قوجا احمەت ياساۋي – بەرىسى  قازاق، ارىسى يسلام ءدىنىن قابىلداعان تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىن قالىپتاستىرعان كيەلى دە قاسيەتتى تۇلعاسى، ۇلى اۋليەسى، تەمىرقازىعى.

سول ءۇشىن دە ونى حالىق ازىرەتى سۇلتان دەپ اتادى. ول كىسىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى اتقارعان قىزمەتى ەشنارسەمەن ولشەۋگە كەلمەيتىن قۇبىلىس. تۇركى حالىقتارى ءوزىنىڭ تىلىنەن، رۋحاني-مادەني بولمىسىنان اجىراپ، جەر بەتىنەن جوعالۋعا از قالعان شاقتا تاريح ساقناسىنا شىعىپ، تۇركىنىڭ ولگەن رۋحىن قايتا ءتىرىلتىپ، قايتادان ۇلى حالىققا اينالدىرعان بولاتىن. ول كىسىنىڭ ەتكەن ەڭبەگى ءبىر تۇركىنىڭ رۋحاني بولمىسىن تىرىلتكەنىمەن شەكتەلمەيدى. جالپى ادامزات بالاسىنىڭ جۇرەگىن قايتادان رۋحاني الەممەن بايلانىستىرۋى ەدى. ەگەردە سول زاماندا قوجا احمەت ياساۋي رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى قايتا بايلانىستىرماعاندا ادامزات باسىنا اقىرزامان اپاتى سول XIII-XIV عاسىرلاردا كەلۋ ىقتيمالدىعى بار ەدى. سونداي ۇلى تۇلعانىڭ سوڭىندا قالعان رۋحاني مۇراسى ارقاسىندا تۇركى حالىقتارى ورتا عاسىرلاردا ۇلى حالىققا اينالىپ، التىن وردا سياقتى ۇلى مەملەكەتتى دۇنيەگە كەلتىردى. ادالدىق پەن ادىلدىكتى تۋ ەتكەن مەملەكەت از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمگە ۇلگى بولارلىق ادىلەتتى قوعامدى ورناتا ءبىلدى. ابسوليۋتتىك بيلىكتى كوكسەگەن ءاز-جانىبەك حاننىڭ ياساۋي جولىنا قارسى شىعۋى، ياساۋيا تاريقاتى وكىلدەرىن قۋعىنعا سالىپ، ساياسي ساحنادان كەتىرۋى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ كۇيرەۋىنە ىقپال ەتتى. جانىبەك حان ءوزى جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى. ودان كەيىنگى ەۆرازيا كەڭىستىگىندەگى التىن وردانىڭ بولشەكتەلۋىنەن پايدا بولعان مەملەكەتتەر ياساۋي جولىنان شەگىنۋىنە بايلانىستى تاريح ساحىناسىنان كەتتى. وزبەك ۇلىسىنىڭ ۇشكە ءبولىنۋى، قازاق حاندىعىنىڭ كۇيرەۋى استارىندا  ياساۋي جولىنان شەگىنۋ جاتتى. ونىڭ سوڭى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناپ، اتەيستىك قوعام ورناتۋ باعىتىنداعى ساياساتى قازاق حالقىن رۋحاني تامىرىنان اجىراتىپ، قۇدايسىز قوعامدى دۇنيەگە كەلتىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە حالىق ءوزىنىڭ رۋحاني تامىرىنا ەندى جەتە بەرگەندە ۋاححابيلىك يدەولوگيا كەلىپ، قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگى بولعان ياساۋي جولى قايتا قۋعىنعا ءتۇستى. مۇنىڭ سوڭى قاڭتار وقيعاسىنا ۇلاسقانى بەلگىلى. مۇنىڭ استارىندا قازىرگى قازاق قوعامى رۋحاني تۇتاستىعىنان ايىرلىپ، توبىرعا اينالۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقانىن سەزىنگەن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قازاق رۋحانياتىنىڭ وزەگى بولعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسىن جاڭعىرتىپ، قازاققا قايتارۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. ول كىسى «ياساۋيتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىپ، وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ول عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «ازىرەت سۇلتان ۇلتتىق قورىق-مۋزەيى» قۇرامىنداعى زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندە جۇمىسىن باستادى. الايدا، بۇل ورتالىقتىڭ اشىلعانىنا قۋانا الماي قالدىق. ەگەردە «ورتالىق» ۇستانعان  باعىتىنان اينىمايتىن بولسا، وندا بۇل ورتالىق «ياساۋيتانۋ ورتالىعى» ەمەس، ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسىن جويۋ ورتالىعىنا اينالادى. سەبەبى، بۇل «ورتالىقتىڭ» قازىرگى ۇستانعان باعىتى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ارتىنا قالدىرعان رۋحاني مۇراسىن جوققا شىعارۋعا باعىتتالىپ وتىر. ولاي دەيتىنىم «ورتالىقتىڭ» زەرتتەۋ باعىتى اۋەل باستان ايقىندالىپ قويعان. ونى ايقىنداپ، بەلگىلەپ بەرگەن امەريكاندىق عالىم دەۆين دەۆيس پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اشىربەك مۋمينوۆ. دەۆين ديۋيس تاراپىنان جازىلعان «ورتالىق ازيادا يسلام جانە ياساۆيانىڭ مادەني تاريحى» اتتى كىتابى (ماقالالار جيناعى) «ورتالىقتا» جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن نەگىزگى ۇستانىمعا اينالىپ وتىر. بۇل كىتاپتىڭ وسىنداي ماقساتتا جازىلعانىنا كۇمان جوق. ەڭ باستىسى بۇل كىتاپ، ستامبۋلداعى «يسلامدىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» (يرسيكا) تاراپىنان اۋدارىلىپ، سول جاقتان باسپاعا شىعارىلىپ، تۇركىستانعا جەتكىزىلدى. العاشقى اۋدارمادا قاتەلىكتەر بار دەپ، قايتادان وڭدەلىپ شىعارىلدى. ول دا ستامبۋلدا باسىلدى جانە سول جاقتان باسىلىپ. تۇركىستانعا جەتكىزىلدى. سونداي ەڭبەك قىلىپ، شىعىن شىعارىپ، بەلسەنە ارەكەت جاساۋىنا ىقپال ەتكەن قانداي كۇش؟ قارجىسىن كىم وتەپ جاتىر؟ جانە ول نە ءۇشىن قاجەت؟ – دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ولاردىڭ ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنا دەگەن كوزقاراسىندا ەكەن. ولاردىڭ ۇستانعان عىلىمي تۇجىرىمدارى بويىنشا «ديۋاني حيكمەت» تە، قوجا احمەت ياساۋي جازدى دەگەن باسقا شىعارمالار دا ول كىسىنىكى ەمەس، كوشىرمە. ەڭ باستىسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ارتىندا ءوزىنىڭ قولىمەن جازىلعان ەشقانداي رۋحاني مۇرا قالعان جوق. سوندىقتان ول كوشىرمەلەرگە سەنىپ بولمايدى، - دەپ ەسەپتەيدى. ەگەردە وسى دەۆين دەۋيس مەن اشىربەك مۋمينوۆتىڭ ۇستانىمدارىن نەگىزگە الاتىن بولساق، وندا ءبىز قوجا احمەت ءياساۋيدى زەرتتەۋدى توقتاتىپ، بۇل باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتەردەن تولىق باس تارتۋىمىز كەرەك. ەگەردە زەرتتەۋشى ياساۋي مۇراسىن بۇرىننان زەرتتەپ، ياساۋي مۇراسىنىڭ قۇندىلىعىن، ەرەكشەلىگىن تانىعان جان بولماسا، اتاعى الەمگە تانىلعان د.دەۋيس، ا.مۋمينوۆ سياقتى عالىمداردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان پىكىرلەرىنە قارسى تۇرا الماسى حاق. ونىڭ ۇستىنە «ورتالىقتىڭ» عىلىمي قىزىمەتكەرلەرىنىڭ نەگىزى جاستار. ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسىمەن تانىس، اق-قارانى اجىراتا الاتىن مامانداردىڭ سانى ساناۋلى عانا. وسىدان-اق،  زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇستانعان عىلىمي باعىتى قاي باعىتقا كەتىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان بۇل «ورتالىقتىڭ» ماقساتى – ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن جاڭعىرتۋ ەمەس، جويۋعا باعىتتالىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.

