Jamaghattyng auyly
Ákesi Qúmartay dýnie salghanda qaraly shanyraqtyng qorasynda synyq mýiiz qara siyr ghana mónirep túrdy. Qara siyrdyng sualghanyna kóp bolghan-dy. Onyng sebebi, ýstinen óli jýni týspegen búzauyn qasqyr jep ketken. Sonda auyl túrghyndary, «Jyghylghangha júdyryq boldy-au... IYt-qús ekesh iyt-qús ta jetim-jesirdi, qarip-qasirdi ayamaydy eken ghoy» desken.
Ýy toly shittey bala-shagha. Qyzyl qaryn ashqúrsaq balalar. Ýlkenderi – Jamaghat. Jamaghattyng әskerden oralghanyna jyldan asqan – auylda sendelip bos jýr.
Túnghyshy bolghan song ba, Qúmartay men Ghazizjamal Jamaghattyng betinen qaqpay erke ósirgen. Jamaghat Qúmartay men Ghazaizjamaldyng túnghyshy bolghanymen, әjesining qúshaghynda ósti. «Ájesining balasy» deytin ereksheligi bar ol erkeligine erkelik, tentektigine tentektik qosyp er jetti. Mektepte oqyp jýrip-aq shylym shekti, jogharghy synypqa kóshkende kóshedegi jigitterding keu-keuleumen qyzyl sharap iship, keyde ýiine qyljalaqtap mas bop keletindi shyghardy. Oqu ýlgerimi tәp-tәuir edi, keyin kitap betin ashpaytyn boldy. Sheshesi úlynyng jýris-túrysyna alandap, sóiley bastasa, Jamaghatty әjesi qorghap shygha keletin. «E-e, ishse, ne bopty, – deytin kәri әje búrqyldap, – ishse, qúlynymnyng er jeteyin degeni de. «Sabaghyn oqymaydy» deysinder, oqymaghan adam da osy kýni qatarynan kem qalyp jatqan joq. Balam traktor jýrgize alady. Erteng ýilenip, qolyma kelinimdi әkep týsirip berse boldy, senderden bólek shyghyp, ózimiz jeke ómir sýremiz. Sonda kóresinder Jamaghatty... dýrildetedi ol auyldy».
Jamaghat, ras, auyldy dýrildetti... biraq oghan deyin ol kóp adasty, taghdyrdyng shym-shytyryq jolynda shyrmayaqtandy.
Ákesi dýnie salghannan keyin de Jamaghat ini-qaryndastary men sheshesinin, qart әjesining jaghdayyna mәn bermedi. Bir kýndik qyzyqqa aldanyp ómir sýrdi. Auylda «atqa jenil telpekpay» atanyp, malay ornyna júmsaldy. Kisi esiginde jýrdi. Bireuding baqshasyn soqalap jyrtyp, qara topyraghyn audaryp berdi. Bireuding qoyyn soyyp, bas-siraghyn ýiitip otyrdy. Bireuding suyn tasyp, otynyn jardy. Qabir de qazdy. Sol qyzmetining sybaghasy – ishimdik qana boldy. Jamaghat jyghylyp-sýrinip ishti. Ishkilikten auyzy qúrghamady. Sóitip, kýnderding biri kýni «auyldan qashyp, «adam bolamyn, týzelemin» dep qalagha tayyp túrghan. Qalada da joly bolmady. Úry-qary, shpanalardyng qataryna qosylyp, aqyrynda temir tordyng ar jaghynan bir-aq shyqty. Qylmysy anyqtalyp, isti bolarynyng aldynda tәp-tәuir bir boyjetkenmen bas qúraghan. Ol Jamaghattyng qanday adam ekenin kórip, kózi jetken bette ainydy. Tipti Jamaghattan sýigen úlyn kórsetpey bezdi. Jamaghat týrmege jastyq ghúmyrynyng 3 jylyn qaldyryp, bostandyqqa shyqty. Ótken kýnderinen jiyrenip, laghynet aityp shyqty.
