Aq kóbikke oranyp,
Tolqyny toqsan búralyp,
Aryqtay aqqan arnaly,
Jambyl bir jyr jyrlasyn.
Júrt hikaya tyndasyn,
Ótegen batyr turaly.
Hikaya emes búl ózi,
Óz janymnan shygharghan,
Esimde joq osy jyr –
Qaydan, qalay alynghan.
Múny, yzyndap daladan, –
Jyrlaghan, esken jel maghan.
Búl jyrdy men estigem –
Taghy qúlja ýninen.
Búl jyrdy men estigem –
Búlbúldyng tətti kýiinen.
Búl jyrdy men estigem –
Er Ótegen turaly,
Sanqyldap shynnyng qyrany,
Anyz etken kýninen.
Búl jyrdy men estigem –
Tulaghan tolqyn dóninen.
Búl jyrdy msn estigem –
Shebinen, dala gýlinen.
Búl jyrdy men estigem –
Júldyzdyng aqqan kóginen.
Búl jyrdy men estigem –
Órinen ósken jelinen.
Búl jyrdy men estigem –
Say-salanyng sheginsn.
Búl jyrdy men estigem –
Bezip jýrip auyldan.
Búl jyrdy men estigem –
Jyrshydan, aqyn, qauymnan.
Jyldy ainalyp, jyl ozyp,
Ótegen ólip, qol ýzip,
Sapar shekti kelmestey.
Alaydaghy tarihtyn,
Auzynda halyqtyng –
Anyz qaldy ólmestey.
Sol turaly, minekey,
Dombyrany sóiletem.
Ótegendi madaqtap,
Jyrgha qosyp terbetem.
Halyq aitqanyn qostaymyn,
Artyq sózdi qospaymyn,
Jyrymdy jelshe guletem.
«Halyq aitsa, qalyp aitpayd»
Men de sonan asyrman.
Shynayy bergen túlgha edi,
Kele jatqan ghasyrdan.
Jazdyng jyly týni edi,
Ótegenning tuuy,
Jetisu ed məuleti.
Syrymbet ed əuleti,
Dulat edi ruy.
Týnning jeli besik bop,
Terbetken bóbek uyzdy,
Qasara bitken mandaydan,
Jan edi qos mýiizdi.
Bala jastan əlpeshtep,
Baqqan ony gil kisi ed.
Qasara bitken qos mýiiz,
Batyrlyqtyng belgisi ed.
Jenilmes jalyn bop ósken,
Aqylgha, kýshke, boljaugha,
Tartqan symday tal boyy,
Úqsaghan taghy qúljagha,
Ósti batyr túlghaly,
Jolbarystay qaruly,
Qyrandayyn qyraghy,
Arystanday aibarly.
Jýz kisining ishinde,
Ol bir jýrgen dýlegey,
Bir ózi batpan biregey.
Ang aulauda, bəygide.
Ataghy shyqqan əygige.
Jan edi bir dumanda
Jabyqpaghan jalghanda.
Meyrimdi ana iyetin,
Bóbegin sýiip, órimin.
Sonday-aq o da sýietin,
Kóshpeli qazaq ómirin.
Jetisu qazaq qonysy ed,
Mamyghy mayda oralghan,
Kýnder bolghan bir kezde
Sol jer qangha boyalghan.
Bir kezderde alakóz –
Bolghan sol jer aimaghy.
Úrys, qaghys bolghan kez.
Qyrghyz, qazaq, qalmaghy.
Nayza úshtalyp túlparlar,
Jortyp, jebe jarqyldar.
Kýnder bolghan ólikke,
Qara qargha qarqyldar.
On segizinshi ghasyrda,
Dalada, qyrdyng basynda,
Aq jaghaly, jez topshy,
Patsha joryq ashuda.
Dýre soghyp dýrildep
Býldirgen eldi birindep,
Atugha da asugha.
Kóshpeli eldi qyrghanday,
Búzyp, qyryp, órtedi.
Ol kýn qara boranday
Bolyp ketti ertegi.
Emirengen dala kýnirenip,
Jaylaularda, taularda –
Jetisu boyy tebirenip,
Quyrylghan patsha, handargha.
Ótegen sonda oiqastay,
Talabynan taymastay,
Yzalanyp, ershigip,
Túlyby tola tershigip,
Búl órt oghan bolmady,
Halyqpen birge janbastay.
Kýshinen biraq tanbady,
Suarylghan almastay.
Júrt bilmegendi ol bildi,
Bolaryn sezdi əlemet.
Patsha tigip ordasyn,
Halyqtyng búzyp qordasyn,
Qan tógerin keremet,
Júrttan búryn ol sezdi.
Qayghygha halyq týserin,
Patsha aldynda bas iyip,
Handardyng ant isherin.
Ótegen sezdi handardyn,
Aram, pasyq niyetterin,
Halyqty satyp, patshanyn,
Kiyerin shenin, shekpenin.
Er Ótegen olardan,
Qoryqpady – shynyqty.
Úzaq sapar sheguge,
Dayyndady joryqty.
Jinap bolyp nókerin,
Jarqyldady ol qyranday.
Batyr barlyq halyqpen
Aqyldasty, úranday:
«Arynym – batyr aryny,
Dabylym – halyq dabyly»,
Aq jaghaly patshanyn,
Jaqyndap túr joryghy.
