Qazirgi qoldanysta «Syigha syi, syragha bal» týri úshyrasqanymen, halyqtyq mәtelding týpnúsqasy – «Syigha syi, sybaghagha bal». «Syragha bal» týrindegi ózgeris – dybystyq úqsastyqtan tughan keyingi, әzil sipatyndaghy transformasiya. Dәstýrli qazaq ortasynda «syra» úghymy ghúryptyq-taghamdyq mәdeniyetting qúramyna enbegendikten, ol mәtelding tarihy mazmúnymen ýilespeydi. Sondyqtan múnday qoldanys bastapqy maghynalyq qúrylymdy kómeskileytin fonetikalyq qúbylys retinde baghalanugha tiyis.

«Syigha syi, sybaghagha bal» – túrmystyq naqyl ghana emes, kóshpeli qoghamdaghy әleumettik tepe-tendikting tildik formulasy. Qazaq dýniyetanymynda «syi» – qúrmettin, iltipattyn, adamgershilik ólshemining belgisi. Al «sybagha» – әrkimge tiyesili ýles, mәrtebege say bólinetin enshi, qonaqqa arnalghan kәdeli as. Búl úghym qúqyqtyq jәne moralidyq jauapkershilikti qatar qamtyghan әleumettik kategoriya retinde qyzmet atqardy. Sybagha beru arqyly jas ereksheligi men qoghamdyq iyerarhiya moyyndalyp, tuystyq baylanys pen mәrtebelik tәrtip bekitildi.

Mәtel qúramyndaghy «bal» sózi de tura maghynadan góri rәmizdik sipatqa iye. Ol «tәtti taghamdy» emes, «jaqsylyqqa layyq jauap», «qarymtany arttyru», «qadirin ósiru» degen mazmúndy bildiredi. Yaghny syy kórsetilse – qúrmetpen qaytarylugha tiyis, ýles berilse – soghan say jauap jasaluy qajet. Búl qaghida qoghamdaghy moralidyq simmetriyany qamtamasyz etetin ólshem boldy.

Qazaq maqal-mәtelderi – últtyng ishki kodyn saqtaghan ruhany rәmizder. Olar mazmúndyq túrghydan ru tanbalarymen ýndes. Kóshpeli jәne jartylay kóshpeli ortada tanba tek menshik belgisi emes, әleumettik mәrtebenin, qúqyqtyq jauapkershilikting kórinisi sanaldy. Qazaq taypalarynyng tanbalary újymdyq biregeylik pen әleumettik mәrtebening aighaghy boldy. Tanbany rúqsatsyz paydalanu nemese qorlau qoghamdyq normany búzu dep tanyldy. Demek, grafikalyq rәmiz ben sózdik rәmiz birdey әleumettik mindet jýktegen.

Geralidikalyq teoriya da osy qaghidany quattaydy: kez kelgen rәmiz – aiyrym belgi ghana emes, jauapkershilik jýkteytin qúrylym. Mәrtebe men mindet egiz úghym. Osy túrghydan alghanda, «Syigha syi, sybaghagha bal» mәteli beyresmy qúqyq formulasy ispetti. Sybagha alghan adam – óz ornyn moyyndaudyn, syy kórgen adam – qarymtasyn qaytarudyng moralidyq jýgin arqalaydy. Búl – dala órkeniyetining әleumettik tepe-tendik tetigi.

Memlekettik dengeyde rәmizdik sabaqtastyq jalghasyp keledi. Qazaqstan Respublikasynyng eltanbasyndaghy shanyraq beynesi – ortaq ýy men ortaq jauapkershilikting kórinisi. Kompozisiyadaghy әrbir element tútastyq iydeyasyn aiqyndaydy. Osylaysha dәstýrli mәtel men memlekettik rәmiz arasyndaghy mazmúndyq ýndestik tarihy rәmizdik mәdeniyetting ýzilmegenin anghartady.

Halyq danalyghy ghasyrlar boyy súryptalyp, maghynasy teren, tәrbiyelik quaty zor naqyldargha ainaldy. Sol múrany dәl әri oryndy qoldanu – til tazalyghyn saqtau ghana emes, tarihy tanymgha adal bolu. «Syigha syi, sybaghagha bal» – qúrmet pen jauapkershilik tengerimin bekitken últtyq formula. Ony búrmalamay, bastapqy maghynasynda qoldanu – ruhany sabaqtastyqqa qyzmet etu.

Aydyn Rysbekúly, geralidist

Abai.kz