د.دەۋيس پەن ا.مۋمينوۆ «ديۋاني حيكمەت» ءياساۋيدىڭ ءوز شىعارماسى ەمەستىگىن دالەلدەپ، بۇل شىعارماعا سەنۋگە بولمايدى دەگەن پىكىردى ۇسىنىپ وتىرعانىن ايتىق. ولار وزدەرىنەن بۇرىن «حيكمەتتەردىڭ» ءياساۋيدىڭ وزىنىكى ەمەستىگىن دالەلدەگەن ف. كوپۋرۋلۋ ەكەندىگىن العا تارتادى سونىمەن بىرگە وزدەرى دە وسى پوزيتسيادا ەكەندىگىن جاسىرمايدى. ول بىلاي دەيدى: «ديۋاني حيكماتتى» قاراستىرۋداعى وسى ماسەلەلەرمەن قاتار، كوپۋرۋلۋ الدەقايدا ماڭىزدى سۇراقتى ەسكەرۋسىز قالدىردى: «ديۋان» شىن مانىندە احماد ءياساۆيدىڭ ەڭبەگى مە؟ مەنىڭ ياساۆيا ءداستۇرىن زەرتتەۋىم بۇل ەڭبەكتى ەشقانداي ماعىنالى تۇردە احماد ياساۆيگە تيەسىلى دەپ قاراستىرۋعا بولمايتىنىنا كوز جەتكىزدى(م). باسقا زەرتتەۋشىلەر اتاپ وتكەن ماسەلەلەردەن دە ماڭىزدىراق دەپ سانايتىنىم – «ديۋاننىڭ» ايقىن جيناقتىق سيپاتى جانە ساقتالعان قولجازبالاردىڭ كەش مەرزىمى، ياساۆي كەسەنەسىنە قاتىستى اناحرونيستىك سىلتەمەلەر، كوپتەگەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنىڭ قوسىلۋى  جانە ونىڭ تازا شاعاتاي تىلىندەگى سيپاتى ... قاراستىرۋى تۋرالى ەشقانداي مالىمەتتىڭ بولماۋى بولىپ كەلەدى» دەپ كەتە بەرەدى. سايىپ كەلگەندە «حيكمەتتەردىڭ» ياساۋي اتامىزدىكى ەمەس دەگەن قورىتىندى شىعارادى. ەندىگى كەزەكتە ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني مۇراسىن جوققا شىعارۋشى اۆتورلاردىڭ پىكىرلەرىنە بىرتىندەپ جاۋاپ بەرسەك دەگەن نيەتتەممىز.

ەندى ءبىز اڭگىمەنى «حيكمەت» قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وزىنىكى مە، الدە جوق پا؟ - دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن باستالىق. بىرىنشىدەن، «ديۋاني حيكمەت» قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ومىرىنە قاتىستى ناقتى تاريحي دەرەكتەر بەرە الاتىن تاريحي شىعارما. الدىمەن وسىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەگەردە «حيكمەتتى» وي تارازىسىنا سالىپ وقىعان كىسى بۇل شىعارمادان كوپتەگەن تاريحي مالىمەتتى الۋعا بولاتىنىن سەزىنەدى. مىسالى، 2-حيكمەتتە مىناداي جولدار بار:

«راحمەتىندە پايدا بولدىم، نيدا كەلدى،

«زىكىر ايت»-دەدى، ءتان-جۇيەم اسەرلەندى.

«پەرزەنتىم»-دەپ حاق مۇستافا ۇلەس بەردى،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

ءتورت ءجۇز  جىلدان كەيىن شىعىپ ۇمبەت بولعىن،

نەشە جىلداي ءجۇرىپ، حالىققا جول كورسەتكىن.

ون ءتورت مىڭ مۇدجتاحيتتەر قىزمەت قىلسىن،\

سول سەبەپتەن الپىس ۇشكە كىردىم جەرگە.» (2-حيكمەت) بۇل جەردەن قانداي تاريحي دەرەك كورىپ تۇرسىڭ دەپ، داۋ ايتاتىندار تابىلادى. الايدا، پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافانىڭ 632 جىلى دۇيەدەن وتكەنىن ەسەپتەپ، وعان 400 جىلدى قوساتىن بولساق، وندا   قوجا احمەت بابمىزدىڭ 1040 جىلدار شاماسىندا دۇنيەگە كەلگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ول كىسى 125 جىل ءومىر سۇرگەندىگىن ءوزىنىڭ «حيكمەتتەرىندە» باياندايدى. باسقا جازبا دەرەكتەر دە ونى قۋاتتايدى.

«حيكمەتتەردەگى» تاريحيلىق ءبىر بۇل ەمەس، قانشاما دەرەكتەر بۇل «حيكمەتتەردىڭ» سول XI-XII عاسىرلاردا جازىلعانىن دالەلدەيدى. مىسالى، ءبىرىنشى «حيكمەت» بىلاي باستالادى:

«ءبيسمللا دەپ بايان ەتەيىن حيكمەت ايتىپ،

تاليبتەرگە ءىنجۋ-گاۋحار شاشتىم مىنە.

ريازاتتى قاتتى تارتىپ. قاندار جۇتىپ،

مەن «ەكىنشى داپتەر» ءسوزىن اشتىم، مىنە.» بۇل حيكمەت جولدارىندا ياساۋي بابامىز نەنى ايتىپ وتىر؟ «ەكىنشى داپتەر» دەگەنىمىز نە؟ وسى سۇراققا جاۋاپ بەرە الساق، وندا بۇل «حيكمەت» جولدارىنىڭ قاشان جازىلعانىنا كوز جەتكىزە الامىز. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قوجا احمەت ياساۋي دۇنيەگە كەلگەن كەزەڭدەگى ادامزات قوعامىنىڭ رۋحاني  احۋالىنا كوز سالۋىمىز كەرەك. رۋحاني الەم مەن ادامزات قوعامى اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ، ادامزات قوعامى ماتەريالدىق بولمىس جەتەگىندە كەتىپ، ازعىندىق جولىنا تۇسكەن بولاتىن. سەبەبى، مۇحاممەد پايعامبار پايعامبارلاردىڭ سوڭى، اقىردىڭ پايعامبارى بولعان سوڭ ادامزات بالاسىنا ول كىسدەن كەيىن پايعامبار كەلمەيدى. پايعامبارلاردىڭ مىندەتى ەندى قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ موينىنا جۇكتەلدى. مۇنىڭ ءوزى جاراتۋشى تاراپىنان اۋەل باستان جوسپارلانىپ قويىلعان بولاتىن. پايعامباردىڭ (ساس) قوجا احمەت رۋحىن ميعراجدا كورۋىنىڭ ءوزى ول كىسىنىڭ مىنا دۇنيەگە سول كەزەڭدە جايدان-جاي كەلمەگەنىن بىلدىرەدى. ول تۋرالى سۇلەيمەن باقىرعاني ءوزىنىڭ «حيكمەتىندە» بىلاي دەيدى:

«سۋبحان يەم ءوزى ەدى، مۇستافاعا بۇيىردى،

ارىستان بابام جەتكىزدى، شايحىم احمەت ياساۋي.» بۇل جولدار قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، ادامزات قوعامىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن جالعاستىرۋدى ياساۋي بابامىزدىڭ موينىنا ارتقان ۇلى جاراتۋشىنىڭ ءوزى ەكەندىگىن، ياساۋي بابامىزعا يسلام ءدىنىن شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋ مىندەتى ارتىلعاندىعىن كوپشىلىك تۇسىنبەيدى. قوجا احمەت ياساۋيگە دەيىن حالىق شاريعاتپەن ءومىر ءسۇردى. مۇحاممەد (ساس) پايعامبارمەن كەلگەن رۋحاني قۋات سارقىلعان سوڭ، ادامزاتتىڭ رۋحاني الەممەن بايلانىسى ءۇزىلدى. ادامزات قوعامى ماتەريالدىق بولمىس جەتەگىندە كەتىپ، رۋحاني ازعىندىققا ۇشىرادى. ول تۋرالى «حيكمەتتىڭ» ءون بويىندا جىرلانادى. ءبىرىنشى «حيكمەتتەگى» ياساۋي بابامىزدىڭ  «ەكىنشى داپتەر»  دەپ وتىرعانى وسى تاريقات جولى بولاتىن. رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋ عانا ادامزاتتى ارى قاراي ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ولاي بولماعاندا ادامزات باسىنا اقىرزامان سول XIII-XIV عاسىرلاردا كەلۋ ىقتيمالدىعى بار ەدى.

بۇدان باسقا تاريحي وقيعالاردى مەڭزەيتىن حيكمەتتەر جوق ەمەس. مىسالى، 101-حيكمەتتەگى وقيعالاردى ساراپتاپ قارايتىن بولساق، ول وقيعا قاراقىتايلاردىڭ شابۋىلى كەزىندە بولعان وقيعا ەكەنىن تۇسىنەمىز. ول حيكمەت جولدارىندا بۇل وقيعا بىلاي باياندالادى:

«ەي، دوستار، اقىر زامان بولدى كورگىن،

ءدىنسىز، كاپىر بۇل ىلەمگە تولدى كورگىن.

حاق قۇلدىعىن قويىپ بارشا ءدىنسىز بولدى،

سونىڭ ءۇشىن قاھار ازاپ قىلدى كورگىن.

....

ورازا، ناماز، يمان، يسلام قولدان كەتتى،

«كۋللۋ ياۋمۋن باتارۋن» دەگەن حاديس ءوتتى.

پايعامبار ايتقاندارى كەلىپ جەتتى.

بۇل دۇنيەنى قاراڭعىلىق باستى كورگىن.

...

كۇن كورمەگەن ەسىل ارۋ، ايەل-بالا،

جۇرەكتەرى قورقىپ بولدى، ءجۇز جارالى.

جاقسىلىقتىڭ ەسىگىن جاپتى سۇلتان بىزگە بولا،

مۇڭلىق بولىپ، كاپىرگە قور بولدى كورگىن.» بۇل «حيكمەت» جولدارى 1125 جىلعى قاراقىتايلاردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراعان كەزەڭدى ايتىپ وتىر. قوجا احمەت ياساۋي اتامىز سول كەزەڭدەگى تاريحي وقيعالارعا كۋا بولعاندىعىن وسى «حيكمەت» جولدارىندا بايانداپ وتىر. ەگەردە سول وقيعالاردى ءوز كوزىمەن كورمەگەن بولسا، وسىلاي جازار ما ەدى؟ بۇل مىسال دا «ديۋاني حيكمەتتىڭ» ياساۋي بابامىزدىڭ ءوز قولىمەن جازعاندىعىن دالەلدەيدى.

ەڭ باستىسى «ديۋاني حيكمەتتەگى» رۋحاني ۇستانىم قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىن تولىعىمەن قامتۋىندا جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوندىقتان وعان مىسال كەلتىرىپ تە قاجەتى جوق. قازاق قوعامىنداعى «جەسىرىن جىلاتپاۋ، جەتىمىن قاڭعىتپاۋ»، ءداستۇرى مەن تۇرمەسى بولماۋىنىڭ ءوزى ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني ىقپالىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ بولعاندىعىن دالەلدەيدى. راس، «ديۋاني حيكمەت» جيناعى قۇرامىندا شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارى بارلىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. الايدا، «حيكمەتتىڭ» بارلىعى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وزىنىكى ەمەس دەگەن تۇجىرىمدى ۇسىنۋ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ارۋاعىنا، ول كىسىنىڭ رۋحاني مۇراسىنا قارسى جاسالعان قيانات دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

ەندىگى كەزەكتە د.دەۋيس تاراپىنان جازىلعان «قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا يسلام ياساۆيانىڭ مادەني تاريحى اتتى» ماقالالار جيناعىنداعى ماقالالارعا جاسالعان ءىشىنارا جاسالعان قىسقاشا ساراپتاۋىمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنباقپىن. الايدا، الدىمەن بۇل كىتاپتى جاريالاپ، جاڭادان اشىلعان «ياساۋيتانۋ» ورتالىعىنا اكەلۋدەگى باستى ماقسات نە بولدى؟ – دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ كورۋ كەرەك. نەگىزگى ماقسات – قوجا احمەت ياساۋي سىندى ۇلى تۇلعانىڭ تۇلعالىق بولمىسىنا، تاريحتاعى رولىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ، جاي ءبىر سوپى رەتىندە كورسەتۋ. بۇل ماقساتتى د.دە ۋيس مىرزا جاقسى اتقارىپ شىققان. ءبىز ونى اۆتوردىڭ «ياساۆي احمات» اتتى ماقالاسىنان كورە الامىز. ول ماقالادا اۆتور بىلاي دەيدى: «احماد ءياساۆيدىڭ ورتا  ازياداعى سوپىلىق شايح رەتىندە تاريحي تۇلعا بولعانى تۋرالى ەش كۇمان جوق بولعانىمەن، ونىڭ ءومىرى تۋرالى اقپارات وتە از. ونىڭ قاي جىلى قايتىس بولعانى بەلگىسىز، بىراق قايتىس بولعان جىلى رەتىندە كوبىنەسە 562/ 1166-1167 م.ج. بولجالدى، بىراق بۇل داتا ونىڭ سوپىلىق سيلسيلارىنداعى ورنى تۋرالى داۋلى مالىمدەمەلەر نەگىزىندە ۇسىنىلعان جانە نەگىزسىز بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى تۋرالى اڭگىمەلەردە ايتىلعان جاناما دالەلدەر ونى XII ع،اسىردىڭ سوڭى مەن XIII عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن دەپ كورسەتەدى. ياساۆي ايماقتىق شايح رەتىندە تۇراقتى تۇردە سۋرەتتەلەدى، اسىرەسە، «تۇركىستان» دەپ اتالاتىن ايماقپەن، ياعني ىشكى ازيا دالاسىنىڭ كوشپەندى تۇركىلەرىنە دەيىنگى قالالىق ماۋاراناحر وركەنيەتى اراسىنداعى شەكارالىق ايماقپەن بايلانىستىرىلعان». (436 ب.) مىنە، وسى ءۇزىندىنىڭ وزىنەن اۆتوردىڭ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى مەن تاريحي رولىنە كۇمان كەلتىرىپ وتىرعانىن كورە الامىز. ماقسات – قازىرگى دەيىن قالىپتاسقان ءياساۋيدىڭ تاريحتاعى رولىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ، ول كىسىنىڭ ەڭبەگىن بىرتىندەپ جوققا شىعارۋ.