Jetisugha jendettin,
Týskeli túr qúryghy.
Jetse jendet nókeri,
Halyqtyng sózsiz qúruy.
Aydan anyq qan qylyp,
Úl, qyzdy tútqyn qyluy.
Maldy aidap, jerdi alyp,
Tayaldy quyp shyghuy.
Olar kelip halyqty,
Kók óspeytin jerge aidayd,
Kórmestey ghyp jaryqty,
Kýn týspeytin jerge aidayd,
Kýnge qaqtap, kóktemde,
Su týspeytin jerge aidayd,
Aspanda ystyq kýn shyjyp,
Jel espeytin jerge aidayd,
Saghym oinap, qúm qaynap,
Ýilespeytin jerge aidayd,
Sonday jerge shyjyghan
Kim barghysy keledi.
Barghan adam ol jerge,
Japan týzde óledi.
Jerdi, sudy patsha alad –
Jýregim sony biledi.
Auyldy apat kýtip túr,
Nar təuekel jetip túr.
Algha qarap anqyldaq –
Kýtuding ne keregi?
Kim belsened, kənekey,
Kýshin jinap joryqta?
Ýiirinen aidatyp,
Túlpar atyn baylatyp,
Qaysyng əzir shyghugha,
Ótegenmen joryqqa?
Ótegenning talaby,
Maydannan kýtpeyd baghany.
Kelgen kezde kezegi,
Dýnie jýzin kezedi.
Qara qazan, sar bala,
Qamy ýshin qamdana
Qonysqa jer izdeydi:
«Men tabamyn – tabamyn,
Búlaq aqqan jerlerdi,
Kógi kóktep, gýl jaryp
Qúraq atqan jerlerdi.
Tórt týlikke ynghayly,
Tolqyn kóli, toghayly,
Kóginen nəubet, jerden núr,
Qúlap jatqan jerlerdi
Jút bolghyzbay, qút qonghan,
Qoy ýstine boz torghay,
Júmyrtqalap, baq qonghan,
Sýiikti qazaq halqyna,
Únap jatqan jerlerdi».
Ótegen qarap jatpady,
Paydasyz sóz aitpady.
Úrandap eldi shaqyrdy,
Batyr kirip qaqpady.
Elu jigit bsl baylap,
Maqúldasyp, ynghaylap
Aqylgha aitqan toqtady.
Úrys, keris toqtalyp,
Nasyrgha – aighay shappady.
Qay ýiden kim shyghady,
Sanap júrtty saptady.
Ótegen bastap búl isin,
Joryqqa ony-múnysyn,
Eki jylgha jetkendey –
Etip bal, shay, kýrishin,
Bólip ýiir jylqysyn,
Jibek jal týlpar búldysyn,
Qyzdyng súlu, qúndysyn,
Jigitting baluan, irisin,
Tandap ap jer tólejip
Ótkir kózben jer sýzip,
Túlparynyng túyaghy
Saz balshyqtay tasty ezip,
Jóneldi batyr joryqqa,
Nókerimen týzep jýrisin!
Jortqan joldyng shandaghy,
Aq búlttayyn alysqa,
Búrqyrap atyp jol tartty,
Qytay jaq, kýn shyghysqa.
Jýrdi olar joryqta
Jol tartqanday Mekkege,
Taudan, qúzdan, ózennen
Kezdesti talay ótuge.
Jýre-jýre ózderi
Altyn kýnning ayasy,
Kórindi týsken qarasy,
Jaqyndady Pekinge.
Ol jerding miua, jemisi –
Kýnge kýiip qabysqan.
Dalasynda jýr kisi –
Býgilip jerge jabysqan.
Últaraqtay ólkesi,
Adamy kóp, jeri tar,
Ótegenning kózine,
Kórindi ol jer – qyspaq jar.
Ólip-óship ondaghy el –
Kýrish ekken alqyna.
Qytayda qonys bolmady,
Qonystar qazaq halqyna.
Jigitter shangha shaldyghyp,
Azap tartty, týn qatty,
Ol jerden qonys taba almay,
Izinshe keri jol tartty.
Sayly, qúzdy taulardy,
Júldyzdy týndi taptady,
Ótegenning nókeri,
Sonda da qajyp qaytpady.
Ereuil erler erisip,
Jetti jortyp Edilge,
Órtenip kýn batqan kez,
Qan tolqyndy Edilde.
Kónilsiz Edil boylary,
Erlerdi húp almady,
Túnjyranqy aimaghy,
Jabyrqanqy jan-jaghy
Ol kez Resey patshasy,
Edilge búghau salghany,
Sezildi ezip zarlatqan,
Salghany elge nayzany.
Osydan bastap patshanyn,
Tigildi orda, irgesi,
Kóshpeli qazaq eline,
Ol orda boldy týrmesi.
Arandayyn ashyldy,
Qorqau patsha qúlqyny,
Qyzdy kýng ghyp zarlatyp,
Aydap aldy jylqyny.
Onan da əri alghalap,
Ótegen batyr aiqaylap,
Týsti sypyra jortugha,
Dabyl úryp jarqyldap
Taghy tau, qúz jol tosyp,
Aldynda jel anghyldap,
Ýisiz-kýisiz Ótegen,
Jihan kezip erteden,
Keshke deyin salpyldap.
