Qazirgi әlemdi lokaldy soghys órti sharpuda. Álem halyqtary búl soghys dýniyejýzilik soghysqa ainalyp kete me dep qauiptenude. Soghysqa qatysushy keybir elderding propagandasy dýniyeni yadrolyq qarumen qorqytyp, soghys eskalasiyasyn odan әri órshitude.

Bolyp jatqan búl prosessterge bayyppen qarasaq, әskery qaqtyghystardyng qarama‑qarsy jaghynda eki baghytty ústanatyn elder túrghanyn bayqaugha bolady: biri – imperiyalyq mýddesin kózdegen, avtoritarly biylik ýstemdik etken elder bolsa, ekinshisi – demokratiyalyq biylikke iye, ekonomikalyq mýddesin kózdegen elder eken:

Birinshide – Euroodaqqa úmtylghan Ukrainagha soghys jariyalaghan Resey Federasiyasy kósh bastady. Oghan  diktatorlyq Soltýstik Koreya, diny avtoritarly Iran, kommunistik Qytay siyaqty elder ýnsiz qoldau kórsetude. Búl elder demokratiya shekteuliligimen  erekshelenedi;

Ekinshisinde – demokratiyalyq Euroodaq elderi, ekonomikalyq damyghan elder: Japoniya, Ontýstik Koreya, Úlybritaniya jәne ózge demokratiyalyq damu baghytyndaghy elder qoldau kórsetude.

Keltirilgen osy mysaldan biz atalghan elderdegi Azamattyq qoghamnyng damuy dengeyin anyqtay alady ekenbiz:

Birinshisinde – biylik ózining «absolutti biylik etu» mýmkindigin jýzege asyryp, soghysty, ne bolmasa, oghan kómek berudi avtoritarly sheshimmen qabyldaghan. Halyq ony sharasyz qoldauda. «Bóten oily» azamattar jazalanuda.

Ekinshisinde ‑ halyq óz biyligining әreketin «әdiletti qadam» sanap, avtoritarizmge qarsy soghysyp jatqan Ukrainagha qoldau bildirudi qúptauda. Yaghni, múnda memleket basqarudyng damyghan azamattyq qogham mehanizmi júmys jasauda.

Osydan kelip, bizding aldymyzda «Damyghan elder múnday qúndylyqqa qalay qol jetkizdi?», «Olar azamattyq qogham qúruda qanday tәuekelderden ótti?», «Azamattyq qogham men demokratiyalyq biylik baylanysy qanday boluy kerek?» jәne t.s.s. súraqtar boy kóteredi.

Anyqtama retinde aitsaq: Azamattyq qogham – demokratiyalyq memleketting manyzdy tirekterining biri. Ol memlekettik biylikten tәuelsiz qoghamdyq úiymdar, erikti birlestikter, tәuelsiz BAQ jәne belsendi azamattar arqyly qoghamnyng mýddesin qorghaugha baghyttalghan.

Búl elderding tarihy damuy, qúqyqtyq jýiesi jәne sayasy mәdeniyeti azamattyq qogham instituttarynyng qalyptasuyna ýlken yqpal etti.

Azamattyq qoghamnyng әlemdik praktikasy: AQSh, Fransiya jәne Germaniya tәjiriybesi

Álemde azamattyq qoghamdy qalyptastyruda erekshe tәjiriybesi bar memleketterding qatarynda AQSh, Fransiya jәne Germaniya túr:

AQSh tәjiriybesi

Amerika Qúrama Shtattary (United States) – azamattyq qoghamy eng damyghan elderding kóshining basynda túrghandardyng biri. AQSh azamattyq qoghamy negizi XVIII ghasyrdyng sonynda, 1787 jyly qabyldanghan Konstitusiyadan bastau alady. Ol qújatta azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghaudyng myzghymas qúqyqtyq negizi jasaldy.

AQSh Konstitusiyasy azamattardyng sóz bostandyghy, jinalu erkindigi jәne úiym qúru qúqyghyn qamtamasyz etti. Osy qúqyqtardyng arqasynda kóptegen qoghamdyq úiymdar, kәsipodaqtar, qayyrymdylyq qorlary jәne tәuelsiz media damydy.

AQSh-ta azamattyq qoghamnyng basty ereksheligi – eriktilik mәdeniyeti. Milliondaghan adamdar qoghamdyq úiymdarda erikti týrde júmys isteydi. Sonymen qatar, qayyrymdylyq dәstýri de keng taraghan. Iri qayyrymdylyq qorlary qoghamdyq mәselelerdi sheshuge belsendi qatysady.

Fransiya tәjiriybesi 

Fransiyadaghy azamattyq qoghamnyng qalyptasuyna ýlken әser etken tarihy oqigha – 1789 jylghy әigili Fransuz revolusiyasy bolyp sanalady. Revolusiya nәtiyjesinde azamattardyng tendigi men qúqyqtary jariyalandy.

Sol jyly qabyldanghan Adamzat jәne Adam qúqyqtary Deklarasiyasynda azamattardyng negizgi qúqyqtary men bostandyqtaryn bekitti. Búl qújat azamattyq qoghamnyng qúqyqtyq negizin qalady.

