol joldyng ózi mynaday qaterge úrynyp otyrghany meni osynday maqala jazugha mәjbýr etti. Áytpese, men D.DeUisti de, kitabyn qazaqshagha audaryp bergen Áshirbek Muminovty da jaqsy bilemin. Áshirbek jas bolsa da, ghylym salasynda maghan jol kórsetip, ústaz bolghan adam. Solay bola túra, men ózimning jeke basymnyng qarym-qatynasyn últtyq mýddeden artyq qoya almadym. Olar da meni týsiner degen oidamyn. Al maqalanyng atynyng «Joqqa shygharudy joqqa shygharu» dep ataluy Yasauy babamyzdyng ruhany ilimin joqqa shygharmaq bolghan myrzalardyng aram pighyldaryn joqqa shygharu boldy.

Payghambarlardyng roli Allanyng әuliyelerding dostaryna jýkteletin kez keldi. deyin  Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty payghambarlar atqaryp keldi. Múhammed (sAs) payghambar songhy payghambar, payghambarlardyng móri. Ol kisiden keyin payghambar kelmeydi. Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty jalghastyryp kelgen payghambarlarmen kelgen ruhany quat 400 jylgha ghana jetedi. Egerde Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanys qayta ornatylmaytyn bolsa, onda adamzat qoghamynda azghyndyq beleng alyp, adam balasy aqyrzaman apatyna úrynady.

Zikiriya Jandarbek,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, yasauitanushy

Abai.kz