Suyqqa tonyp qysty kýn,
Qobyzynday Qorqyttyn
Bezildeydi qaltyldap.
Tang atyp, kýn batqansha,
Júldyz sónip jatqansha,
Jel audarghan qanbaqtay,
Jortuylda jortaqtay
Attyng basyn tartpady.
Su sualyp, shep quaryp,
Kýn jer kónin qaqtady.
Sol jerding baryp shóline,
Ótegen qazaq eline,
Qonystar jerdi tappady.
Attyng basyn dogharyp –
Toyghyzyp, jemdep suaryp,
Ótegen endi bet qoydy,
Aqtóbege qaytqaly.
Qylyshtary jarqyldap,
Er-túrmany jaltyldap,
Jorytqanda jer tarpyp,
Oynaqtady attary.
Basyp ótti belinen,
Talay asqar qúzdardyn,
Estildi ýn kólinen,
Qanaty talghan qazdardyn,
Jer tanabyn quyryp,
Sarbazdary serildi.
Bir uaqytta jarqyrap,
Aqtóbe de kórindi.
Kózben shalyp sol kezde,
Qara joldan qiyrdy,
Shalqyghan ózen boyyna,
Ýy tiguge búiyrdy.
Ózen aghyp kýrildep,
Say-salany, dalany –
Alyp jatty guildep.
Soqty salqyn samaly,
Sapyruly sar qymyz,
Múryn jaryp barady.
Jigitterding otyrghan,
Ashyldy sonda-ay qabaghy.
Til qatpady Ótegen,
Úshtasyp oidyng sabaghy.
Qústay úshyp úshqyr oi,
Kózding de shyrymyn almady.
«Əyelimdi alysta,
Óksitip ýide qaldyrdym.
Japan týzde jol shegip,
Qorqyttay-aq qanghyrdym.
Kýn kýrkirep aspanda,
Najaghay oinap jatsa da,
Janarymdy jandyrdym.
Men halqymdy sýiemin,
Oghan qonys tabarmyn,
Shalqyp jatqan shalghynnyn
Shúrayly jerin alarmyn», –
Ótegen otyr túnjyrap.
Degen oida maujyrap,
Týn kórpesin túiyqtap,
Ýnsiz dala, kók shatyr,
Astynda aspan júrt jatyr,
Jigitter qaldy úiyqtap.
Kóktegi nəzik altyn ai,
Qúlynday súlu aiqyn ai,
Júldyzdy kógin jaylauyn,
Jaylaghan janyp jarqyray.
Tynyshy kete jybyrlap,
Sóileskendey sybyrlap,
Júldyz ben júldyz qaltyray.
Bir uaqytta syryldap,
Shópting basy shuyldap,
Eskendey jel yshqynyp,
Júrt ta shoshyp oyandy,
Attardaghy pysqyryp,
Júrt ýrpiyip túrysty,
Bir-birins yghysty,
Múryn jarghan kýlimsi,
Sezdi bir jat iyisti.
IYis múryn jarghanday,
Qonyrsyp kiyiz janghanday,
Jigitter kózge jas aldy,
Shyn bir súmdyq bolghanday.
Keybireui – oibaylay,
Aydalada qalghanday.
Jýrekteri qysyldy,
Tarylyp dem alghanday.
Jigitter túryp dýrligip,
Bir-birine tyghylyp,
Bireui sonda sóiledi:
«Bizder boldyq sor manday,
Osy týn esten tanghanday,
Sekildenip sezildi,
Qúryghyn ajal salghanday».
Qúralaydy kózge atqan,
Ótegen mergen tolghanbay.
Qorqudy esh oilanbay.
Túrdy jalghyz seskenbey,
Túlyptan shyqqan túlghasy,
Maydanda qanat jayghanday.
Ol sabyrly dauyspen,
Jigitterge til qatty,
IYisti sezip túrghanday:
«Búl kýlimsi zərli iyis,
Aydahardyng iyisi.
Bolar jylan ordasy,
Qorqynysh emes múnysy.
Toyyp úiyqtap aidahar,
Jatqan shyghar, saspanyz,
Ne bolsa da kýtelik,
Jigitter, qorqyp qashpanyz!
Zərli ash jylan bolsa eger,
Aybat shashyp shabar ed.
Nar tarpyghan shybynday,
Bizdi jalmay jarar ed.
Bizge aibat shashpasa,
Osy jerde bolalyq,
Ashyq aspan astynda,
Tynyghyp dem alalyq».
Kýnshyghys jaq órtke úsap,
Kýn shygharda qyzardy.
«Kórip túrmyn – qozghaldy,
Aydahardy u-zərli».
Jigitter de qalshyldap,
Qalmaydy ýrey-ýreyden.
Kýn de shyghyp, tang atty,
Qorqynysh, biraq, tym qatty,
Týnerinki týninnen,
Birine-biri tyghylyp,
Júrt qysylyp janshyldy,
Osqyryp, zərdi sezgendey.
At qúlaghyn shanshady,
Qara terge shomylyp.
Qara jerge qan siydi,
Ótegen batyr búqpastan,
Qorqyp-sasyp jatpastan,
Atyna mindi arshyndap,
Shimirigip qas qaqpastan.
Bitimge keler kisidey,
Ótegen batyr sassyn ba,
Aydahargha túp-tura
Qarsy jýrdi bet búra.
Baratqanday sekildi,
Taqsyr qarsy taqsyrgha.
Ysqyrghanda aidahar,
Tize býkti jas túlpar,
Ótegen baryp aiqasty,
Ótegen jeldey dem alyp,
Aydahar myng búralyp,
Auyzdan jalyn, ot shashty.
Qozghalghan tauday qaltyrap,
Nayzaghayday jarqyrap,
Tolqyndayyn taulanyp,
Qomdandy jylan qos basty.
Shúbarlana shabynyp,
Kýn kózine shaghylyp,
Jyltyrap əynek qos kózi,
Shatynady jarylyp.
Shatynata jar tasty.
Ótegen sonda baptana,
Qarulanyp qattana,
Túlyptan týgi shyqty da,
Túlparynyng qos kózin
Bir qolymen japty da,
Shamyrqanyp, shamdanyp,
Soghysugha qamdanyp,
Qos tizginin jay tartty.
Aydahargha shýiilip –
Sóitti daghy til qatty:
«– Əy, keremet maqúlyq,
Jatyp ap zər shaqyryp,
Otty auzyndy ashasyn,
Aybatyndy shashasyn,
Býitip nege tasasyn?
Shasha berseng zərindi,
Jylqymyz bezip qashatyn?!
Qimyldasang qylt etip,
Qaltyrap dala bosatyn,
Joldy baylap ótkizbey,
Jigitterdi ketkizbey,
Toghyz joldyng torabyn,
Nege býitip, tosasyn?
Men bir batyr Ótegen,
Jetisuda júrtym bar,
Shalqarday shalqyp qaynaghan
Quatty mening halqym bar.
Úzaq jolgha jorytqan.
Sapar shekken qalpym bar.
Meni ystyq kýn jandyrghan,
Múzdaq janbyr tondyrghan,
Shólirketip shól dala,
Elirketken en dala.
Jol qatam dep qaqtyghyp,
Auyzym dəm tatpaghan.
Bir jyl emes kóp boldy,
Men shyqqaly elimnen.
Qiyalay jortyp asqanmyn,
Talay tauly jerinnen!
Kózimshe mening kýning joq,
Qyzara baryp shyqpaghan,
Kózimshe mening kýning joq
Órtene baryp batpaghan.
Qyspaghy joq, kónildi,
Jaydary, jayly ómirdi,
Izdegeli kóp boldy.
Qondyru ýshin en jaryp,
Baqyt kelip, baq daryp,
Túratúghyn ondalyp,
Halqymdy, qazaq elimdi.
Qarasam sonday irenin,
Sening de mendey jýregin,
Izdegendey tynysh jer.
Jýrer shaghym jetip túr,
Oyymda ómir bekip túr.
Halqym asu kýtip túr,
Bógeme, ótkiz, joldy ber!..»
IYrelendep aidahar,
Qúbylghan týgin ondady.
Kózin ashyp, qúlaghyn,
Tige sózdi tyndady.
Ótegenning jalyndy,
Batyrlyq sózin oryndy
Tyndady da, qoldady.
Denesin ishke jiyryp,
Degendey «maqúl» iyilip,
Ótegenge jol berip,
Saparyn qoldap, joldady.
Kýn səulesi qúlpyrdy,
Jigitter jolgha úmtyldy,
Jortuylgha týsken son,
Qorqynysh, týnek úmytyldy.
Jýrmese de aqyryn,
Shyqqasyn alty-aq shaqyrym
Toqtady taghy toptanyp,
Aydahar shyqty oqtalyp.
Ótegen endi múnysyn,
Kórsyin dep úrysyn,
Qarsy jýrdi taghy da
Qarys jauyp qabaghyn,
Suyryp qynnan qylyshyn.
Aydahar jatyp yshqyndy,
Týndyra qúlaq ysqyrdy,
Qúiryghymsn jerdi úryp,
Jer silkinte kýsh qyldy.
Aydahar endi shamdanyp,
Kóbik shashyp shorlanyp,
Taugha qaray talpyndy,
Isharamen bildirip,
Ótegendi shaqyrdy.
Jýz qúbylyp tolghanyp
Múnarlanghan tauyna,
Shúbar jylan jauyna,
Ótegen de jóneldi,
Ayqaspaq bop qomdana.
Olardyng sol kez aldynan
Órmelegen tauynan,
Eki tasqyn kýrkildey,
Taudy oray aqqany
Órden tasyp býlkildey,
Tolqyny tulap, tasqa úryp,
Aq kóbigi kýrkildey,
Kóktegi qosaq kempirdey
Aqty taudyng jarynan
Taudaghy saydyng tórinen,
U shashqanday zərinen,
Túra qaldy ysyldap
Qarap taudyng quysyn,
Aydahargha bettedi.
«Shyq, tezirek shyq!» dedi,
Jarqyldatyp qylyshyn.
Jer astynan yshqynyp,
Aydahar qatty ysqyryp,
Shyq degendey maydangha,
Túrghanday-aq jalmaugha,
Shyghardy dausyn kýshtirek.
Ótegen túrdy doldanyp,
Salqyn qanmen shamdanyp –
Aydahar shyqty bir kezde
Ýsti qangha boyalyp.
Ekeui qarsy kezdesti,
Shamdanysyp, shendesti,
Dauysymen Aydahar,
Aqyrghan shaqta, til qatyp,
Ótegen bylay tildesti:
«Ey: abjylan, tauyp su,
Denendegi qandy ju,
Sýit te inine qayta kir,
Qarsylasqan jaudy qu.