Jamaghat týrmeden keyin de kóp qinaldy. Eki qolgha bir kýrek izdep barmaghan jeri, baspaghan tauy qalmady onyn. Búl arada inisi Sayan Almatydaghy qara bazarlardyng birinde sauda jasap, azyn-aulaq qarajat taba bastaghan eken. Jamaghat Sayannan qaryzgha aqsha súrady. «Áy, agha, janymdy jaldap jýrip qúraghan aqasham edi, sonyng bәrin saghan bersem taghy da araq iship, kartagha salyp qúrtasyng ghoy» degen Sayangha Jamaghat jóndi úghatyn, kisilikti adamnyng sózi aitqan:
– Sayan, sen ekeuimiz birigip әreket qylayyq. Sen bazardan aqsha tap, men sening tapqan aqshana auyldan qara-qúra mal satyp alayyn. Maldyng basyn ósireyin. Jerimiz qúnarly – baqsha baptayyn. Jemis beretin kóshetter otyrghyzayyn. Ýiding janynan auyldaghy fermerlerding búzylghan traktorlary men mashinalaryn jóndeytin shaghyn stansa – sheberhana ashayyn. Isimiz ilgeri basyp ketse, aryqaray damudy da oilastyrarmyz. Saghan qaladan ýy alamyz. Men auylda túra beremin.
Sayan oilandy. Oilanyp jarty jyl jýrip, sonynda aghasymen qol alysty.
– Al, Jaqa, degening bolsyn!
Aghayyndy ekeui tize qosyp, qareket qylghan son-aq, Qúmartay әuletining týtini týzu shygha bastady. Jamaghat qorany malgha toltyrdy. Kórshileri Jamaghattyng múnday malsaq ekenin búryn bayqamapty. «Maldy baqsa, Jamaghat baqsyn, – deytin olar. – Shirkin-ay, kóz ilmeydi ghoy. Kýndiz-týni qoradan shyqpaydy. Tóldeuge jaqyndaghan qoyy men eshkisin, jylqysy men siyryn jýkti әielden әrmen baptap, jaghdayyn jasaydy».
«Mal baqqangha bitedi» deydi qazaq. Jem-shóbin ýzbey, kýtimin keltirgen adamgha mal qayyrly. Onday adamnyng maly tez ósedi. Aynaldyrghan eki-ýsh jylda Jamaghatqa 500-ge juyq qoy-eshki, 100-den asa iri-qara bitti. Jamaghattyng jalyn tógip jayylghan ýiir-ýiir jylqysy Bayanjýrek pen Qorajaylauda taghy anday jortyp ketti. Búl shamada Jamaghat qaytadan shanyraq kótergen. Sayan da Almatydan dýmbiretip ýy salyp ýlgerdi. Bayaghy ýy toly ýpir-shýpir balalardyng úly er jetip, qyzy boy jetip, bas-basyna jolyn tauyp ketken. Bәri baq-quatty túrady. Jamaghattyng әjesi neremerelerining qyzyghyn kórip baryp dýnie salghan. Al, enesining ornyn basqan Ghazizjamal ana ýlken әuletting anasy atanghan.
Qazir Jetisu oblysyndaghy Aqsu-Qapalda ataqqa shyqqan baylardyng biri – Jamaghat. Jamaghat ishken-jegenin boyyna japsyra beretin jaman, sasyq bay emes, auylyndaghy joq-jitikke qaraylasyp túratyn, qayyrymdy bay.
Jazdan qonyr kýzge deyin Jamaghat jeli tartyp, bie baylaydy. Biyening jas saumalyn auyldaghy balabaqshagha tegin taratady. Kýbisin kýmpildetip, qymyz ashytady. Qymyzdy tanerten-keshke auyldaghy ýlkenderge tegin jetkizip berip túrady.
Auyldyng ortasyn qaq jaryp aghatyn taudyng asau ózeni bar. Sol ózenning ýstine salynghan kópir búzylyp, jaghalaudaghy júrt bir-birine qatynasa almay qaldy. Jergilikti biylik bolsa, auylgha kópir salyp beruge asyqpady. Auyldyng baylary ónkiygen «Djiyp» mashinalarymen ózendi ary-beri keship óte bergenimen, auyl túrghyndaryna qaraylaspady. Ásirese, mektepte oqityn balalar qinaldy. Aghyny qatty ózen balalardy alyp kete me dep, ýlender jaghy qatty alandady. Osynyng bәrin kórip-bilip jýrgen Jamaghat auyldaghy kәsipker jigitterge, «bәrimiz jabylyp kópir salayyq» dep edi, toq qaryn baylar onyng sózin eleng qylmady. Sodan song búl iske Sayan ekeui bilek sybana kiristi. Sayan Almatydan kópirge qajetti qúrylys materialdaryn tapty. Jamaghat auyldan aqsha jiberdi. Sayannyng tanys injeneri Almatydan qúrylys jabdyqtaryn alyp kelgen kýnning erteninde auyl azamattary qauymdasa kelip júmysqa kiristi. Aqsudan auyr shpaldardy kóteretin krany bar mashina da tabyldy. Qysqasy, birer aida ýlken kópir dayyn bolyp, auyl túrghyndary Jamaghat pen Sayangha alghystaryn jaudyryp, riza boldy.
Búl kýnderi Jamaghat auyldaghy aghayynnyng bәrin júmyspen qamtamasyz etip otyr. Auyldyng qyz-kelinshekteri Jamaghattyng sauyn fermasynda siyr sauady. Jigitter ala jazday shóp shauyp, qystyq otyn-suyn qamdaydy. Jamaghattyng ýzbey jemis tógetin әidik baqshasynda baghbandar kóshetter otyrghyzyp, baqsha baptaydy. Jamaghattyng enbek dese erinbeytin jigitteri qúnarly topyraqqa kartop, qyzylsha egip, jylda mol ónim alyp, tabysqa kenelude.
Jamaghat auylda ónim ónidiredi, Sayan qalada auyldyng taza ónimin saudagha shygharyp, tabysyn Jamaghatqa jiberip túrady. Al, Jamaghat ay sayyn auyldaghy jәrdemshi aghayyndaryna enbekaqy tólep otyrady. Osylaysha «Jamaghattyng auyly» atanghan búrynghy Aqjar auylynyng túrghyndary eki isker azamattyng arqasynda ózin ózi júmyspen qamtyp, kәsip qylyp, nәpaqa tauyp, alansyz ómir sýrude.
Bir qyzyghy Jamaghat banketerden qara baqyr nesie alyp kórgen jan emes.
– Bayaghy dәstýrli enbek jolymen auyldy jerlerde ónim óndiruge әbden bolady. Maldyng ónimi, jerding ónimi – bәri ónim. Qazir ashyq naryqtyng zamany. Ónimindi bazargha shygharsang júrt pyshaq ýstinde bólisip әketedi. Aqsha degen qúiylyp kelip jatyr. Bankterden nesie alyp, qaraday qaryzdanyp qaytemin, – deydi ol.
Jamaghattyng kisiligi, enbekqorlyghy memleket basshysy Qysym-Jomart Toqaev aitqan naghyz Enbek adamynyng kelbetine úqsaydy. Preziydent bir sózinde: «Enbek adamy – el adamy. Enbek adamy, eng aldymen, tughan elining jarqyn keleshegi ýshin ayanbay júmys isteytin adam. Sondyqtan qazir biz olargha erekshe qúrmet kórsetip jatyrmyz» degen edi. Endeshe, Aqjar auylynyng ajaryn ashqan Jamaghat Qúmartayúly da qúrmetke kenelip, enbegi kópke ýlgi bolugha tiyis azamat dep bilemiz.
Tóleuhan Moldahanúly
Abai.kz