Fransiyada qoghamdyq qozghalystar men kәsipodaqtar óte belsendi. Azamattar әleumettik jәne sayasy mәseleler boyynsha óz pikirlerin ashyq bildiredi. Ereuilder men mitingiler fransuz sayasy mәdeniyetining bir bóligine ainalghan. Búl azamattardyng memleket sayasatyna yqpal etuining bir tәsili bolyp tabylady.

Germaniya tәjiriybesi 

Germaniyada azamattyq qoghamynyng qalyptasuy erekshe tarihy bar. Óitkeni, Germaniyany «kanslerlik biyligi» eki rette dýniyejýzilik soghysqa  iytermeledi. Soghystan jenilis tapqan son, ghana Germaniyada azamattyq qoghamdy damyta bastady. 1949 jyly qabyldanghan Germaniya Federativtik Respublikasynyng negizgi Zanynda azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghaudyng berik qúqyqtyq negizin qalyptastyrdy. Qoghamdyq úiymdar, qorlar, kәsipodaqtar jәne týrli qauymdastyqtar memleketpen seriktestik negizinde júmys isteydi. Nemis qoghamynda jergilikti ózin-ózi basqaru, qoghamdyq baqylau jәne әleumettik jauapkershilik joghary dengeyde damyghan. 

Bizding múndaghy atalghan ýsh memleketting mysalyn aluymyzdyng ózindik sebepteri bar:

AQSh territoriyasynda úzaq jyldargha sozylghan azamattyq soghys etnosipatta boldy. Ol osynda auyp kelgen europalyq halyqtardyng óz dominanttyghyn ornatugha úmtylysynan kórinis beredi. Aqyrynda qyrghyn soghystan qaljyraghan son, olar ózara «kelisimge» kelip, Europalyq ýlgidegi Unitarly memlekettilikten bas tartty. Taza «amerikandyq azamattyq qogham» qúru qajettiligin úqty. Sóitip, AQSh «Azamattyq qogham» ýlgisimen damy bastady...

Germaniya – Europadaghy eng myqty memleketterding kóshbasshysy  qatarynda. Biraq, Germaniyada búl unitarly memleket formasynda jýzege asty. Nәtiyjesinde, Germaniya eakonomikalyq quatty memleket bola kele, óz ishinde «fashizm» iydeyasyn ómirge әkeldi. Sóitip, bir ózi bir ghasyr ishinde eki mәrte dýniyejýzilik soghystardyng farvaterine ainaldy. Tek Ekinshi dýniyejýzilik soghysta jenilgen song ghana, ol «fashizm» iydeyasynan sanaly týrde bas tartyp, azamattyq jәne demokratiyalyq qoghamnyng negizin qalaugha kiristi. Qazirgi Germaniya azamattyq qoghamynyng negizinde – «Unitarly qúqyqtyq memleket» túr desek qatelespeymiz.

Al, Fransiya – Revolusiya nәtiyjesinde «Europalyq Unitarly memlekettilik» pen AQSh‑taghy «Azamattyq memleketilik» formasyn úshtastyra alghan birden‑bir erekshe memleket desek bolady.

Biraq, osy ýsh memleketke tәn ortaq belgiler mynau:

Birinshiden, azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etetin myqty qúqyqtyq baza qajet.

Ekinshiden, belsendi azamattyq mәdeniyet pen qoghamdyq úiymdardyng damuy manyzdy.

Ýshinshiden, memleket pen qogham arasyndaghy senim men seriktestik azamattyq qoghamnyng tiyimdi júmys isteuine mýmkindik beredi.

Búl elderding tәjiriybesi kóptegen memleketter ýshin demokratiyalyq qogham qúruda manyzdy ýlgi bolyp sanalady.

Qazaqtyng dala demokratiyasynyng tarihy myndaghan jyldardy qúraydy

Men qazir bir sensasiyalyq janalyq aitsam oghan «Oyhoy degen!?» dep miyqtan kýlmeulerinizdi súraymyn. Ol mynau: «Qazirgi әlemdegi azamattyq qogham men demokratiya ataulynyng prototiypi ejelgi Qazaq dalasynan taraydy» degen tújyrym.

Endi osy tújyrymdy dәiekteyin:

Qazaq dalasyn jaylaghan barlyq taypalardyng «jinaqtauly beynesi» qazirgi Qazaq últy atanghan halyqtyng týp‑tamyryn qúraydy. Myna zamandarda biz ol taypalardyng keybir ataularyn ózimizding rulyq jýiemizde saqtap qaldyq, keybireulerining atauy – tarih qoynauynda qalyp qoydy...

Al, sol taypalar óz zamanynda Handyq ne Qaghandyq basqaru ýlgisinde bolghany tarihtan belgili. Bizding dalamyzdaghy «protobiylik ýlgisi» býgingi týsiniktegi Monarhiyagha da, Avtoritarizmge de, IYmeratorlyqqa da, jәne basqa da antiydemokratiyalyq sipattaghy biylikke jatpaydy.

