Qazaqtyng dala sahnasynda auyzdan auyzgha әn ýirenip, esti әnshige shәkirt bolghan qanshama daryndar ótken. Solardyng ishinde shoqtyghy biyigi, qazaq әnin dýniyejýzine tanytqan arqaly әnshi, biyik dauys iyesi, keng tynysty Ámire Qashaubaev desek, sol әnshining qasyna erip, aitqanyn әnin qúima qúlaqqa qúiyp alyp ynyldap, әserlenip ýirenip alghan ataqty әnshi – Qazaqstannyng halyq әrtisi, Memlekettik syilyqtyng iyegeri Jýsipbek Elebekovtyng esimi әnsýier halqymyzdyng jýreginde jattalghan, sheber oryndaghan әnderi әli kýnge ruhany bagha jetpes qúndylyqqa ainalghany haq.

Ámire әndi bir oryndaghannan keyin qaytalamaytyn bolsa, sol mezette ýirenip alu әnshilerding paryzy bolghan. Ánshi býgin bir әnge әdemi iyirim qossa, keler joly oryndaghanda tipten týrlendirip, improvizasiya qosyp otyrghan. Ár kezde qúbyltyp oryndar әigili әnshining ónerin saf móldir qalpynda qaghyp alyp, sheberlikpen oryndau Jýsekene alghashynda onay da bolmaghany shyndyq.

Jýsipbek Elebekov ómir boyy qazaq sahnasynda óner kórsetti. Tek alpystan asqan shaghynda shәkirt tәrbiyleleuge bet búrdy. Ol kisining ústazdyq jolyn bastaugha sol kezdegi Respublikalyq estrada-sirk studiyasyn ashqan kórkemsóz sheberi, Qazaqstannyng halyq әrtisi Gýljihan Ghaliqyzy Ghaliyevanyng yqpaly erekshe edi. Jana ashylghan studiyagha Jýsekenmen qosa Qazaqstannyng halyq әrtisi Gharifolla Qúrmanghaliyevty da shaqyruy tabylghan aqyl edi.

Jýsekeng estrada-sirk studiyasynda arnayy mektebi ashylyp, shәkirt tәrbiyeledi. Jýsekenning aldynan Mәdeniyet Eshekeev, Qayrat Baybosynov, Jәnibek Kәrmenov, Múratbek Jýnisbekov, Ghalym Múhamediyn, Amangeldi Jikenov, Túrsynghazy Rahimov, Mara Esmúhanova, Sanaq Ábeuov, Keldenbay Ólmesekov, Mәken Múqysheva, Rayhan Tergenbaeva, Klarhan Janaliyeva, Myrzahmet Múqamanov, Almahan Kenjebekova, Hasen Tópeev, Ánuza Nýksinhanova, Dýiseke Dayyrov jәne Kenjeghaly Tәshkenov syndy shәkirtter dәris alsa, solardyng eng kenje shәkirti de, izdeushi, ónerin nasihattaushy da menmin.

Jýsekenning ýmit artqan tól shәkirti, Qazaqstannyng enbek sinirgen әrtisi Myrzahmet Múqamanovtyng da búl jolgha týsuine sebepshi bolghan jandar bar.

Alghash oiymyzdy әnshining balalyq shaghynan bastasaq deymin. Myrzahmet 1949 jyly 23 nauryz kýni qazirgi Almaty oblysy Jәrkent audanyna qarasty Kirov atyndaghy kolhozdyng Altyýy degen auylynda dýniyege kelgen. Ákesi auyl sovetting tóraghasy bolghan. Ákesi 85 jasqa kelip dýniyeden ótse, anasy tórt jasynda mezgilsiz qaytys bolady. Anasy diyirmenge biday alyp bara jatqanda iship alghan shofer sheshesining at-arbasyn soghyp, mert qylady. Myrzekenning Qojahmet degen aghasy, Shayahmet degen inisi erterekte kóz júmdy. Rabigha, Rayalar da qaytys boldy. Qazir Jamash, Jәmila degen apaylary bar.

Anasy qaytys bolghan song Myrzahmet әkesining ýlken aghasy, jiyrma jasynda qary molda bolghan Mәuke degen kisining qolynda bolady. Myrzahmetting әkesi men onyng aghasy Mәuke maydannan aman-esen kelgen song analary jalghyz siyryn soyyp, «men baqyttymyn» dep toy jasaghan desedi. Myrzahmet ata-әjesine erkelep ósti.

Ataqty suretshi Ábilhan Qasteev qoy baqqan Shaqpaqty degen taudyng eteginde ol da qozy baqty. Atasy «Qalqanyng әnin» tamasha oryndaytyn. Kýy de tartatyn.