Maydandassang men əzir,
Soghyssang qazir beldi bu!»
Aydahar kirdi inine,
Qara jerding týbine,
Tau jyradan ashy aiqay,
Shyqty, baqsang ýnine.
Sol kezde innen qan zulap,
Ózendey aqty tógile.
Innen qan men su shyqty,
Bumen birge shu shyqty.
Birin-biri shaghysyp,
Birine-biri túnshyqty.
Ilip zərli tyrnaqqa,
Birin-biri ulap ta,
Jantalasyp alysty.
Jas jylan bolmay qarysty,
Aybat shegip shabysty,
Jasynyng oiy sondaghy:
Kerisin quyp u shashqan,
Inin tartyp almaqqa.
Kərisin shaq dərmende,
Nər qalmady əlden de.
Ótegenge ol qarady,
Kel degendey jərdemge...
Kózdep túryp Ótegen,
Kózimenen jetegen,
Jas jylangha oq atty,
Atqan oghyn jasynyn,
Mandayynan qadatty.
Oghy múrttay úshyryp,
Jas jylandy qúlatty.
Mergendigi batyrdyn,
Jigitterdi tanghaltty.
Qart aidahar quanyp,
Tasqyn sugha juynyp,
Ýstegi qanyn tazartyp,
Týlete týgin jaynatty.
Qonaqtaryn kýtuge,
Qúrmet etpey qalmapty.
Bərin jinap, jar tasqa,
Syy kórsetip syrlasqa,
Ótegenge, bishara –
Kórsetip syilyq ishara,
Asqan batyr eken dep,
Kýshine onyng tanghapty.
Onan da asyp Ótegen,
Taudan, tastan, tóbeden,
Irkilmey jortyp otaryp,
Jetti qalyng ormangha.
Degen kezde kýn batty,
Esin jiyp abjylan,
Izinshe taugha qaytadan,
Jylmang qaghyp jorghalap,
Jigitterge qaraugha
Qorqyp, búghyp, qorghalap,
Mekenine jol tartty.
Ormanda, jerde kýz kýni,
Jerde shyq bar, syz kýni.
Qaraghaydyng týbinde,
Túrghan jaqsy aq ýidi,
Kele jatyp shalady,
Ótegenning kózderi.
Atymenen Ótegen,
Jetip keldi ýige naq.
Jetkende ýiden ýn shyqty,
Kýrkiregen kýndey-aq:
«Ótegen degen senbisin,
Qamaldy búzghan ermisin?!
Myng kýn jortyp jol-jolay,
Tauda bezgen qúljaday,
Jihandy kezip jýrmisin?!
Nege tynysh tappaysyn.
Ýiine nege qaytpaysyn?
Sharlamaghan jering joq,
Sudan ózge qúrlyqty,
Jol ghyp jortyp taptaysyn.
Myqty bolsa bilegin,
Týkti bolsa jýregin,
Atynnan týs te, ýige kir.
Qaraghaydyng týbine,
Jigittering toqtasyn!»
Attan týsip batyryn,
Ýige kirdi aqyryn.
Kirip ed ýige jaymenen.
Qarsy alyp Ghayyp-eren.
Degen kəri kórindi,
Appaq quday saqaldy,
Jarqyratyp aq basyn,
Ýiding jary jaqparday,
Qyrau shalghan aq qarday,
Səlem berip Ótegen,
Jón súraugha tóteden
Sóiledi, til qatqanday:
«Aq saqaldy, aq shashty,
Qariya, ata, kóp jasty.
Jortar jolym myng tarau,
Sharshadym ras, óng qashty.
Maghan qajet el tabu,
Keri qaytu, ýy tabu,
Jýretin jolym túiyqtau,
Qiynyraq jol tabu.
Jihanda jol kóp, ya ólu
Kerek ya maghan jer tabu.
Jetisu, elim, aimaghym,
Qystauym da jaylauym,
Soghan alyp baratqan,
Bar janalyq habarym.
Elim jana qonysqa,
Qonsa úshyrap yrysqa.
Kýtken ómir jaynauyn.
Qúmyrsqa da iyleuin.
Shegirtke de jyrasyn,
Izdemey me jayly oryn,
Boztorghay da úyasyn.
Ərkim jaydy kózdegen.
Balyq ta su izdegen,
Halqym ýshin men qalay,
Súlu jerdi izdemen?!
Kórdim, talay kóremin,
Jihan kezip kelemin.
Halqym ýshin bas qiyp,
Ne bolsa da kónemin!»
Dedi oghan Ghayyp-eren:
«Jolyng bolsyn Ótegen!
Sen múzbalaq qyransyn
Týiiletin tóteden,
Altayy jýirik maralday,
Qashsang qútylyp, qughangha
Qas qaqqansha jetegen.
Aldynda sening maydan bar,
Oghan aitar, ailam bar;
Týnde barma ýiine,
Kýndiz barsang jaydan bar.
Júmysta da soghysta,
Aqylyndy ashu qyspasyn,
Ashushang bolsan, sol qolyn,
Ong qolyndy ústasyn!»
Ótegen iyilip, býgile,
Úsap tughan úlyna,
Raqmet aityp kərige,
Attandy jortyp jolyna.