Óitkeni, Qaghandyq jýie – bizdegi myndaghan jyldargha sozylghan,  býginde «Kóshpendiler» dep atalghan, qazir Erserik Erghaliy syndy ghalymymyz «Qazaqtyng at mәdeniyeti» dep ataghan ómir saltymen jәne sharuashylyq ýrdisimen sәikes keledi.

Múndaghy Qaghan – esh uaqytta avtokrat bolmaghan – bolayyn dese de bola almaghan! Kósh‑qon jaghdayynda ómir sýruding jalghyz sharty bar, ol – Erkindik. Yaghni, kósh jaghdayynda әrbir adam – osy prosesting belgili bir subektisi bolyp tabylady: mysaly, Jylqyshy – jylqyny aman saqtaugha kepil, Qoyshy – otar qoydy saqtaugha kepil, Ústa – túrmys‑tirshilik qúralyna kepil, Áyel qauymy – tamaqqa jәne oshaqqa, ýy jasauyna kepil, Jigit – elin qorghaugha kepil... Al, Qaghan – El kóshin dúrys bastaugha kepil!

Yaghni, kósh‑qonda ózara enbek bólinisi qatang reglamenttelip otyrghan – әr salany tek sony mengergen adam, yaghni, «óz isining sheberi» atqaratyn bolghan. Al, onyng óz isine jauapkershilikti boluynyng basty sharty – sol salada bilikti, sol salada absolutty erkinoyly boluy! Onysyz ol ózi de onyng bir bólshegi bolyp túrghan tútas qauym ómirining qauipsizdigine kepil bola almaydy...

Mine, osydan kelip, býginde aitylatyn «adam kapitaly», «shygharmashylyq erkindik», «sóz bostandyghy», «adam qúqy men mәrtebesi» jәne t.s.s. demokratiyalyq qúndylyqtar men azamattyq qauymdastyq negizi qalana bastaydy...

Álemde, ýnemi «syrghyp otyratyn» kóshpendiler әr jerlerde, әr elderde óz izin qaldyryp otyrghan. Olar ózderining ómir sýru qalybyn, qauymdasu erejesi men tәrtibin ózge elderge kórsetip otyrghan.  Óitkeni, kóshpendi eshqashan ózdiginen soghyspaydy, negizi, ol «ózgeni beybit baghyndyrudy, dәstýrine sinirudi» qalaghan.

Sóitip, kóp elderge óz memlekettigining irgetasyn qalauyna «kómektesken». Olardyng búl «izgi niyeti»  býgingidey «ózge eldi okkupasiyalau» degen niyetten emes, «halyqtargha dúrys ómir sýrudi ýiretu kerek» degen tabighy qajettilikten tuyndaghan. Óitkeni, olardyng dýniyetanymy osy prinsipke negizdelgen: «Jer betinde barlyq tirshiliktegi jaratylystyng mәrtebesi (statusy) Jaratushy aldynda ten»  degen temirqazyq týsinik!

Mine, adamzattyng damuy barysynda, osy Qaghida elden elge auysyp, aqyr sonynda órkeniyetke qol jetkizgen halyqtardyng memlekettiligining ómir sýruining basty prinsipterine ainalyp ketti...

Olar ony jetildirip, býginde tútas bir ghylymy sana dengeyine kótere aldy...

Al kóshpendiler she?

Olar sharuashylyq ýrdisting ózgeruine baylanysty tútastyghyn joydy, quaty әlsiredi, bodandyqqa týsti, joyyldy...

Mine, endi olar qaytadan óz Tәuelsizdigine qol jetkizgende, ózderining azamattyq bolmysy men dala demokratiyasyynyng týp‑tamyryn tarihy jadydan shygharghany, onyng oryn «bodandyq sana» jaulaghany belgili boldy.

Endi, ghasyrlargha sozylghan sol «bodandyq sanadan» aryludyng ózi onay sharua emes ekendigi anyqtaldy. Biraq, bir kezderi bolmysymyzdyng bólshegi bolghan «Azamattyq» pen «Demokratiya» týsinigi bizding qanymyzda bar. Ol tabighy bolmysymyzdyng týpkirinde jatyr desek bolady.

Sondyqtan, ol bizding halyqtyng myng jyldar saqtalyp kele jatqan Últtyq tәrbie jýiesinde  bayqalady. Qazaqtyng  mәndi‑maghynaly maqal‑mәtelderinde túnyp túr...

Olar әli úmytylmaghan  Jigittik qasiyet, Aqsaqaldyq týsinik, Áje‑Ana‑ Úrpaq (esti bala, esti qyz) siyaqty sakralidi úghymdardyng týp mazmúnynda saqtalghan. Endeshe, býginde baghzy kóshpendiler úrpaghy ‑ Qazaq halqynyng demokratiyagha úmtylysy, azamattyq qoghamgha úmtylu qadamy bolashaqta sәtti jýzege asady dep senuge bolady.,.

Bir Tәnirim oghan jar bolsyn!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz