(Retro-súhbat)

Dәulesker dombyrashy, ataqty kýishi Qarshygha Ahmediyarovtyng Qytay astanasy Beyjinnen býirek almastyryp, emdelip qaytqan kezi. Óni jaqsy. Rasynda, óte kelbetti de jan edi ghoy; sol sәt tipten núrlanyp, jasara týskendey eken, jaydarylana qarsy aldy.

Ájeptәuir әngimelestik. Biraq sózimiz keremet jarasyp ta kete qoymady. Jekelegen tosyndau súraqtarym da joq emes-ti. Sony andaghanda sezimtal kýishi azdap tiksininkirep, tym terenge týsudi qalamady.

Keyinirek taghy bir oralarmyn dep shyqtym. Aleksandr Bekting Bauyrjan Momyshúlyn kóp jaghalap jýrip zorgha iyliktirgenin oilaymyn. Sol siyaqty, súhbatty belgili dengeyine jetkizgenshe bir nysangha on retten barghan aghalarymdy biletinmin. Men de kýishige taghy ainalyp sogharmyn dep óz-ózimdi júbattym.

Keyin is ayaqsyz qaldy. Qayta didarlasudyng ynghayy kelmepti. Endi sonau әngimeni kópshilik nazaryna úsynudy jón kórdim.

– Qarshygha agha, jat elde jatqanda qanday kýide boldynyz? Qatty toryqqan kezderiniz kezdesken shyghar operasiya qarsanynda?..

– Endi, bylayynsha, belgili nәrse ghoy. Toryghasyn, әriyne. Ne aitatyny bar. Biraq qytaylyq qazaqtardyng yqylasy eljiretti. Sondaghy Últtar úiymynan, jergilikti radiodan, basqadan... Nauryzben qúttyqtap kelip jatty. Bireuleri ýiinen tamaq, ony-múnysyn pisirip әkeledi. Anau ghoy, mynau ghoy dep kónilimdi aulaugha tyrysady. Dombyramdy tartyp, әngimemdi aityp, otyramyn, bayaghy, aralarynda. Birde keshkilik, qalay bastalyp ketkenin de bilmeymin, bәrimiz qosylyp «Elim-aydy» aityp jiberippiz. Bir qarasam, egilip jylap otyrmyz. Qarakólenke. Túryp, jaryq jaghayyq desek, bir-birimizden úyalamyz.

– Kóz jasyn kórsetking kelmeydi ghoy keyde. Álgi aghayyndar el dep, jer jep tebirenedi. Sizdi ne bosatty?

– Men de saghynbaymyn ba tughan jerdi. Auyr operasiyany kýtip, pyshaqqa týskeli jýrgen adamdy, bir ýmit, bir kýdik degendey, týrli qiyal biylemey me. Janym pida, qúrysyn, el shetine jetip ólsem-au dep te oilaysyn. Balalarymnyng mandayynan bir iyiskesem, basqa arman bolmas edi dep, bәrinen kýder ýzgen de sәtter boldy. Beker keldim be dep tolqisyn. Álgi qandastar – qamkónil, shet memlekette jýr. Otan degen, atameken degen qiyn ghoy. Sony armandap jylaydy.

– Sodan qayttinizder?..

– Sodan qaytemiz, ketti bәri kishkeneden keyin aqyryndap jylystap... Týk bilmegendey. Men qaldym jalghyz. Qúlazisyn. Qasymda eshkim joq-tyn o tústa. Bir ózim jatqam. Oi-boy, basqa bermesin! Ákem marqúm «dýniyede ne jaman» degende «jalghyzdyq jaman» deushi edi. Auruhana esigining aldyna shyqqanda, ýderip kóship bara jatqan aq shuda búltty kóru ýshin shyghamyn. «Áy, shirkin, bizding auyldyng ýstinen ótti-au ana búlt!» dep úzaq qarap túramyn. Eng qymbat nәrse tughan jer eken. Tughan topyraq. Qadirin bilmeydi ekensing ýide jýrgende.

– Atamekeniniz Atyrau ólkesi ghoy.

– IYә, Qúrmanghazy, Dәuletkerey, Isatay, Mahambet syndy babalarymyzdy dýniyege әkelgen Naryn qúmynyng qoynauynda tughanyma sýiinemin.

– Siz ýshin Almatynyng da orny bólek, әlbette...

– Oghan sóz joq. Almatyda ósip-óndik. Jas shaqtan osyndamyz. Balalar tudy. Almatynyng jaratylysy airyqsha. «Jer jәnnaty Jetisu» dep tegin aitpaydy. Qar jausa, appaq bolyp móldirep túrady. Mamyrda – kókpenbek. Syldyrap aqqan búlaq. Bir masa, ne bir shybyn kórmeysin. Dýniyening júmaghy osynda ghoy! Átten, sol qasiyetti sezine almay jatamyz. Týtin deymiz, anau deymiz, mynau deymiz. Student kezimde auylgha asyghushy em. Odan qaytadan Almatygha jetkenshe degbiring ketedi. Qyzyq. Qyzym Raushan AQSh-ta Dýniyejýzilik Óner uniyversiytetin týgesti. Ol da tughan jer qadirin endi bilip jýrgendey. Amerika, Japoniya, Europa... kórmegen eli joq. Jer jetpeydi Almatygha deydi...

– Saghynysh – shabyttyng da nәri...

– Ol ras. Uaqyt ta ótip bolmaydy. Serigim – dombyra. Kýi, kóbinese, qinalghan kezde shyghatyny mәlim. Kishkene jelpinsen, shalqyghan, kónildi kýy tuady degendey. «Beyjing qyz» degen kýimen emhanada qyzmet etetin qytaydyng qyryq qyzyn biylettim. Medbiykeler. Búlarda aqpannyng 23-inen keyin kóktem meyramy kórinedi. Últtyq biylerimizdi ýirettim. Qazaq kostumin tauyp kiygizip... Tipti, televizorgha týsti, biylep... Maghan dәn riza. Mәz bolyp: «O-o-o, ny hao, ny hao!» dep qyrylyp qala jazdaydy kórgende. «Shishiye, shishiye!» deydi iyilip. «Rahmet!» degeni eken. Qytay radiosyna elu tórt kýy jazghyzdym. Bes myng jyldyq qorlaryna kiredi dedi. Memlekettik. Terlep, balqyp otyryp tyndady mamandary. Qayran qalady bәri. «Búl kýilerdi ne maqsatpen jazghyzasyz?» dep súraghandary da bar. «Ólip ketsem, qazaqtyng óneri qalsyn degen niyetim ghoy» dep jauap berdim. Qarap otyrsam, o jaqta on segiz kýy shyghypty. «Qandastar», «Ana meyirimi», «Jalghyzym», «Tabynu»...

– Jalpy, qay kezden tarta bastadynyz dombyrany?

– Es bilgennen tarttyq qoy. Ákemning oiyp jasaghan dombyrasy bar edi. Emen-au deymin. On eki perne. Bayaghyda Batys ónirinde Qissa Kópjarúly degen keremet aqyn, әnshi ótipti. Qazan tónkerisi túsynda qashyp, Irangha qonys audarady. Odan Atyraugha qayta oralyp, 1924-shi jyly dúshpandar qolynan mert bolghan sekildi. Sol Qissa jaryqtyq tangha әn salghanda, manayyndaghylar tyrp etpey, sýisine tyndaydy eken. Ákem sonyng qasyna kóp ergen. Ózi de janynan azdap óleng shygharushy edi. Dombyra tartatyn. Án salatyn. Anshy adam. Keshke keledi. Qoyan, týlki, qasqyryn alyp. Soghystan keyingi qiyn jyldar ghoy. Sheshemizden erte aiyryldyq. Men ýsh jasta qalyppyn. Jeti balamyz. Ákemiz eshkimge bermey ózi asyrady. Bәrimizdi oqytty. Auyldaghy óner adamdary ýige jii keletin. Biz solardyng ólenin, dombyrasyn estip otyryp úiyqtap ketetin edik. Áriyne, ónerpazdyqqa yqpal etken ózge de jaghdaylar boldy.

– Qanday, mәselen?

– Qyrghy degen ýlken agham Atyraudyng qasyndaghy Zoovettehnikumda oqydy. 1950-shi jyl qarsanynda. Oqu ornynyng dombyra ýiirmesine qatysady eken. Sonyng ýirenip kelgen kýiin alyp qalugha tyrysatynmyn. Ol ketken song da keshke deyin qayta-qayta tartyp, әbigerge týsetinmin. Sóitip, ónerge kishkentaydan-aq beyimdeldik. Keyin әn-kýy sabaghyn óttik, dombyrashylar orkestrine qatystym.

– Biluimizshe, siz ýidegi úldardyng kishisisiz.

– Úldyng eng kishisimin. Ózi, bes úl, eki qyz ghoy bәri. Menen keyin qaryndasym Aqkenje bar. Anamnyng aty – Dәmesh. O kisi emis-emis qana esimde...

– Án salugha beyiminiz qalay edi?

– Áueli әn aitqanmyn men! Ánshi bala atanyp, kózge týstim, tipti. Talay jýlde aldym. Keyin tamaghym ketti de, dombyragha sodan song auystyq qoy birjola. Ótpeli jas degen bar emes pe. Soghan mәn bermeppiz. Ayqaylay berdik aldy-artqa qaramay. Odan keyin angina bolyp, qazaqsha «baspa» dey me; aqyry, dauystan airyldyq.

– Dombyradan shyndaghan alghashqy ústazdarynyz kimder?

– Alghashqy ústazym – Qatimolla Rizuanov. Auyl múghalimi. Negizgi mamandyghy – fiziyk. Qazir bar. Odan song Qazakesh Múhtarov, Nariman Ýlkenbaev degen kisilerding de tәrbiyesi, ónegesi júqty.

– 1962 jyly Maldәrigerlik institutqa týsipsiz.

– IYә, jaghday solay sabaqtasty. Biraq 1965 jyly qysta konservatoriyagha auysyp kettim. Boydaghy óner shyqpay qoymaytyn siyaqty. Ishine kirgennen keyin bәigege qosqan at sekildi qyzynyp, delebeng qozyp, esi-derting óner bolyp túrady eken. Sol jyly Qúrmanghazy orkestrine kirdim. Shәmshiyden Shәripov degen aghamyzdyng qasynda otyryp, kóp nәrse ýirendim. Rýstembek Omarov, Sәmigholla Andarbaev, Baqtiyar Qúbayjanov degen aghalarymyz, Mýnira Erjanova degen apamyz boldy. Bәri de Dina sheshemizdi kórgen kisiler. Osylardyng tәrbiyesimen birtalay asugha shyqtyq. Odan professor Qúbysh Múhitovtyng klasyna týstim. Shamghon Qajghaliyevten diriyjerlik mamandyqty oqydym. Orkestrde qosymsha júmys istey jýrip... Shet elderge bardyq. 1991 jylgha deyin sol orkestrde istedim ghoy. Osy qúrammen birge býkil әlemdi araladyq dese bolady.

– Orkestr degen ýlken akademiya deydi...

– O-o, oghan sóz bar ma! Ishinde otyryp, neshe aluan kompozitorlardyng muzykasyn oryndaysyn. Bas dombyranyn, kishi dombyralardyn, qobyzdyn, syrnaydyn, fleytanyn... Ózge de aspaptardyng qosylu ýndestigin sezingennen keyin basqasha talgham qalyptasady. Shygharmalardyng kýrdeli qúrylysyna boylaysyn. Álem kemengerlerining tuyndylaryn boygha sinire bastaghannan-aq sheberliging arta týsedi. Joghary dengeyge kóterilesin. Kezinde Ahmet Júbanov bastap ketken Qúrmanghazy orkestri Qazaq elinde ghana emes, býkil Odaqta alghash akademiyalyq túghyrgha shyqty. Múny aitamyz, kenes túsynda dýniyejýzinde festivaliderge orystar emes, biz bardyq! Osydan keyin kәsiby jaghynan qalay óspeysin! Múnyng bәri kýy ónerin jýieli týrde damytugha zor paydasyn tiygizdi.

– Árbir oryndaushy kóbine ózi izdenetin shyghar.

– Áriyne, kóp nәrse ózine baylanysty. Ózing úmtyluyng kerek. Shamandy kәnigi mamandarmen mólsherlep kórsen, osaldyghyng birden bilinedi. Tuabitti darynyng boluy mýmkin. Biraq sauatyng jetpese, tәjiriybeng úshtalmasa zanghar biyikke kóterile alasyng ba. Jýreging oinap túrghanymen, bilimsiz, jattyghusyz alysqa úzamaysyn. Keyde diriyjerding aitqanyn orynday almay úyatqa qalatyn sәtter kezdesedi. Sondyqtan, qara terge týse jýrip, kýni-týni talmay izdendik. Konservatoriyagha iligip, diriyjerlyq klasqa kirip, fortepiyanony mengergennen keyin kózing ashylady. Negizi, kez kelgen salada óz isinning maytalmany bolghanyng jón. Áytpese, nemene... Ilinip-salynghan kópting biri bolu – naghyz dәrmensizdik qoy, sezingen adamgha.

– Jana syrt eldegi aghayyndar arasynda otyryp kónil bosaghan sәtti eske aldynyz. Al shygharmashylyq úzaq ghúmyrda qatty opynyp, qamyqqan kezderiniz boldy ma?

– Dýniyede taghy bir jaman nәrse – enbeginning janbauy. Bayaghyda komsomol syilyghyna ótpey qaldym. Halyqaralyq festivalige ilikpedim. Ayta berse, әdiletsizdikti kórip baghyppyn. Tauym talay shaghyldy. Orkestrding birinshi dombyrashysymyn. Bylaysha aitqanda, diriyjerden keyingi adamsyn. Biraq enbeging qúmgha qúighan suday, esh elenbeydi. Ózim qatarly jigitterding bәri layyqty ataqtaryn alghan. Al men 1981-shi jylgha deyin marapat degendi bilgen emespin. Kishkene qynjylasyn, әriyne, sondaydy oilaghanda... Qazir eske týsip otyr, sonau erterektegi uaqyt edi. Ukrainada jýrmiz. Otbasyng ol qalghan artynda jәutendep. Sening jýrising – mynau, ýiden bezip, jer-dýniyeni sharlap. Balalar jas. Sonda bir onashada óz-ózimnen egilip jylaghanym bar. Auyldy saghyndym ba, әlde sheshemdi oiladym ba eken. Al songhy eki-ýsh jylda densaulyghyma baylanysty qatty qinaldym. On jylday auyrdym ghoy. Kóp kýizeldim. Bildirmedim, biraq. Kónil kýii bolmaydy. Em joq dep oilaysyn. Ishtey mýjilesin. Qúdaygha shýkir, qazir jaman emes. Endi jaylap, sýiikti isti qolgha qayta alyp jatyrmyz.

– Óner tónireginde baqtalastyq jii úshyrasady. Bú jaghynan da talay teperishti kórdiniz...

– Qaydam, daryn bar jerde qyzghanysh qosa jýredi dep jatpay ma. Kezinde Dina Núrpeyisova sheshemiz de memlekettik syilyqty ala almay ketken eken. Toqsan jasqa kelgende stalindik syilyqqa úsynylypty. Sonda dodagha qabattasyp, eki aghamyz qosa týsedi. Belgili kisiler. Dinanyng balasynday adamdar, negizi. Búl ne, qyzghanysh pa, basqa ma?! Qalayda kedergi keltiruge tyrysqan. Keyin óz basymnan da keshtim ondaydy. Men de memlekettik syilyqqa úsynylyp, sonyng synaghyna eki kýn qalghanda bireuler dombyramdy úrlap ketti. Úzamay aiqyndalghanday, óz tóniregimdegilerding әreketi eken. Jaghandy ústaysyn. Baqastyqtan, qyzghanyshtan bәri. Basqa dombyramen shyqtym bәribir. Jastyghym, jigerliligim bolar, shiryghyp, búrynghymnan artyq oinamasam, kem oinamadym ghoy deymin. Syilyqty aldym aqyry. Bәskelestik keyde ósiredi de ghoy. Biraq sonda ýsh-tórt kýn úiyqtay almay, berekem ketkeni, qatty jýdegenim esimnen shyqpaydy...

– Ústaz, professor retinde óz jolynyzdy qughan jastardyng betalysyn qalay baghalaysyz?

