Úly aqyn Abay Qúnanbayúlynyng shygharmashylyghy men danalyghyn tolyq zertteu әli de ózekti mәsele. «Hәkim Abay» ghylymiy-zertteu ortalyghynyng diyrektory Jabal Alshynbekúly Abay shygharmashylyghyn aqyn retinde ghana emes, «Tolyq adam» ilimi arqyly últ sanasynyng qalyptasuyna yqpal etken oishyl retinde qarastyrady. Biz ghalymmen súqbattasyp Abay shygharmashylyghyn zertteuding ózekti tústary, jana Abay ortalyghynyng róli, tarihy jәne qazirgi sheteldik missionerlik yqpaldar, sonday-aq abaytanudyng zamanauy mәselelerin talqyladyq.

– Jabal Alshynbekúly, Abay atyndaghy QazÚPU janynan ashylghan «Hakim Abay» ghylymiy-zertteu ortalyghynyng diyrektory retinde aitynyzshy, biz osy Abaydy tanyp boldyq pa? Key pikirinizde «Abaydy әli tolyq zerttegen joqpyz» degendi aitasyz. Biraq eng kóp zerttelgen, jazylghan, basqa tilderge audarylghan Abay emes pe? Shyn mәninde, Abay shygharmashylyghyna kelgende qay tús nazardan tys qaldy?

– «Biz Abaydy әli tanyp bolmadyq pa?» degendi bylaysha týsinuimiz kerek, әriyne Abaydy aqyndyghy, onyng ósken jeri, ata-anasy, tipti ol turaly jazylghan Múhtar Áuezovting «Abay joly» epopeyasy turaly zertteuler jetkilikti. Múndaghy zerttelmey qalghan, az zerttelgeni Abaydyng danalyghy yaghny hәkimdigi. Qazaq elin otarlaghan orystyng patshalyq imperiyasy da, Kenes odaghynyng kommunistik partiyasy da Abay danalyghyn aitqyzbaugha, zerttetpeuge kýsh salyp, mýmkindik bermedi. Alash úlandarynyng «Oyan qazaq» úranyna Abaydyng danalyq sózderi qosylsa qazaq halqy qúldyqqa des bermey, tez esin jinap, erkindikke shyghuyna jol ashylyp ketetinin «otarshyldar» bildi, Sondyqtan sanasyn sansyratyp, túnshyqtyrugha kýsh júmsady. Bir ghana mysal, abaytanudyng negizin qalaghan Múhtar Áuezovting ózi de Abaydyng danalyghy, әsirese qarasózderi turaly enbeginde kósilip, oiyndaghysyn sheshilip aita almaghan, anyghy aitqyzbady. Abaydyng qarasózderi turaly alghash ret professor Hanghaly Sýiinshәliyev kandidattyq dissertasiya qorghasa, 52 jyldan keyin 2004 jyly ústazym Mekemtas Myrzahmetúlynyng jetekshiligimen men qorghadym. Búl osy zertteuding barysynda tuyndaghan oi-pikirim.

– «Elimizde Abaytanu instituty ashyluy kerek. Ol Konfusiy instituty dengeyinde mәdeniy-bilim ortalyghy retinde qúrylghany jón» deysiz. Múnyng qyzmeti qanday bolu kerek?

– Elimizdegi ýlken qalalardyng bireuinen respublikalyq dәrejedegi Abay ortalyghyn ashu kerek. Ázirge әr jerde ashylghan Abay ortalyqtary әrtýrli dengeyde Abay shygharmashylyghyn nasihattauda. Al respublikalyq Abay ortalyghyna abaytanushy ghalymdardy qatystyryp, bir jýiege kelgen, ghylymy zerttelip tújyrymdalghan Abaydyng danalyghyn yaghny «Tolyq adam» ilimin úsynu qajet. Abaydyng «Tolyq adam» ilimi turaly Múhtar Áuezov oilaryn qúpiya býrkemelep, ghylymy enbeginde әri «Abay joly» epopeyasynda tam-túmdap ghana aita aldy. Múhtar Áuezovting býkil enbekterin úzaq jyl zerttegen oiy zerek, tanymy tereng abaytanushy Mekemtas Myrzahmetúly alghash ret Abaydyng «Tolyq adam» ilimin ghylymy ainalysqa engizdi. M.Myrzahmetúlynyng «Abaytanu» on tomdyq ghylymy enbegin mektep oqushylaryna, joghary oqu oryndary studentterine, tipti kópshilikke layyqtap, tanymdyq  kitaptar, oqulyq, kómekshi oqu qúraldaryn dayyndap shygharu kerek. Abaydyng «Tolyq adam» ilimi turaly elimizding jas balasynan enkeygen kәrisine deyin belgili dәrejede kýndelikti ómirine paydasy tiyetindey maghlúmaty boluyna qol jetkizuimiz qajet. Abay danalyghyn ózimiz jete mengeru arqyly ghana shet elderde ashylghan Abay ortalyqtary arqyly Abaydy ghana emes qazaqtyng tilin, mәdeniyetin nasihattaugha mýmkindik tuady, nәtiyjesiz nauqandyq sayahatnama emes, sonda ghana nәtiyjeli, ónegeli is-sharagha ainalady.

– Byltyr Abaydyng 180 jyldyghy elimizde, qorytyndy retinde Abay oblysynda keng kólemde atalyp ótildi. Abaytanushy ghalym retinde osy ruhani, mәdeny sharanyng ortasynan tabylghan shygharsyz...

– Abay oblysyndaghy Abaydyng 180 jyldyghy merekesine qatysa almadym. Oghan deyin bizding Abay atyndaghy Qazaq últtyq pedagogikalyq uniyversiyteti men Semeydegi Abay muzeyi birlesip úiymdastyrghan eki-ýsh is-sharada dәris oqydym. Osydan on jyl búryn oblystyq әkimshilik ziyaly qauymdy, oblystyng abaytanushylaryn jәne eldegi Qúnanbay úrpaqtaryn qatystyrghan jiynda dәris oqyp edim. Alla qalasa, Abay oblystyq әkimshiligi qoldasa Abaydyng «Tolyq adam» ilimi turaly dәris oqyp, Abay danalyghyn janasha týsinuge serpilis jasaugha yqpal etsem degen oiym bar. Sebebi, Abaydyng 180 jyldyghymen ózimning 70 jyldyq merey toyym qarsanynda «Abaydyng «Tolyq adam iliminin» negizderi», «Abaydy qorghau – Qazaqty qorghau»,  kitabymdy jәne «Abaydy zertte, tanyrqat», «Mekemtas Myrzahmetúly – Abay jolymen» ghylymy jinaq dayyndap, baspadan tórt kitap shyghardym. Yaghny Abay eline aitarym da, dayyndyghym da bar degen senimdemin. Tórt kitaptyng negizgi aitary – Abaydyng «Tolyq adam» ilimi!

–  «Abaytanudyng ýsh alyby – Múhtar, Qayym, Mekemtas» dep bagha beremiz. Odan keyingi tizim qalay jalghasady? Jalpy, qit etse ózin «abaytanushy» sanaytyndardy osy sanatqa qosar ma ediniz?

– Múhtar Áuezov, Qayym Múqamedhanov, Mekemtas Myrzahmetúlynyng ainymas taqyryby Abay bolyp, býkil shygharmashylyq ghúmyryn arnady, búlargha eshkim talasa almaydy. Abay shygharmashylyghynan ghylymy enbek jazyp dissertasiya qorghaghan Qoyshyghara Salghariyn, Túrsynjan Shapay, Maqsat Áliphan, Bauyrjan Erdembekov, Marat Bekbosynov, Ayjan Qartaeva, Dәuren Múhamediyev t.b. zertteushi ghalymdar «abaytanushymyn» dese jón der edik. Abay turaly bir-eki maqala jaza salyp «abaytanushymyn» deytinderdi qalay moyyndaysyn, olardyng qatary 150, 175, 180 jyldyqtarda tipti kóbeyip ketedi...

– Mәselen, Asan Omarov sizding «Olar men ýshin qazaqtyn, Abaydyng mýddesin emes, ózderi ýshin qymbat әldebir toptyng mýddesin kózdeushiler sekildi kórinedi» degeninizge «Búl әlde shekten shyqqan qyzghanshaqtyq pa?» dep jauap bergen edi. Qysqasy, siz olardy, olar sizdi moyyndamaytyn siyaqty. Shyn mәninde, Abaydy basqa ghalymdardan qyzghanasyz ba?

– Abaydy shynayy zerttegen ghalymdy kórsem quanamyn. Sebebi Múhtar Áuezovting «Abay múhiyt, men odan shómishtep ghana aldym» degenindey barlyghymyzgha jetedi. Abay san qyrly, san sanaly ilimning iyesi, ony әdebiyetshi, pedagog, psiholog, filosof, ónertanushy, taghysyn taghy kim zerttese de artyq bolmaydy. Qayta óz salasy boyynsha Abaydy basqalardyng tereng tanuyna jol ashady. Mysaly, akademiyk-ekonomist Orazaly Sәbden aghamyzdy abaytanushy dep auyz toltyryp aitar edim. Ol kisi óz salasymen baylanystyryp Abaydy zerttedi, zerttep ghana qoymay sol enbekterin qazaq, aghylshyn, orys tilinde kitap etip shyghardy. Bir sózben aitqanda, Abaydyng әlemge tanyluyna ózindik ýlesin qosyp jýr. Mine, búl qyzghanysh emes, qyzyghugha túratyn maqtanysh! Al Asan Omarovtyng sózi emes, isine qarayyqshy. Osydan birneshe jyl búryn Týrkistan qalasynda ghylymy konferensiyada men seksiya jetekshisi, ol Din komiytetining uәkili retinde kezdestik. Ol pikir aitam dep ortagha shyghyp «Mektepke arnap «Din oqulyghyn» shyghardym» dep ózining kitabyn jarnamalady. Oghan «kiyeli Týrkistan qalasynda túrsyn, seni «krishnaiyt» dep maqala jazdym, eger mening aitqanym, dәlelim dúrys bolmasa osy ortada «men músylmanmyn» dep sózimdi joqqa shygharshy» degenime eshnәrse aita almady. Esesine, mingir-mingir etip minberden týse jóneldi.

– Kýresker azamat retinde Qanaghat Jýkeshovting Abaydy «kәsiby filosof emes» degen pikirin de, M.Telibekovting kózqarasyna da ashyq qarsy shyqtynyz. Sonday-aq Dosym Omarovtyng Abaydy krishnait baghytynda týsindiruge úmtylyp, «Abaytanudyng ruhany múrasy» atty kitap jazghany qoghamda ýlken dau tudyrdy. Búl enbekting sol kezdegi Halyqaralyq Abay kluby preziydenti Rollan Seysenbaev tarapynan erekshe qoldau tapqany da belgili. Osynyng bәrin eskersek, siz ýshin búl kýresting baghasy qanday boldy? Aqyr sonynda kim útty dep oilaysyz?

– Jaqynda jazghan «Abaydy qorghau – Qazaqty qorghau» degen kitabymda aghayyndy Asan jәne Dosym Omarovtyng qalay «krishnaiyt» bolghanyn, «Abay dinning shenberine syimaytyn túlgha» dep dinsiz etkenin, jalghan Krishnanyng ýsh qúdayyn, Karma zandylyghyn nasihattauyn, M.Telibekovting jalghan Músylmandar Odaghyn qúruy, tәnirshildikti uaghyzdauy, R.Seysenbaevtyng jalghan payghambar Ahmediydi dәripteui, K.Jýkeshevting qazaqtyng auylyn, tilin, Islam dinin qaralap, Europany madaqtap «qazaqty orystildi qazaqtar ghana órkendete alady» dep әldekimderding aitaghyna eruining bastauynda sheteldik dúshpandarymyzdyng bizge qarsy úiymdastyrghan «aqparattyq soghys» jospary bolghanyn әri ony jýzege asyrugha arnayy dayyndyqtan ótken Borat, Charliz Ueller siyaqty «jansyzdary» júmys jasaghanyn naqty dәlelmen, jan-jaqty taldap kórsettim.

Búl «jansyzdardyn» dayyndyghynyng kýshtiligi, eldi býldiru men adam sanasyn arbap senimge ie boludyng aila-amalyn «kәsipqoy maman» retinde mengergendigin maghan qarsy filosof-akademikter Ábdimәlik Nysanbaev, Gharifola Esimov, Túrsyn Ghabitov bastaghan qazaq filosoftarynyng qarsy shyghuy, keybir biyliktegi sheneunikterding «J.Shoyynbetting maqalasyn baspandar, telearnagha sóiletpender» dep núsqau berui, qyzmetime qysym jasauynan anyq kózim jetti.

Mening baghyma qaray Mekemtas ústazym ghana emes professorlar –  Túrsynbek Kәkishev, Aygýl Ismaqova, Kósherbay Saghatov, Amanjol Naymanbay, general Múrat Qalmataev bastaghan janashyr-qoldaushylarym boldy. Búl kýreste jenimpaz bolmaydy, biri ketse ekinshisi keledi, sondyqtan kim talmay-jalyqpay kýsh-qayratyn júmsap, ilim-bilimdi mengerip, maqsatty kýres jýrgizse, elining dúrys joldy tanday biluine titteyde paydasy bolsa sol útady. Bizde shetelden arnayy dayyndyqpen kelgen «missioner jansyzdardyn» is-әreketine der kezinde tanyp-taldau jasau әli de bolsa jetkiliksiz. Olar aldau-arbau, ýgit-nasihatyn tez jýrgizedi, qarjylay qoldaudy tiyimdi júmsaydy, josparyn oryndap óz elderine qaytady da ónimderin yaghny «adasqan qazaqty» qazaqqa júmsap baqylau jasaydy. Qajet bolsa, ózderi kelip, ne bolmasa shaqyryp alyp «aqyl-kenes» berip otyrady.

– Jalpy, siz abaytanushy ghana emes, kezinde diny missionerlermen de belsendi týrde kýres jýrgizgeniniz este. Abaygha til tiygizu, últ, memlekettik til, din mәselesinde óre týregeletin sizdi keyingi 10 jylda izdegenimiz ras. Nege kórinbey kettiniz?

– Men kórinbey ketken joqpyn, qayta qazaqty, Abaydy qorlaghan jaulargha qarsy kýresimdi jana satygha kóterip, kýsheyte týstim dep oilaymyn. Búlay jasauyma sol kezdegi Abay atyndaghy QazÚPU rektory Serik Pirәliyevtin: «Jabal ústazyng M.Myrzahmetúly ekeuing bizge kel, Abay ghylymiy-zertteu ortalyghyn ashamyz» deui sebep boldy. Ortalyq ashyldy, uniyversiytetting býkil fakulitetine Qazaqstanda alghash ret jana «Abaytanu» pәnin engizdik. Yaghni, Abay ortalyghynda Abaydy zertteu men danalyghyn oqytudy qatar alyp jýrdik. Abaytanu – qazaqtanu pәni. Studentterge Farabiyden Abaygha deyingi últtyq qúndylyqtardy oqyta otyryp, tilimizdi, mәdeniyetimizdi, dinimizdi, salt-dәstýrimizdi býgingi kýnning talabyna say qalay dúrys paydalanamyz, damytamyz degendi sinirip kelemiz. Amerikadan kelgen «jansyz missioner» Charliz Ueller akademik Gh.Esimning jetekshiligimen «Qazaq últyn kóp dindi, Kenes Odaghyna deyin memleketi bolmaghan tipti 300 jyl boyy mәdeniyeti bolmaghan «jabayy» halyq» dep dissertasiya jazyp, 22 professor-filosoftardyng qoldauymen filosofiya ghylymynyng kandidaty atandy. Charliz Ueller qazir Vashington uniyversiytetining professory atanyp, «Abaytanu» ortalyghyn ashyp, Zәure Bataeva sekildi «adasqan qazaqtardy» qasyna jinap «Abay dana emes, qarasózdi ol jazbaghan» dep neshe týrli jalghan, negizsiz sózderdi aitqyzyp, maqala jazdyrtuda. Tanqalarlyghy akademik Gharifolla Esim Charliz Uellerding jәne «adasqan qazaqtardyn»  aytqandaryn teristep, qarsy shygha almaydy. Múny qalay týsinuge bolady?

Ókinishke qaray, búl elimizde «adasqan qazaqtardyn» sany bireu ghana emes, әri búlar óz salasynyng liyderi sanalatyndar. «Missioner-jansyzdar» kimdi arbaudy jaqsy biledi? Birde Serik Pirәliyev: «Jabal, dúshpandaryng ne degen kóp. Qayta-qayta habarlasyp mazamdy aluda, qyzmetten qumaysyng ba» dep eskertushi edi. Quanatynym, Sekennen keyingi rektorlar Takir Balyqbaev, Darhan Bilәlov, prorektor Janatbek Ishpekbaev, qazirgi rektor Bolat Tilep pen prorektor Maqsat Jaqau Abaydyng «Tolyq Adam» ilimining mәn-manyzyn týsinip, qoldau bildirumen keledi. Abay uniyversiytetinde Abaydyng «Tolyq adam» ilimin studentterge oqytu men ol arqyly tәrbiyeleu barlyq fakulitetterde jýieli jýrgizilip keledi. Qazaqty qorghau – or azamattyq boryshyn, Abaydy qorghau –  ghalym retindegi mindetim!                                                                                                                                                                     – Byltyr ústazynyz, belgili abaytanushy ghalym Mekemtas Myrzahmetúly  ómirden ótti. Ghalym «Abaydy ómir boyy zerttedim. Biraq sonda da týsine almadym...» degen edi. Nege búlay aitty eken?

– IYә, ghúlama ghalym, shyn mәninde qazaqtyng abyzy atanghan ústazym dýniyeden ótkenine bir jyldan asyp barady, «Abaydy týsine almadym» deui ústazymnyng ghylymgha, Abay shygharmashylyghyna asqan jauapkershilikpen qarauy. Elu jyldan asa shәkirt bolyp qasynda jýrgenimde, әr barghanymda Abay turaly bir janalyq aitatyn. «Boldy, tolyq mengerdim» degen sóz auzynan shyqqan emes. Osynsha uaqyt aghaydyng dәrisin tyndasam da, Abadyng ózi týgili, aghaydyng dengeyinde Abaydy bilem dep aita almaymyn. Ústazym toqsannan assa da songhy kýnderine deyin qolynan kitaby men qalamy týsken joq. Ne degen ghylymgha degen sýiispenshilik, adaldyq desenshi.

Súhbattasqan                                                                                                                               Dinara Mynjasarqyzy

«Jas Alash» gazeti

17 aqpan 2026 jyl

Abai.kz