كىتاپتا «قوجا احماد ياساۆي يسلامدى تاراتۋشى اۋليە رەتىندە ورتالىق ازيانىڭ تۇركىلەرىن يسلامداندىرۋداعى سوپىلىردىڭ ءرولىن قايتا قاراستىرۋ» دەگەن اتپەن بەرىلگەن ماقالادا جوعارىدا كەلتىرىلگەن كۇدىك پەن كۇماندى ودان ارى قاراي ۇلعايتا تۇسەدى. اۆتور بىلاي دەيدى: «ءبىرىنشى تۇجىرىم احماد ءياساۆيدىڭ قازىرگى زامانعى سوپىلىق اقىن رەتىندەگى بەدەلىنە نەگىزدەلگەن، ول تۇركى تىلىندە ءدىني نەمەسە ميستيكالىق ولەڭدەر جازعان دەپ ەسەپتەلەدى. بارلىق ىقتيمالدىقپەن وعان تيەسىلى دەپ سانالاتىن پوەزيا ونىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىنان الدەقايدا كەيىنىرەك جازىلعان. جانە كەز-كەلگەن جاعدايدا تاريحي تۇرعىدان ونىمەن بايلانىستىرۋى مۇمكىن ەمەس. (570 بەت)

كورىپ وتىرعانىمىزداي، اۆتوردىڭ ءار ءبىر ماقالاسى ياساۋي تۇلعاسىنا كۇمان كەلتىرۋدى ماقسات ەتىنىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس.

اۆتور ويىن ارى قاراي بىلاي جالعاستىرادى: «قىسقاشا ايتقاندا، احماد ءياساۆيدىڭ دالاداعى كوشپەلىلەر اراسىندا يسلامدانۋعا قاتىسى بولعان دەگەن ۇعىم ونىڭ ءومىر سۇرگەن ىقتيمال تاريحي كەزەڭىنە دە، ونىڭ بەلسەندى بولعان الەۋمەتتىك ساياسي كونتەكسىنە دە سايكەس كەلمەيدى. شىندىعىندا، بۇل ۇعىم سوپىلار مەن كوشپەلىلەر تۋرالى ستەريوتيپتىك تۇسىنىكتەردى، سونداي-اق احماد ياساۆي سوپى شايحىنا ەمەس، (ادامدار مەن دينوزاۆرلار سياقتى، قازاقتان احماد ياساۆيمەن ءبىر كەزەڭدە ءومىر سۇرمەگەن), احماد ءياساۆيدىڭ  كەسەنەسىنە كەيىنگى كوشپەلىلەردىڭ قازاقتاردىڭ بەرىلگەندىگىنەن تۋىنداعان اناحرونيستىك بولجامداردى كوبىرەك كورسەتەدى.

بۇل كەزەڭدە، احماد ءياساۆيدىڭ يسلامداستىرۋشى رەتىندەگى بەدەلىنىڭ قانداي دە ءبىر اسپەكتىسىن ساقتاپ قالۋعا بولاتىن-بولمايتىنىن سۇراۋىمىز مۇمكىن. مەنىڭ ماقساتىم سول بەينەنى ساقتاپ قالۋ ەمەس، ويتكەنى ول بەينە وتە ناشار سۋرەتتەلگەن دەپ ويلايمىن. دەگەنمەن، ياساۆيا ءداستۇرىننىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرى يسلامداستىرۋ پروتسەسىنە قاتىسى بار ەكەنىن كورسەتەدى، بىراق ول يسلامداستىرۋ بۇرىنعىداي كورىنىستە ەمەس،  كەرىسىنشە، يسلامداندىرۋدى تاريحي پروتسەسس رەتىندە جاقسىراق تۇسىنۋگە باعىتتالعان تاسىلدەرمەن بايلانىستى». (573 ب.) وسىلاي دەپ اۆتور بۇل ماقالادا ءياساۋيدىڭ، ياساۋيا تاريقاتىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرىندا ەشقانداي ءرولى بولماعاندىعىن، قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەنىڭ بارلىعى ويدان شىعارىلعاندىعىن دالەلدەپ وتىر. سونىمەن بىرگە، ءوزىنىڭ ماقساتىن «مەنىڭ ماقساتىم سول بەينەنى ساقتاپ قالۋ ەمەس،» دەپ، اشىق ايتىپ، بارىنشا ياساۋي ءىلىمىنىڭ سول كەزەڭدەگڭ تۇركى قوعامىنا ەشقانداي ىقپالى بولماعاندىعىن دالەلدەۋگە كۇش سالادى. ودان ارى قاراي د.دەۋيس مىرزا ويىن ارى قاراي بىلاي جالعاستىرادى:

«بۇل پروتسەس بىرنەشە اڭگىمەلەر جيىنتىعىن قامتيدى، ولار احماد ءياساۆيدى يسلامداستىرۋشى اۋليە رەتىندە سۋرەتتەپ، موڭعول ءداۋىرىنىڭ باسقا يسلامداندىرۋ اڭگىمەلەرىندە كەڭ تاراعان موتيۆتەر مەن بايانداۋ قۇرىلىمدارىن ەسكە تۇسىرەدى. ارينە، بۇل تەك اڭگىمەلەر بولىپ سانالادى. جانە ولاردى «نە بولعانىن» سيپاتتايتىن ناقتى دالەل رەتىندە قابىلداماي، احماد ءياساۆيدىڭ بيلەۋشىلەر نەمەسە حالىقتارعا يسلامدى جەتكىزۋ ءرولىن جاڭساق ءتۇسىندىرىپ الۋدان ساق بوۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار، بۇل اڭگىمەلەردىڭ مونعول ءداۋىرىنىڭ ءونىمى ەكەنىن ەسكەرسەك، ولار بىزگە وسى كەزەڭ مەن سوپىلاردىڭ تۇركىلەرگە كوشپەندىلەرگە نەمەسە جالپىعا يسلامدى جەتكىزۋدىڭ باستى قۇرالى بولعان دەگەن ويىن جوققا شىعارا الاتىن موڭعولداردان بۇرىن كەزەڭىنىڭ اراسىنداعى ماڭىزدى ايىرماشىلىقتى ەسكە سالادى». (574) دەۆين دەۋيس مىرزا وسىلاي دەپ حالىق اراسىنا تارالعان تاريحي اڭىزداردىڭ ماڭىزىن جوققا شىعارىپ، ونىڭ ورنىن باسقا دەرەك كوزدەرىمەن تولتىرعىسى كەلەتىنىن جاسىرمايدى. سوندا، حالىق اراسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان اۋىزشا تاريح پەن شەجىرەلەردى، «ناساب-ناما» نۇسقالارىنداعى باياندالاتىن تاريحي دەرەكتەردى جوققا شىعارعانداعى ماقساتى نە؟ ماسەلەنىڭ بارلىعى ياساۋي جولى وكىلدەرىنىڭ ءرولىن جوققا شىعارىپ، تۇركىلەردى رۋحاني وزەكسىز توبىر رەتىندە سۋرەتتەۋ نەگىزگى ۇستانىم بولسا كەرەك. سوندا ءبىز سول ورتا عاسىرلاردان قالعان تاريحي دەرەكتەر مەن اڭىز-اڭگىمەلەرگە سەنبەگەندە كىمگە سەنۋىمىز كەرەك؟ ونسىز دا قازاقتىڭ بار تاريحى شەتجەرلىك تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلىپ وتىر.

ورتالىق ازيا تۇركىلەرى اراسىنداعى احماد ءياساۆيدىڭ شاكىرتتەرى. ەرتە كوزقاراستار، قاراما قايشى دالەلدەر جانە ياساۆيا سيلسيلاسىنىڭ پايدا بولۋى.

«جاقىندا احماد ياساۆيگە قاتىستى تابىلعان ەڭ ەرتە سىلتەمە تۋرالى ماقالادا، مەن ونىڭ كەيىنگى ءومىرىبايانى مەن فولكلورلىق بەينەسىن قالىپتاستىرعان ءتۇرلى ەلەمەنتتەرىنە قاراماستان، باستاپقىدا ول ورتا سىرداريا اڭعارىنداعى ياسى قالاسىندا سالىستىرمالى تۇردە «نورماتيۆتىك» سوپىلىق شايح بولعانىن ايتتىم. سونىمەن قاتار، ول وسى ايماقتا قاۋىم- باسقارۋشى رەتىندە تانىلعان. بۇل تۋرالى سەنىمدى دالەلدەر بار». (دەۋيس، 2013).

بۇل جەردە د.دەۋين مىرزا قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدى قاتارداعى كوپ سوپى شايحى رەتىندە قاراستىرىپ، ول كىسىنىڭ يسلام ءدىنىن شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىپ، رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرگەن، ءسويتىپ ادامزاتتىڭ تاريحي تاعدىرىنا ىقپال ەتكەن  شەشۋشى تۇلعا بولعاندىعىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. ەڭ باستىسى يسلام ءدىنىنىڭ شاريعات تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى،تاريقاتتىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋى ياساۋيدەن باستالاتىنىن ەسكە المايدى.

«مەن سونداي-اق، ياساۆي سوپى تاريقاتىنىڭ ەرەكشە تۇركىلىك قۇبىلىس رەتىندە «بەدەلىنە» قاراماستان، ونىڭ ءومىربايانى مەن ادەبي مۇراسى نەگىزىنەن پارسى تىلىندە جازىلعانىن اتاپ ءوتتىم ((دەۋيس، 1999). شىنىندا دا، ياساۆي تاريقاتىنىڭ كەيىنگى تاريحىندا، XV-XVIII عاسىرلار ارالىعىندا پارسى ادەبيەتى مەن مادەنيەتىمەن نەمەسە ورتالىق ازيانىڭ قوستىلدى شىندىقپەن سايكەستەندىرىلگەن ماڭىزدى تۇلعالار بولدى. بۇل سەبەپتەردىڭ ءبىرى – وسى كونتەكستە احماد ءياساۆيدىڭ تىكەلەي  شاكىرتتەرى مەن ولارعا بايلانىستى سوپىلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ ءداستۇرىن ارى قاراي دامىتۋداعى ەڭ ەرتە كەزەڭنەن نە ۇيرەنۋگە بولاتىنىن قاراستىرۋ. مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ تۇجىرىمدار ەكى جاقتى. ءبىر جاعىنان، ياساۆيا ءداستۇرى تولىعىمەن تۇركىلەنگەن ورتالىق ازيا ايماقتارىندا – سىرداريا اڭعارىندا جانە مۇمكىن حورەزمدە دامىعىن كەزەڭى بولعان. ەكىنشى جاعىنان، ياساۆي ءداستۇرى ادەتتە عىلىمي جانە تانىمال ادەبيەتتە بايلانىستىرىلاتىن ورتالاردان مۇدەم وزگەشە ورتادا دامىعىنىن كورەمىز (587-588 بب)».

بۇل جەردە اۆتور قوجا احمەت ياساۋي ءوزىنىڭ شىعارمالارىن پارسى تىلىندە جازعاندىعىن العا تارتۋ ارقىلى ول كىسىنىڭ  تۇركى ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋحاني وزەگى بولعاندىعىن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان ماقساتىن كورۋىمىزگە بولادى.  ەگەردە ياساۋي بابامىزدىڭ ونداي پيعىلى بولسا، ءوزىنىڭ «حيكمەتىندە» «مىسكىن، ءالسىز قوجا احمەت، جەتى اتاڭا راحمەت،

پارسى ءتىلىن بىلەدى، قۇب ايتادى تۇركىنى» - دەپ ايتپاعان بولار ەدى. ولاي بولسا، اۆتوردىڭ ماقساتى قالايدا قوجا احمەت ياساۋي مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ، قازىرگى قازاق بولمىسىنان وقشاۋلاۋدى ءوز مىندەتىنە العان سياقتى. اۆتوردىڭ ودان كەيىنگى ويلارى ونشالىقتى تۇسىنىكتى بولماعاندىقتان، ولارعا ىلايىقتى جاۋاپ بەرە العان جوقپىن. بىراق وسى جازعاندارىنىڭ سوڭىنا قاراي ياساۋي ءداستۇرى «تۇركىلەنگەن ورتالىق ازيا ايماقتارىندا، سىرداريا اڭعارىندا جانە مۇمكىن حورەزمدە دامىعان كەزەڭى بولعان. ەكىنشى جاعىنان، ياساۆي ءداستۇرى ادەتتە عىلىمي جانە تانىمال ادەبيەتتە بايلانىستىرىلاتىن ورتالاردان مۇدەم وزگەشە ورتادا دامىعىنىن كورەمىز» - دەۋىنىڭ ءوزى اۆتوردىڭ  ياساۋي ءىلىمى مەن تاريقاتى بەلسەندى ارەكەت ەتكەن ايماق ماتەريالدارى نەگىزىندە ەمەس، پارسى تىلىندە جازىلعان ماتەريالدار نەگىزىندە جازىپ وتىرعانىن مويىندايدى. مادەنيەتى مەن ءتىلى بولەك حالىقتىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىلعان كەز-كەلگەن ماقالا وبەكتيۆتى شىندىقتى بەرە الادى ما؟ ونىڭ ۇستىنە ورتاعاسىرلارداعى تۇركى ۇستەمدىگىنە قارسى كۇرەسكەن حالىقتىڭ تۇركىلەردىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ وزەگى بولعان ياساۋي جولىنا، ياساۋيا تاريقاتىنا بايلانىستى دۇرىس پىكىر جازۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا، پارسى دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ ماقالا جازىپ وتىرعان د.دەۋيس مىرزانىڭ جازعاندارىنا سەنۋ مۇمكىن ەمەس.

«قازىرگى ماقسات ءۇشىن بۇل احماد ءياساۆيدىڭ تىكەلەي شاكىرتتەرىنىڭ بەلسەندى بولعان كەزەڭىن شامامەن XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا ورنالاستىرادى. ولار ءجيى بولجانعانداي سەلجۋكتار نەمەسە ءتىپتى حورەزمشاحتار داۋىرىندە ەمەس، مونعول داۋىرىندە بەلسەندى بولعان. باسقاشا ايتقاندا ياساۆيا ءداستۇرىنىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋ ءۇشىن مونعول بيلىگىندەگى ورتا ازيا بولدى.» (589 ب.)

بۇل جازعاندارىنا قاراعاندا د.دەۋيس مىرزانىڭ ياساۋي اتامىزدىڭ قايسى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەندىگىنەن حابارسىزدىعىن كورەمىز. قوجا احمەت ياساۋي قاراحاندىق بيلەۋشىلەر زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ، سول زاماندا تاريقاتىن قالىپتاستىردى. ول كەزدە ول كىسى نەگىزىنەن تەك شاكىرتتەر دايىنداۋمەن اينالىستى. شىڭعىس حان داۋىرىندە نەگىزىنەن ول كىسىنىڭ شاكىرتتەرى بەلسەندى ارەكەت جاسادى. بۇل تاقىرىپتى كەڭىنەن قوزعاپ، تالداۋ جاساۋعا  بولار ەدى. ارينە وعان مۇمكىندىك جوق.