Myrzahmet taudyng basyna shyghyp alyp, ormangha qarap әn salatyn. Sonda ógiz arbamen qúrlysshylar ótip bara jatady. «Kim eken, bilip kelshi» dep maghan qaray adam jiberedi. Omar degen kisi kelip, «sen kimsin? Dauysyng alysqa jetip jatyr ghoy» dep tanghalysqany bar.

Myrzahmetting anasy da әn salghan kisi eken. Erterekte qaytys bolypty. «Anam «osy balam bir tóbe, basqalary bir tóbe» dep otyrushy edi» – dep eske alady әnshi. Apaylary Jamash pen Jәmila da әn salypty.

Ákesi bir-eki jyl ótkennen song Ábilhan Qasteevtyng Ýsen degen aghasynyng qyzy Qayshany ýige alyp kelip, balalarymen tanystyrady. Ekinshi sheshesi tumasa da tughanday qamqorshy bolypty.

Myrzahmet eng alghash mektepke barghan kezinde Týrdike degen aghay Ahmet Júbanovtyng «Aq kógershin» degen әnin ýiretedi. Osy әn bolashaq әnshining óner jolyna jol ashty. Halyqtyng «Kógarshyn» әnin Jýsekeng studiyagha týsken kezde ýiretipti. Búl әndi Myrzahmet ýnemi konserttik baghdarlamasynda oryndap jýrdi.

Birde mektepke Baghdagýl Súltanova degen múghalim kelip, balalargha kýy ýirete bastady, ansambli ashty. Myrzahmetke «Qosalqa», «Arynghazy», «Kenes» kýilerin ýiretti. Apay memleket qayratkeri Quanysh Súltanov aghamyzdyng apasy bolatyn.

Besinshi synypta Myrzahmet hordy basqardy. Auylda «әnshi bala» atandy. Ata-anadan birdey kelgen әnshilik óner tynyshtyq bermedi. Ákesi «Aqqúm», «Jiyrma bes», «Qanattaldy, «Qaratorghay» degen әnderdi tamyljyta oryndaytyn. Ol kezde Manarbek Erjanov, Jýsipbek Elebekov aghalar konsertpen jii kelip, Myrzekenning ýiinde qona jatyp әn salghan eken.

Birde «Múrager» ansamblimen birge Bekbolat Tileuhanov pen Ábdilhamit Rayymbergenov konsertpen kelip, bizding ýide qonaq boldy. Ákemning әnderin tyndap, tanghalysty. «Bәse, әn osy kisiden shyqqan eken-au» dep, әkemning ónerin moyyndady.

Birde balang әnshi mektepten kelse radiodan Birjannyng «Jambas sipar» әni shyrqalyp jatyr eken. Úiyp tynday berdi. Ákesine «myna әnshide arman bar ma eken? Men de óskende әnshi bolghym keledi» dep ózining oiyn bildirdi. Ákesi búl әnshining Jýsipbek Elebekov ekenin, talay ret ýide qonaq bolghanyn aitty. Osydan bastap bar armany Jýsekendi kóru boldy.

Mektep bitirgen song Myrzahmet ýsh ailyq traktorshylar kursyna oqugha týsip, traktor, kombayn aidady. Traktorda otyryp әn shyrqady. Auylsharuashylyghyna óz ýlesin qosty. Qolmen shalghy shauyp, shóp jinady. Sóitip jýrgende әsker qataryna ilikti. Áskery boryshyn ótep jýrgen kezinde de әnnen qol ýzgen joq. Ýnemi әn qanatynda samghady. Áskerden aman-esen auylgha kelip, sharuashylyqqa aralasa bastaghanda Almatydan Janseyit Sauranbaev degen jigit kelip, «Myrzahmet, sening ónerindi estip jatyrmyz, jýr, Dәnesh Raqyshev degen aghang bar, sol kisige kórinseyshi, sen siyaqty әnshiler joq, teatrgha barayyq» degen song bir sheshimge kelip, Janseyitke erip Kóktaldaghy halyq teatryna keledi.

Búl halyq teatryn sovhoz diyrektory Áztay Ersaliyev ashyp bergen eken. Sol jerde Dәnesh aghamyz kórkemdik jetekshi bolyp qyzmet etedi eken. Myrzahmet Dәnesh agha joqta Battal degen bayanshy kisimen әn aitugha dayyndalyp alghan. Erghaly Naymantaev degen kisi bar eken. Qazirgi Asqar Naymantaevtyng әkesi. Dәnesh aghany ústaz tútqan adam edi. Dәnesh agha әielimen bólmege kirip keldi. «Bóten bala qaydan jýr? – dep edi, Janseyit «sizding auyldyng balasy, әnin tyndap kóriniz!» dedi. «Qanday әn aitasyn?» dep, Dәnesh agha súrap jatyr. Ol qyrghyzdyng «Taular» degen әnin aitatynyn aitty. Taghy eki-ýsh әn oryndap berdi. «Mynau naghyz әnshi eken ghoy» dep, Dәkeng únatyp qaldy. IYnerbaev degen teatr rejissery bar edi, ol kelip qalyp «teatrgha alsaq alayyq, jalaqysy otyz som» degende Myrzahmet sәl oilanyp qalady. «Kombayynda ýsh jýz som alushy edim, búl qalay bolady eken» degen oy keledi. Óner ýshin azgha qanaghat etip, halyq teatrynda bir jarym jyl qyzmet etedi.

Bir kýni Dәnesh aghany Taldyqorghannyng oblystyq filarmoniyasyna әnshilikke shaqyrady. Myrzahmet bolsa auylgha qaytady. Taghy bir jarym jyl mektepte әn sabaghynan dәris beredi. Jazda Almatydaghy Chaykovskiy atyndaghy muzyka uchiliyshesine týsuge kelse, dombyramen әn aitqandardy almaymyz dep qaytaryp jiberedi. Kelesi jyly gazet betindegi jarnamanyng arqasynda Mәskeudegi Shepkin uchiliyshesine týspekke Almatydaghy Mәdeniyet ministrligining kadrlar bólimine keledi. Kadrlar bólimin basqaratyn Ghapparov degen kisi «balam, Mәskeude ne bar, odan da estrada studiyasyna týssenshi» dep baghyt-baghdar beredi.

Qazaqstannyng halyq әrtisi Gharifolla Qúrmanghaliyev ónerli jastardy ýsh kýn bayqaugha dayyndaydy. Jambyl atyndaghy memlekettik filarmoniyada bayqau jýrip jatyr eken. Ádilqazylar alqasy Myrzahmetti tyndap, negizgi sheshim qabyldaushy, studiyanyng diyrektory Gýljihan Ghaliyeva «seni birden studiyagha qabyldaymyz, tipti «Qazaqkonsertke» birden әnshi etip qabyldasa da bolady» deydi. Kópshilikting ishinde otyrghan Gharifolla Qúrmanghaliyev aghamyz «Studiyada oqyp, qorjynyn әnge toltyrsyn, odan da kóbirek ýirensin» dep aqyl qosady. Myrzahmet Múqamanov studiyagha týskennen song Gharekeng «Jýsipbek Burabayda demalyp jatyr, men seni ózime alayyn desem, Jýsekeng quansyn dep oghan bermekshimin» dep aghynan jarylady. Jýsekeng men Gharekenning dostyghy erekshe edi.

Jýsipbek Elebekovty Myrzahmetting alghash kórui әserli edi. Esikten sústy adam kirip keledi. Ýstelding basyna otyryp, shәkirtterimen tanysa bastaydy:

– Sen qaydan keldin? – dep Myrzahmetten súraydy. –Jәrkenttenmin – dep jauap beredi ol.

– E, bayaghyda óner saparynda jýrgende ógiz arbasyn bermegen elden ekensing ghoy, – dep synay qarady. Shәkirt ynghaysyzdanyp qalady. Qazaqstannyng әr týkpirinen kelgen shәkirtterding ishinde Túrsynghazy Rahimov, Ghalym Múhamediyn, Ánuza Nýksinhanova, Hasen Tópeev, Mara Esmúhanova syndy bolashaq әnshiler de bar edi.

Osydan bastap jana oqu jyly bastalady. Jýsekeng әndi az ýiretetin. Bir kýni Myrzahmet ústazyna: – Aghay, siz bir әndi qaytalata beresiz. Jana әnning kóbin Ghalymnan (Múhamediyn) ýirenip jýrmiz, – dep ókpe-nazyn aitady. Ústaz tiksinip qalady. Kelesi kýnnen bastap jana әndi kóbirek ýirete bastaghan eken. Áriyne, Jýsekeng әndi sezimmen, týsinip oryndaghandy baghalaytyn. Qansha degenmen eseyip qalghan Myrzahmet ústaz ýiretken әnderdi nәshine keltirip oryndap, joghary notany erkin alatyn dәrejege jetti. Bara-bara sýiikti shәkirtine ainaldy.

Dauysy biyik tenor bolghandyqtan Myrzahmet Múqamanovtyng dauysyn ústazy Ámirening dauysyna úqsatatyn. Keyin sahna sheberlerine «Ámirening ornyn basatyn әnshi» dep aita jýrip, Jýsekeng ýlken jiyndargha ertip te jýretin bolypty.