Taghy da jazyq, tau, dala,
Jaqparlanyp, jaldana,
Múnarlanyp kórindi,
Shapqan joly shandana.
Jylaghan dausy estildi,
Jelinen jazyq dalanyn,
Sekildi emes ol dauys,
Yaki, annyn, adamnyn.
Búl dauysty Ótegen,
Jigitterge aitty da,
«Bileyin» – dep jóneldi,
Qúiyndatyp shapty da:
«Jau bolsa, tabanda óltirem,
Dos bolsa, birge keltirem;
Ayghaygha qarsy shappasam,
Batyr bop ne bitirem?»
Oqtap myltyq, qylyshty,
Biluge shyqqan dybysty,
Barsa Ótegen aidahar,
Talyqsyghan tynysty.
Aydahardyng jýregin,
Shaqqan eken abjylan.
Shashqan eken u-zərin,
Susyldaghan abjylan.
Shaqqan zəri jýrekke,
Darysa dem almas ed,
Ol aidahar ol kezde,
Jerde tiri qalmas ed.
Ótegen sonday oilap kep:
«Tiymese eger atqan oq,
Abjylan oqtay zymyrap,
Sekiredi-au, maghan dep;
Oq tiyip eger abjylan,
Sespey qatsa qyljiya,
Bolar edi-au, dedi shyn,
Aydahar maghan riza».
Alyp kelip jiberdi,
Tek kýrs etti oq kýshti.
Byt-shyt bop basy abjylan,
Órem qauyp oqqa úshty.
Sonan keyin Ótegen,
Jigitterge oraldy.
– Ne boldy? – dep, antalap,
Jaudyrdy olar súraudy.
«Týnde tekke ketem be,
Abjylangha oqtaldym,
Sespey qatty abjylan,
Aydahardy qútqardym.
Al, úiyqtandar, jylannan
Pəle kelse kórermin.
Aydahardyn, tiri annyn,
Sazasyn ózim berermin!
Aydahar iysin sezsender,
Oylanbanyz qorqugha.
Ol kelse tek keledi,
Bizge syilyq tartugha.
Endi bizge qauipti,
Jylandar da jolyqpayd,
Ang da angharghan shyghar-au,
Annan jýrek qoryqpayd,
Aghashty qoyyp eseley,
Úiyqtap jatqan kisidey,
Etip, basyna er jastap,
Ýstine shapan jabamyz.
Kisi eken dep ang kelse,
Baghyp týryp alamyz».
Sýitti soghan toqtady,
Jel de samal soqpady.
Baghyp qana kýtkendey,
Týn boyy ot jaqpady.
Týnning tolghan ortasy ed
Shópti de sybyrlatpady,
Susyp jylan jorghalap,
Kók júldyzsyz qorghalap,
Aydy búlt qaptady.
Ysyldaghan aidahar,
Kórindi jalyn atqany.
Ajal oghy kele me,
Dep bireui birine –
Jigitter taghat tappady.
Tal boyy talday búralyp,
Ótegen túrdy súrlanyp.
Qoryqpady – basynan,
Talay maydandy aqtaghan.
Qús oyanyp tang aldy,
Shyryldap, shyrlap ən saldy.
Úiyqtaghan bop qatty aghash, –
Kiyimmen jauyp tastaghan,
Kisi ornyna jatty aghash.
Aydahargha basyna,
Jigitter jetti qasyna,
Aydahardyng ýstine,
Qarasa basyn ishine,
Jiyryp alyp, shyqpaghan,
Jylannyng basy talpynghan,
Qaptalghan tolyp altynnan.
Adam oilap tappaghan,
Sary qúmanday altyndy,
Ótegen alyp jalqyndy,
Dedi Ótegen: «búl eken,
Aydahardyng syiy eken,
Beruge bizge saqtaghan,
Izgilik, dostyq istesek,
Altyn, kýmis beredi.
Eger qastyq istesek,
Zúlymdyq uyn tógedi.
Izgi bolsaq, biz eger,
Ədildikting jolynda, –
Esh uaqytta bolmaymyz,
Zúlymdyqtyng torynda.
Halyq ýshin qasyq qanymyz,
Ayausyz bolsyn janymyz.
Bolysalyq ərdayym,
Jetim-jesir momyngha.
Enbek etken emedi,
Enbeksiz jan óledi.
Jalqau bolsang jabylyp,
Júrt ózine kýledi».
Ótegen batyr ataqty,
Nókerge osy sózdi aitty.
Sýitti de taudan, tastardan
Asyp asu asqardan,
Kent aralgha jol tartty.
Kent aral degen bos aral,
Bolyp shyqty tas aral,
Qúmdy, suly araldan,
Susyz, shóldi daladan
Jigitterin ertip,
Ótegen ketti jorytyp,
Ash bóridey jalanghan.
Týzep alyp joryqty,
Bir keng ashyq alanda,
Qaraghayly, qayyndy,
Qara ormangha jolyqty.
Qabaghyn japqan qara orman,
Kele jatqan búrynnan,
Ertegi ənin soghypty.
Qyzyl inir týnerip,
Shyq týsip jer múnartyp,
Ótegen batyr nókeri,
Sol ormangha qonypty.
Qara orman qalghyp jaynady,
Ot jaghylyp parlady.
Qara qazan asylyp,
Ottan jalyn shashylyp,
Ishinde qoydyng sorpasy,
Búrq-búrq etip qaynady.
Qaranghy týnde qylmiyp,
Jaghylghan otqa jylmiyp,
Keledi eki súlu qyz,
Sholpanday tughan tandaghy.
Beti qyzyl almaday,
Qara shashy qúndyzday,
Kózderi janghan júldyzday.
Kiyiminen qúlpyrghan,
Inju-marjan oinady.
Ózderi appaq quday-aq,
Kýlkisi syldyr suday-aq.
Sýidirgendey ədeppen,
Əzildep, kýlip oinady.
Ot basynda otyrdy,
Júrtqa kózin salmady.
Qadala qarap jigitter,
Súludan kózin almady.
Qosh keldiniz degendey,
«Asqa órleniz» degendey.
Iba qyp batyr qarady,
«Palauynyz mayly» – dep,
Syilyghyna súlular,
Otyrmady, barmady.
Etting mayyn aghyzyp,
Jigitter qúmar qanghyzyp,
Et jeskende, súlular,
Synqyldap, kýlip, mazaqtap,
Kóz astymen barlady.
Bir jigitter kórikti,
Kemirgende sýiekti,
Súlular, taghy kýlisip,
Əzil sózben tiyisip:–
«Tiri sýiek tyrbighan,
Ólgen maldyng sýiegin,
O nesi eken, syndyrghan?» –
Dep sózbenen qarmady.
Sylq-sylq etip, kýlip bop,
Súlular ketti ghayyp bop.
Qimylymen súqtana,
Tanghaldyrghan tek qana,
Jigitterding esinde,
Kórgen týstey qalghany.
Qas qarayyp, týn tynyp,
Shóp qimylsyz, jel tynyp,
Ótegen oilap: «ol múndar
Managhy kelgen súlular,
Siqyr eken dedi shyn.
Ol jeztyrnaq bolghany,
Súlu bop týnde jýrgeni,
Siqyrlana kelgeni,
Jandy býred bolattay,
Tyrnaghymen býrgeni.
Biz sóilesip túrghanda,
Kózderi jandy jarqyrap,
Olar – naghyz jeztyrnaq.
Kelgeni bizdi sholghany,
Jylmandaghan jeztyrnaq.
Jauyzyraq andardan,
Týsire almas bizderdi,
Súmdyghyn onyng anghargham.
Aghashty qoyyp eseley,
Úiyqtap jatqan kisidey,
Etip basyna er jastap,
Ýstine shapan jabamyz,
Kisi eken dep ol keler,
Baghyp sonda alarmyz», –
Dep jasyrynyp ketisti,
Ər bútaqtan syghalap,
Jeztyrnaqty kýtisti.
Týn týnerip tomsaryp,
Týnnen týnek tógildi,
Jýgirgendey súr qasqyr
Kózge elestep kórindi.
Júldyz da joq, ay kýngirt,
Qara búltqa kómildi.
Ótegen kýshti týrinde,
Qaraghaydyng týbinde,
Myltyghyn oqtap kezenip,
Kýsh qúrystap kerildi.
Əldeneler qarandap,
Qaranghy týnde jarqyrap,
Shópting basy qaltyrap,
Kórindi bir zat qylt etti.
Sol arada tars etti,
Ótegenning myltyghy.
Múrttay úshyp jeztyrnaq,
Ajaly jetip búrqyrap,
Qany suday tógildi.
Tanertengi samalmen,
Tang qústary sayrady.
Jastanghan er de, shapan da,
Qarayyp jerde qalmady.
Ýige aghash qatarda,
Jamyldyrghan shapan da,
Jeztyrnaqpen byt-shyt bop,
Qaldy tek jer shandaghy.
Onan da asyp qútyldy,
Jigitter de jútyndy.
Joryqqa taghy attandy,
Jeztyrnaq ta úmtyldy,
Ózen, dala, taular da,
Orman-toghay, baular da,
Kórindi kózge búldyrap,
Artta qalghan syqyldy.
Jelendep tek jel oinap,
Dóngelenip kók oinap,
Kóbikti teniz tolqyny,
Jaryna soghyp búlqyndy.
Qyryq kýn jel jelendep,
Búlqynyp tolqyn elendep,
Jatqan qarap tenizge,
Til qatpastan Ótegen,
Ýdete berdi jortudy.
Teniz túmandanghanda,
Kórinip tauday qúmdar da,
Aspan jerge týskendey,
Kýn órtenip janghanda.
Túnghiyq qúm shólirkep,
Japanda júrt talghanda,
Kóz úshynda narday bop,
Kýnge kýigen jarday bop,
Kórindi kózge bir shahar,
Óluge endi qalghanda.
Onda, susyp qúm kóship,
Tek qana ystyq jel esip,
Ólgen týie sýiegi,
Qadam bassang kezdesip,
Kórined kózing salghanda.
Qúdyq pen qúdyq arasy,
Ayshylyq desem jalghan ba.
Jetu ýshin qúdyqqa,
Ýiretken jana qúryqqa,
On jorghany útylap,
Minsen-daghy jetpeysin,
Ayyrylyp esten tanghanda.
Ayshylyq jýrseng ol jerden,
Kezdespeydi jalghyz kól,
Shól dalada qalghanda.
Ótegen batyr jorytyp,
Ortekedey orghytyp,
Qyryq kýnshilik jol jýrdi,
Kórmegendi ol kórdi,
Japan týzde jalghanda.
Qúmaytty, qúmdy, qúmyqty,
Torlaghan qara búltty,
Asu aspan shyndardy,
Shulaghan qara ormandy,
Kórdi Ótegen sarbazy.
Taudan, tastan taymady,
Shynnan shyqqan shynarday,
Qorshap aldyn túrghanda,
Ótegen batyr týn qatyp,
Qyryq kýnshilik jol qatyp,
Kóktey ótip ormandy,
Taudy, tasty jarghanda.
Aqyry, jazdyng kóktemi,
Qara ormannyng kókteui,
Týlep toghay, shalqar kól,
Sezildi jazdyng jetkeni.
Búlaq aghyp taulardan,
Gýlder jaryp baulardan,
Túrghan shaqta Ótegen,
Joldy tauyp tóteden,
Jiydelibaysyn eline,
Kórindi kózge ótkeni...
– Ótegen sening izdeuin...
Jer-jihandy kezgenin.
Izdegende osynday
Jer edi ghoy kózdeuin.
Jer jannaty kez boldy.
Kóre me sening kózderin?
Qarashy, qyzyl araygha,
Kóresing be, únay ma,
Daqsyz ashyq aspanda,
Balyqsha búlttyng jýzgenin?
Kórding be tang shapaghyn,
Jerdegi gýlding tizbegin.
Malynghan bau-baqshada,
Jemisting jer sýzgenin.
Auyzgha týsken jalghanda,
Jemisi tətti baldan da,
Jerdi jyrtyp egilgen,
Dəmi tətti dənnen de.
Aq maqtasy – kýmistey,
Jeri kilem – pýlishtey.
Ótegen! Anyq kórding be,
Múnan basqa taghy da,
Bar ma artyq izderin?
Tu tushaday qoyany,
Qyranday iri torghayy,
Kóresing be ənekiy,
Jaybaraqat maldary,
Jaylauda jusap jandary
Raqattanyp jýrgenin.
Eshkileri jylqyday,
Ylaghy baghlan toqtyday,
Ertegi bolghan dombay da,
Osy jerdi sýiip ynghaygha,
Qonystaugha menzegen.
Meruerttey suynda,
Qaz ben qu joq jýzbegen.
Tughan shaqta jazdary,
Qonyr ala qazdary,
Kózdegen jerden kez kelgen...
Qazaq halqy belgili,
Osy jerden baqyt ilgeli,
Túrghanday-aq sezdirgen:
«Osy jerde Ótegen,
Demindi al, kózing sal,
Keze bermey qiyany,
Osy jerde demindi al!»
Arpalysqan atynan
Ótegen týsip erim tal,
Janattanyp qúlpyra,
Shóbin iyiskep qarady,
Jayly ma dep jylqygha.
Jylqygha jayly emes dep,
Qaytyp keldi júlqyna.
Jylqygha shóbi jaqpasa,
Jylqygha jaylym tappasa,
Shoghy sóngen otynday,
Kelmeydi dep qalpyna.
Otyra qalyp sol jerde,
Qonys tappay búl elden,
Ótegen batyr jylady,
Balapanday talpyna.
Oyyn kýngirt basqanday,
Tilegi onyng úshqanday,
Altyn oiyn mys qylyp,
Saly sugha ketkendey,
Astynda túlpar aty ólip
Aqyrghy demi bitkendey,
Sasty batyr sarqyla... –
Əy, Ótegen, Ótegen!
Er eding sen erteden.
Jetisudan – daladan,
Alataudan, qiyadan,
Jambyl jana habardy
Jetkizedi janarly,
Shar tarapqa sharq úra,
Qalpyndy búzyp jylanghan,
Qayta túrsang molannan,
Molannan shyghyp, oyanghan,
Jetisugha, qarasan, –
Kórer eding kóz salsan
Baqytynan núr jaughan.
Kórer eding baqytty,
Qazaqstan halqynan.
Bastap Tyani-Shani tauynan,
Alataudyng bauyrynan,
Oralgha deyin sozylyp,
Shalqyp jatqan aulynan.
Kórer eding el bolyp,
Baghynnyng núryn artylghan,
Qazaqstan aimaghy,
Tuyn tigip jaynady,
Qazaq halqy qúlpyryp
Búlbúl bolyp sayrady.

Ótegen batyr (1699–1773) – XVIII ghasyrdyng I jartysynda jonghar basqynshylyghyna qarsy kýresken qazaq batyry. Onyng ata-babalaryda batyrlar bolghan. Ótegen batyr turaly anyzgha bergisiz əngimeler kóp saqtalghan. Sol anyzdar Sýiinbay men Jambyl syndy jyr alyptarynyng dastandaryna arqau bolghan. Jambyl Jabaevtyn: «Qasara bitken mandaydan, jan edi qos mýiizdi» – dep jyrlap, ony batyrlyqtyng belgisi retinde tanuy da sodan. Ótegendi alghash jyrlaghan Sýiimbaydyng babasy Kýsen aqyn. Sonday-aq Tilemis, Maykót aqyndardyng da batyr turaly dastandary bolghan. Búlardyng ishinde bizge jetkeni – Jambyldyng «Ótegen batyr» dastany.

Jambyl Jabaev (1846-1945)

Abai.kz