د.دەۋين مىرزا نەگىزىنەن پارسى تىلىندەگى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەگەنى، كوبىنە  الي ءسافيدىڭ «راشاحات اين ال-حايات» اتتى شىعارماسىنا ارقا سۇيەگەنىنەن حاباردارمىز. الايدا اۆتور، ءبىر «راشاحات» كوپ ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە المايتىنىن ەسكەرمەيدى. ءبىز ونى اۆتوردىڭ مىنا ماسەلەدە كوپ شاتاسقانىنا قاراپ، باعا بەرگىمىز كەلىپ وتىر. ول كىسى بىلاي دەيدى:  «احماد ياساۆيگە مۇراگەرلىك ەتكەن ءتورت مۇراگەردىڭ العاشقى ەكەۋى تەك ەسىمدەر عانا بولىپ تابىلادى. ءبىرىنشىسى، مانسۇر اتا ارسلان بابانىڭ (جانە ارعى تەگى، ەكى دەلال ارقىلى زاڭگى اتانىڭ، كەيىنىرەك ءياساۆينىڭ  سيلسيلاسىندا كورىنەتىن) بالاسى بولعان جانە ءياساۆيدىڭ شاكىرتى بولماي تۇرىپ-اق ءوزىنىڭ ميستيكالىق ءبىلىمىن اكەسىنىڭ قول استىندا باستاعانى ايتىلادى. ول ارسلان بابانىڭ بۇيرىعىمەن جانە ول قايتىس بولعاننان كەيىن عانا جاسايدى. بۇل جەردە مانسۋر اتا مەن ارسلان بابا اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءوزى پروبلەمالىق بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ارسلان بابا كەيدە احماد ءياساۆيدىڭ «سوپىلىق شەبەرى» رەتىندە بەينەلەنگەنىمەن، ول كوبىنەسە قالىپتى سوپىلىق ۇستاز رەتىندە تانىلادى.» (589 ب.) ەگەردە وسى ماسەلەنى تالداپ شىعاتىن بولساق، وندا اۆتوردىڭ ارىستان باب پەن ارىسلان قوجانىڭ اراسىنداعى ايىرماشالىقتى اجىراتا المايتىنىن كورەمىز. ارىستان باب مۇحاممەد (ساس) پايعامباردىڭ اماناتىن بالا احمەتكە جەتكىزۋشى ساحابا.. ول كىسى اماناتتى تاپسىرىسىمەن دۇنيەدەن كوشەدى. ول كىسىنىڭ تىكەلەي پايعامبار (ساس) ساحاباسى ەكەندىگىن دالەلدەيتىن قۇجاتتىق دالەلدەر بار. نادجم اد-دين ۋمار يبن مۇحامماد يبن احماد ان-ءناسافيدىڭ «ال-كاند في زيكر ۋلاما-ي ساماركاند» اتتى شىعارماسىندا يسفيدجاب ۋالاياتىنىڭ باراب دەگەن جەرىندە پايعامباردىڭ (ساس) ءبىر ساحاباسى بار ەكەندىگىن، اتى ابۋ جاعفار مۋحامماد يبن ناستۋر ار-رۋمي ەكەندىگى، ونىڭ پايعامبارمەن (ساس) تابۋك سوعىسىندا بىرگە بولعاندىعى جازىلعان. ول كىسىدەن پايعامباردىڭ بىرنەشە ءحاديسىن جازىپ الادى. ول حاديستەر كەزىندە «حاديس» جيناقتارىنا كىرگەن. بىراق سوڭعى جىلدارى ول حاديستەردى جالعان حاديس رەتىندە حاديستەر قۇرامىنان شىعارىلعانىن راستاپ سوڭىنا ءمور باسىلعان كىتاپتىڭ سۋرەتىن كوردىم.

ال، ارسلان قوجا بولسا، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسى يبراحيم شايحپەن بىرگە تۋعان ءىلياس شايحتىڭ ۇلى. ولاي بولسا، ارسلان قوجا ياساۋي اتامىزبەن نەمەرە تۋىسقان بولىپ شىعادى. وسى ارسلان قوجانىڭ ۇلى مانسۇر اتا ياساۋي اتامىزدىڭ العاشقى شاكىرتى. ياساۋي بابامىز مەككەگە بارعاندا قاسىنا سەرىك بولىپ، ەرىپ بارادى دا، كىشى ازياعا بارعان تۇرىكتەر اراسىندا ۇستازىنىڭ رۇقساتىمەن قالىپ قويادى. قازىر مانسۇر اتانىڭ قابىرى تۇركيانىڭ ەلازيگ قالاسى جانىنداعى حارپۋت اتتى ەلدى مەكەندە. مانسۇر اتانىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە تۇركياداعى نەگىزىنەن قاداريا تاريقاتىنىڭ جانە ول تاريقاتقا قوسا بەس تاريقاتتىڭ تىزگىنىن قولدارىنا ۇستاپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە ياساۋيا تاريقاتى دا بار. ول كىسىگە ياساۋيا تارقاتى 2015 جىلى كوكتەمدە بەرىلەدى.

قوقان قالاسىنان تابىلعان «تاريح-ناما» اتتى قولجازبادا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جيەنى احمەت سوپىنى  1003 جىلى ارىسلان قوجاعا ەرتىپ، قايالىق ەلىنە اتتاندىرعانى جازىلادى. دەمەك، بۇل دەرەك تە ياساۋي اتامىزدىڭ 1040 جىلدار شاماسىندا دۇنيەگە كەلگەندىگىن راستايدى. بۇل دەرەكتەر ارىسلان قوجا دا، مانسۇر اتا دا تاريحتا بولعان، ياساۋيا تاريقاتىن تۇركى الەمىنىڭ ءار تاراپىنا تاراتۋ جولىندا كۇش سالعان تۇلعالار بولعاندىعىن كورسەتەدى. «ديۋاني حيكمەتتە»، «ناساب-نامالاردا» قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ توقسان توعىز مىڭ شاكىرتى بولعاندىعى، ولاردىڭ ىشىندە 12000 مۋدجتاحيد شاكىرتتەر بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. سونشا شاكىرت تاربيەلەپ، جول كورسەتكەن ۇلى ۇستازدىڭ ءىلىمىنىڭ باعى شىڭعىس حان كەلگەننەن كەيىن اشىلعانى راس. شىڭعىس حان كەلىپ، سىر بويىن ءوزىنىڭ قاراماعىنا العانشا قانشاما قىسىمعا ءتۇستى. تۇركىلەردىڭ ءوزىنىڭ رۋحاني وزەگىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەنى الدىمەن حورەزمشاھتار مەملەكەتىنە ۇنامادى. ياساۋي جولىنا قولداۋ كورسەتىپ، قارسى شىقپاي بيلىكتە وتىرعان قاراحاندىق بيلەۋشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك تالقاندالىپ، حورەزمشاھتار مەملەكەتى بيلىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. قايتادان اراب-پارسى تىلدەرىنە قولداۋ كورسەتىلىپ، تۇركى ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قىسىم كورسەتىلە باستادى. وسى كەزەڭدە جەرگىلىكتى حالىق شىڭعىس حانعا بەت بۇردى. قىسىمعا ۇشىراعان حالىقتىڭ وكىلدەرى شىڭعىس حانعا قاشىپ باردى. قۇلجا ولكەسىنىڭ حالىقى قاراقىتايلارعا دا، كۇشلىك حانعا دا باعىنبايتىن بۇزار تەگىن اتتى بيلەۋشىسى بار مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇردى. ىلە وزەنى بويىنداعى المالىق قالاسىن باسىپ الىپ، بۇزار تەگىن وزىنە توعرىل حان دەگەن ات الىپ، شىڭعىس حانمەن بايلانىس ورناتتى. زەرتتەۋشى ق.ومىراليەۆ  «احۋال چىنگىز حان ۋا اقساق تەمير» اتتى كىتاپتا شىڭعىس حاندى حان كوتەرۋگە بارعان بيلەر وسى مەملەكەتتەن بارعان دەپ ەسەپتەيدى. سول بيلەردىڭ كوپشىلىگى سول ياساۋي جولىنىڭ وكىلدەرى بولسا كەرەك.  ولاي دەيتىنىمىز وتىرار قالاسىن الۋعا جاردەم بەرگەن ياساۋي جولى وكىلدەرى بولاتىن. شىڭعىس حان بيلىگى ورناعاننان كەيىن ولار شىڭعىس حاننىڭ قولاستىندا قىزمەت ەتتى. شىڭعىس حان مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتتى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسى وعىز حاننان قالعان مەملەكتتىك جۇيەنى قايتالاپ، كونە تۇركىلىك سيپات الدى. جوشى ۇلىسى بيلىگىنە وزبەك حان كەلگەندە ياساۋي جولى مەملەكەتتىك يدەولوگيا دارەجەسىنە كوتەرىلدى. قازىرگى قازاق حالقى قۇرامىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ، جۇزدەردىڭ قالىپتاسۋى وسى كەزەڭنەن باستاۋ الادى. رۋ-تايپالار مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاسا، جۇزدەر مەملەكەتتىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىن قورعايتىن نەگىزگى تۇتقا بولىپ قالىپتاستى. ياساۋي جولىنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن ساي قالىپتاستىرىلدى. قازىرگى قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇرى، مادەنيەتى وسى كەزەڭدە تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەردى. بۇل مەملەكەت ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ادىلەتتى مەملەكەت رەتىندە تاريح ساحناسىنا شىعىپ، التىن وردا دەگەن ات الدى. الايدا، بۇل مەملەكەتتىڭ ءومىرى ۇزاق بولمادى. وزبەك حان دۇنيەدەن وتىسىمەن ۇلى جانىبەك حان شەشەسىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا تاققا وتىرىپ، اعاسى تىنىبەك پەن ءىنىسى حزىربەكتى ءولتىرىپ التىن وردا تاعىنا وتىردى. ماقساتى ابسوليۋتتىك بيلىككە جەتۋ بولعان جانىبەك حان ياساۋي جولىنا، ياساۋيا تاريقاتىنا قارسى شىعىپ، مەملەكەتتىڭ ءدىني-يدەولوگيالىق باعىتىن تولىعىمەن وزگەرتتى. مەملەكەتتىك يدەولوگيا بولىپ شافيعي مازحابى قابىلداندى. رۋحاني بيلىكتى قولدارىنا ۇستاپ وتىرعان ياساۋي جولى وكىلدەرى-بيلەر بيلىكتەن شەتتەتىلىپ، قۋعىنعا سالىندى. ماقسات بارلىق رۋحاني تالاپتارمەن ابسوليۋتتىك بيلىككە مۇمكىندىك بەرمەيتىن بيلەر ينستيتۋتىن جويىپ، ابسوليۋتتىك بيلىككە جەتۋ بولدى. ياساۋي جولىنىڭ سول كەزەڭدەگى جەتەكشىسى اسان قايعى باستاعان بيلەر سوڭدارىنا ەرگەن حالىقتى ەرتىپ، قازىرگى ۇلىتاۋ جەرىندە الاش مەملەكەتىن دۇنيەگە كەلتىردى. 1356 جىلى جانىبەك حان ءوزىنىڭ ۇلى بەردىبەكتىڭ قولىنان ولگەننەن كەيىن الاش مەملەكەتى قايتادان بارىپ، التىن ورداعا قوسىلدى. بىراق الاش مەملەكەتىنىڭ تاريحتا بولعاندىعىن ايعاقتايتىن الاشا حاننان باستالاتىن شەجىرە قالدى. وسى الاش تۇسىندا اسان قايعىنىڭ سوڭىنا ەرگەن حالىق قازاق دەپ ايتىلا باستادى. قازاق دەپ ياساۋي جولىنا ادال حالىق قانا قازاق اتاندى.

بەردىبەكتىڭ بيلىگى ۇزاق بولعان جوق. 1359 جىلى ساراي توڭكەرىسى كەزىندە اجال قۇشتى. سول 1359 جىلدان 1980 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا التىن وردا تاعىنا 25 حان كەلىپ كەتتى. جوشى ۇرپاقتار اراسىنداعى تاق تارتىسىنان شارشاعان ياساۋي جولى وكىلدەرى-بيلەر ماۋرانناحردا ءامىر تەمىردى بيلىك باسىنا اكەلدى. ونىڭ الدىنا شىڭعىس حان يمپەرياسىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى قويىلدى. ءامىر تەمىر ءوز ۋادەسىنە ادال بولدى. الدىمەن التىن وردا مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋددى قولعا الدى. ماڭعىستاۋداعى تويقوجا وعلاننىڭ ۇلى توقتامىسقا التىن وردا تاعىن تارتىپ اپەرىپ، التىن وردانى قالپىنا كەلتىردى. ۇزدىكسىز التىن وردا تاعى جوشى ۇرپاقتارى اراسىندا جۇرگەن سوعىستان قالالار قيراپ، ساۋدا-ساتتىق توقتاعان بولاتىن. توقتامىس حان از عانا جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەتتى قايتادان قالپىنا كەلتىردى. مەملەكەت قايتادان كۇش الا باستادى. الايدا، توقتامىس تەمىردىڭ الدىندا، ياساۋي جولىنا ادال بولۋ تۋرالى ۋادەسىن ۇمىتىپ، ياساۋي جولىنا، ءامىر تەمىردىڭ وزىنە قارسى شىعىپ، سوعىستى باستادى. 1389 جىلى  تۇركىستانعا كەلىپ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن قيراتتى. توقتامىستىڭ ول ارەكەتىنە ءامىر تەمىر 1392 جىلى بۋلگار جەرىندە تالقانداپ، كەرى قايتتى. ول كەزدە توقتامىس ليتۆا جەرىنە قاشىپ كەتكەن بولاتىن. توقتامىس اراعا جىل سالىپ، ءامىر تەمىرگە قارسى جورىعىن قايتا باستادى. ونىڭ مۇنداي ارەكەتىنە شىداماعان ءامىر تەمىر يران جەرىنەن تىكەلەي كاۆكاز ارقىلى كەلىپ، التىن وردا مەملەكەتىن تالقاندادى. توقتامىستىڭ اسكەرىن قارجىلاندىرىپ، وتىرعان ساۋداگەرلەر مەن قولونەرشىلەردى قاتتى جازاعا تارتتى. تەك ەدىل بويى ەمەس، قاراتەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى قالالاردى دا تۇگەلىمەن قيراتتى. ەندى ورىس جەرىنە بارىپ، ونداعى قالالاردى قيراتپاق بولىپ، ۆلاديمير قالاسىن قورشاۋعا العاندا، ءتاڭىر تاعالا تاراپىنان «ورىستى شاپپا» - دەگەن بۇيرىق ءتۇسىپ، كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولدى. ونىڭ سەبەبىن كەيىن تۇسىنگەن ءامىر تەمىر بارماعىن شاينادى. توقتامىسقا قانشا اشۋلانسا دا، مەملەكەتتى تولىعىمەن جويۋىنىڭ قاجەتى جوق ەدى. التىن وردا سوعىسىنان تۇسكەن قارجىنى  تۇگەلىمەن قوجا احمەت ياساۋي اتاسىنىڭ باسىنا الىپ كەسەنە سالۋدى ءجون دەپ تاپتى. بۇل ياساۋي ءىلىمىن ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. التىن وردا ىدىراپ، مەملەكەت بولشەكتەنگەننەن كەيىن پايدا بولعان مەملەكەتتەر دە، ياساۋي جولىنان باس تارتامىن دەپ، مەملەكەتتىكتەرىنەن ايىرلىپ وتىر. ءابىلحايىر حاننىڭ دا ياساۋي جولىنان باس تارتۋى ءبىر مەملەكەتتىڭ ۇشكە بولىنۋىنە اكەلدى. قازاق حاندىعى، شايبانيلەر مەملەكەتى، نوعاي ورداسى وسى كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شىقتى. وسى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى ياساۋي جولىنان باس تارتقان سوڭ مەملەكەتتىگىنەن ايىرلىپ وتىردى.  مىنە وسىنداي تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرىندا شەشۋشى مانگە يە بولعان تاريقاتتى تۇككە العىسىز ەتىپ، ول تاريقاتتى قالىپتاستىرعان ياساۋي اتامىزدىڭ ءوزىن كوپتىڭ ءبىر ەتىپ كورسەتۋ كىمگە قاجەت بولدى؟ نە ءۇشىن؟ – دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. وعان ءبىر عانا جاۋاپ بار. ول ءبىزدىڭ شەتەلدىك «جاناشىرلارىمىزدىڭ» قالايدا قازاق حالىقىنا ءوزىنىڭ رۋحاني وزەگىن تاپتىرماۋدى ماقسات ەتكەن اجداھانىڭ ارەكەتى ەكەندىگىنە مەنىڭ تيتتەي دە كۇمانىم جوق. كەشەگى ۋاححابيزم، سالافيزم بارلىعى سول جاھاندانۋ تەحنولوگتارىنىڭ مانيپۋلياتسيالىق ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى بولاتىن. ەل پرەزيدەنتى سوعان قارسى تۇراتىن كۇشتىڭ قايدا ەكەنىن ءدال انىقتاپ، ياساۋيتانۋدى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بارلىق جاعدايدا تۋىندايتىن قيىندىقتاردان شىعۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىن قاراستىرىپ قوياتىن ادەتتەرى بويىنشا جاھاندانۋ مانيپۋلياتورلارى سوپىلىق تاريقاتتار تاريحىن زەرتتەيتىن د.دەۋيستىڭ جازعاندارىن ىسكە قوستى.  وسى ماسەلەنى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتەپ جۇرگەن د.دەۋيستىڭ مىنا جازعاندارى ياساۋيتانۋ عىلىمىن اداستىرۋ ءۇشىن تاپتىرمايتىن قۇرال بولدى. وكىنىشكە وراي، عالىمنىڭ بۇل جازعاندارى كەدەرگىسىز ياساۋيتانۋ عىلىمي ورتالىعىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ەگەردە  بىز بۇل جاھاندانۋ مانيپۋلياتورلارىنىڭ ۇسىنعان باعىتىنان باس تارتىپ،، «ياساۋيتانۋ» عىلىمىن ءوز قولىمىزعا الماساق وندا ەرتەڭگى كۇنى حالىق رەتىندە جەر بەتىنەن كەتەرىمىز انىق. ولاي دەيتىنىم ءياساۋيدىڭ ءىلىمى قازاق حالىنىڭ گەنەتيكالىق كودى. سوندىقتان ەسىمىزدى جيىپ، ەتەگىمىزدى جاۋىپ، قازاقتىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ وزەگىن قورعاي الماساق، وندا ەرتەڭى جوق حالىققا اينالاتىنىمىزدى ءار قازاق بالاسى سەزىنۋى كەرەك. ونسىزدا قازىرگى كۇنى جاھاندانۋ تەحنولوگتارىنىڭ قازاق حالقىنا قارسى جاساعان ارەكەتى سالدارىنان رۋحاني ازعىندىققا ۇشىراعان حالىقتار ساناتىنا قوسىلىپ كەلە جاتىرمىز. وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ءبىر تانىسىمدى كەزدەستىرىپ قالدىم. ول كىسى قالاداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن اتا-انالارى قاتىسقان جالپى قالالىق جينالىستان كەلە جاتقانىن، وقۋشىلار اراسىندا رۋحاني ازعىندىق شەگىنە جەتكەنىن، ەڭ باستىسى 12-13 جاس اراسىنداعى قىزدار اراسىندا جۇكتىلىك كوبەيىپ كەتكەنىن كۇيىنە ايتىپ بەردى. تۋرا سول كۇنى ءبىر پودكاستا سپيكەر بەينەۋ قالاسىندا ءبىر مەكتەپتەن سول 12-13 جاسار قىزدار اراسىندا جۇكتىلىك كوبەيىپ كەتكەنىن ايتىپ، جاعامدى ۇستاتتى. مۇنىڭ بارلىعى سول ءوزىمىزدىڭ بوسبەۋلىگىمىز بەن شەتەل دەسە، وزەگىمىز ءۇزىلىپ تۇراتىن وسالدىعىمىز.  وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن شەتەل مەكتەپ باعدارلاماسىن وزگەرتۋگە قارجى بەردى دەپ، قالپاعىمىزدى اسپانعا اتتىق. جاپپاي مەكتەپ وقۋلىقتارىن قايتا جازىپ، بۇرىنعى باعدارلامالاردان باس تارتىق. ناتيجەسىندە ادام ەمەس جاقسىلىق پەن جاماندىقتى، ادامدىق پەن ارامدىقتى اجىراتۋ ءۇشىن باس اۋىرتپايتىن، ىزگىلىك، يماندىلىق، سۇيىسپەنشىلىك دەگەن كيەلى ۇعىمداردان مۇلدە حابارى جوق بيوروبوتتاردى دايىنداۋدى قولعا الدىق. مىنە، ەندى سونىڭ جەمىسىن جەپ جاتىرمىز. بۇل ءبىر مەكتەپ سالاسى ما؟ جوق. ءبىزدىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بار سالاسى وسىنداي ارىلماس دەرتكە دۋشار بولعان. بۇل كەسەلدەن ارىلۋدىڭ جالعىز جولى حالقىمىزدىڭ رۋحاني وزەگى – ياساۋي جولى. ال، سول جولدىڭ ءوزى مىناداي قاتەرگە ۇرىنىپ وتىرعانى مەنى وسىنداي ماقالا جازۋعا ءماجبۇر ەتتى. ايتپەسە، مەن د.دەۋيستى دە، كىتابىن قازاقشاعا اۋدارىپ بەرگەن اشىربەك مۋمينوۆتى دا جاقسى بىلەمىن. اشىربەك جاس بولسا دا، عىلىم سالاسىندا ماعان جول كورسەتىپ، ۇستاز بولعان ادام. سولاي بولا تۇرا، مەن ءوزىمنىڭ جەكە باسىمنىڭ قارىم-قاتىناسىن ۇلتتىق مۇددەدەن ارتىق قويا المادىم. ولار دا مەنى تۇسىنەر دەگەن ويدامىن. ال ماقالانىڭ اتىنىڭ «جوققا شىعارۋدى جوققا شىعارۋ» دەپ اتالۋى ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني ءىلىمىن جوققا شىعارماق بولعان مىرزالاردىڭ ارام پيعىلدارىن جوققا شىعارۋ بولدى.

پايعامبارلاردىڭ ءرولى اللانىڭ اۋليەلەردىڭ دوستارىنا جۇكتەلەتىن كەز كەلدى. دەيىن  رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى پايعامبارلار اتقارىپ كەلدى. مۇحاممەد (ساس) پايعامبار سوڭعى پايعامبار، پايعامبارلاردىڭ ءمورى. ول كىسىدەن كەيىن پايعامبار كەلمەيدى. رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى جالعاستىرىپ كەلگەن پايعامبارلارمەن كەلگەن رۋحاني قۋات 400 جىلعا عانا جەتەدى. ەگەردە رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىس قايتا ورناتىلمايتىن بولسا، وندا ادامزات قوعامىندا ازعىندىق بەلەڭ الىپ، ادام بالاسى اقىرزامان اپاتىنا ۇرىنادى.

زىكىريا جانداربەك،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ياساۋيتانۋشى

Abai.kz