1974 jyly óner zertteushisi Jarqyn Shәkәrim 1925 jyly Parij sahnasynda әn shyrqaghan Ámirening dauysyn tabady. Alghash ústazy estigende kózine jas alyp: – Ólgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy-au, – dep tebirense kerek.

Jýsekenning shәkirtteri Ghylym akademiyasyna baryp, Ámirening dauysyn ústazymen birge tyndaydy. Ámirening dauysy әrkez qúlaghynda túratyn Myrzahmet ataqty әnshining oryndauyndaghy әnderdi sheber oryndaugha mashyqtanady.

1980 jylghy Respublikalyq Ámire atyndaghy bayqaudyng bas jýldesin qanjyghasyna baylauy, «Án atasy – Ámire» filimine Myrzahmetting oryndauyndaghy Birjannyng «Janbota» әnining alynuy – Ámire ýnimen sabaqtastyghynda bolsa kerek.

1973 jyly studiyagha týsip, 1975 jyly bitirgen Myrzahmetting oqu merzimining kezeni de Ámire dauysynyng tabylghan uaqytymen astasyp jatyr. Ol studiya qabyrghasynda jýrgende Áykesh Múqashevaday әnshi qyzben syrlasyp, jazghy gastrolida el aralap, júptary jazylmaydy, bas qosady. Oqu bitirgen song Taldyqorghan oblystyq filarmoniyasyna joldama aldy. Birjan, Jasúlan esimdi úldar dýniyege keldi. Birjany bertinde dýnie saldy.

1978 jyly Myrzahmet Múqamanov Bishkekte ótken Halyqaralyq bayqaudyng laureaty boldy. Sol joly әkimshilik ýsh bólmeli pәter berdi. Joldastary bir jylqy mingizdi. Án qúdireti degen osy bolar!

1993 jyly «Dostyq kópiri» degen jobanyng nәtiyjesinde shetelge barghan saparynda Edil Qúsayynov ekeui kóshege shyghady. Elge telefon shalghan kezinde Myrzahmet Múqamanov Qazaqstannyng enbek sinirgen әrtisi ataghyn alghanyn estiydi. Sahnada on segiz jyl enbek etip, jer-jerdi tynbay aralap, qazaq ónerin tyndaushysyna jetkizgen әnshi ataq alghanyn estigende enirep jylap jibergen eken. Bir jaghynan quanghany, ekinshi jaghynan kórgen qiyndyghy, qaghajulary esine týsse kerek. Adal enbekting baghasy ekenin de týsindi.

Myrzahmet Múqamanov keyin Iliyas Jansýgirov atyndaghy uniyversiytetting muzyka fakulitetinde әn sabaghynan dәris berdi. Araylym Rahimova, Beybitkýl Birimghojina, Qúralay Shayahmetova, Núrjan Janpeyisov syndy әnshilerdi sahnagha dayyndaydy.

Ómirining qyryq jyldan astam uaqytyn qazaq ónerine arnap, Ámirening jolyn quyp, Ámirening shәkirti Jýsipbek Elebekovke shәkirt bola bilgen Myrzahmet Múqamanov óz maqsatyna jetken baqytty әnshilerimizding biri әri biregeyi. Bala kezinen estigen Arqa әnderimen susyndap, osy әnderdi әn qorjynynan týsirmey, asqaq әnderden boyyna quat alghan, Dәneshtey Jetisu әnderining sheber oryndaushysynan el bilmeytin tamasha әnderdi ýirengen, aryndy Áset әnderinen shygharmashylyghynan shabyt alghan, keyin ózi de janynan әn shygharghan arqaly әnshi әri sazger Myrzahmet Múqamanov býginde jetpisten asty. Sonynan ergen Birjan men Jasúlan da jap-jaqsy әnshi. Biraq әke jolyn qumady.

Sonau Saryarqadan Jetisugha kelin bolyp týsken Áykesh Múqasheva ómir boyy jarymen birge saparlas bolyp, әdemi qonyr dauysymen tyndaushysyn tamsandyrdy. Ómirde de, ónerde de birge júbyn jazbaghan olar halyq ónerine tenizding tamshysynday bolsyn, óz ýlesterin qosty. Sanaly ómirin tek qana kiyeli ónerge arnaghan jany jaysan, ainalasyna әnimen, kórkem minezimen shuaq shasha bilgen әnshide arman bar ma?!

Búl maqala mening óner jayly jinaghyma shyqqan edi. Jýsekenning daryndy shәkirtining biri Myrzahmet aghamyz da ómirden ótipti. Alla aldynan jarylghasyn!

Altyn Imanbaeva

Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri

Abai.kz