– Quantatyn da, qabarjytatyn da jәitter bar. Bir qiyny – balalar sabaqqa keludi siyretti. Úiqylaryn qimaydy. Syltau aitady. Ótirik anyqtama әkeledi. «Qayda boldyn?» – «Auyryp qaldym, aghay!». Jap-jas. Nemene syrqat ekenin syrqyratyp әketip bara jatqan! Jalqaulyq qoy, әsheyin. Ýirengen bir-eki kýiin boldym-toldymgha balaydy. Óner jolyna týskennen keyin ayanbay izdenu, ýirenu qajettigin eskeru joq. Beynetten qashyp, kóz alday salugha tyrysady. Ermek Serkebaev agham: «Qarshygha ainalayyn, men osy uaqytqa deyin ýirenumen keldim. Áli tyrbanamyn. Bilem qazir qalay әn saludy. Biraq jasym seksenge keldi ghoy!» dep edi. Sol aitqanday, biz de kýni býginge deyin oqumen-toqumen jýrmiz. Sahnagha әr joly alghash shyqqanday ýlken әzirlikpen shyghasyn. Áytpese ómir boyy jinaghan әbýiiring bir mezette-aq airanday boluy mýmkin. Al oqu ornyn ayaqtamay jatyp toqmeyilsigen qyz-jigitterdi kórgende ylghy Erekenning enbekqorlyghy esime týsedi. Jә, múny da qoyshy, meni qazir basqa bir jәit qatty shoshyntyp jýr.

– Ol nendey nәrse?!

– Óner manayynda jýrgen biz qatarly keybir «bilgishter» «Qazaqtyng qara dombyrasy túrghanda fortepiyano ne kerek, sheteldik shygharma ne qajet, orkestri qúrysyn» dep ózeureudi shyghardy. «Dәstýr, dәstýr» dep osynday «erekshe» bastamasymen kózge týskisi keletin siyaqty. Bir ghajaby, búlargha kópshilik ilanady! Dayyndyghy tómen student jastardyng bir bóligi osyndaylargha maldanady. Tóbelesti bastap berip, jeme-jemge kelgende jalt berip qashyp ketetin jelókpelerdi biletin shygharsyn? Tura sol siyaqty búlar da. Onsyz da basy qatqan júrtty shatastyryp qoyyp, tympiyp jýredi. Pighyldary – halyqtyng qamyn jegen bolyp, bir mezet anau «tosyn» oilarymen attaryn shygharu. El ishine iritki salatyn shalaghay sayasatshysymaqtar da sóitpey me. Arzan ataqqa qúmartushylar ghoy. Basqa eshtene de emes. Jәne osylardyng qasterli últ atyn jamylatyny qiyn. Eldik bet-beyneni aiqyndaudyng jóni osy eken dep adamzat balasy oilap tapqan jaqsylyqtyng bәrin qolma-qol joqqa shyghara salu sanagha syya ma? IYә, egemendik aldyq. «Men tәuelsizbin!» dep esik-terezeni bekitip alyp, eshkimmen aralaspay otyruymyz kerek pe endi. Biraq óz-ózimizben túiyqtalu naghyz irkiludin, iruding basy bolyp jýrmes pe eken? Halyqtyng asyl qazynasyn saf taza qalpynda saqtau turaly sóz basqa. Tek onyng birden-bir joly irgeni bitep alu emes. Qalay desek te, ghalammen aralaspay túra almaysyn. Eshqayda barma, oqyma. Jetedi baylyghyn. Al iske aspaghan, el iygiligine qyzmet etpegen onday dәulet kimge kerek! Jәne «E-e, sen egemen Qazaqstan ekensin, endi qoyyndy qúrttap, shayyndy úrttap, typ-tynysh jata ber» dep kim otyrghyzyp qoyady?! Alayda key aghayynnyng kejegesi keyin ketip túr. Birjaqty týrde «qazaqtyng qobyzy, qazaqtyng dombyrasy» dep, royalige múryn shýiiretinderden ne súraysyn. Ol, tipti, orystyki de, nemistiki de emes, ortaq nәrse ghoy! Garmoniya. Qazaq osyny kórmey, bilmey ótui kerek pe. Sol sekildi, notanyng qajeti joq deytinder shyqty. Nota últ ónerining tabighy qalpyn mýlde búzady-mys.

– Rasynda, qalay? Notasyz muzyka bola ma?..

– Búl da әlgindeylerding daqpyrty! Al ózderining bitirgen týkteri de joq ýlken eldik mýdde baghytynda... Nota kerek emes deudi qalay týsine alasyn?! Sonda, men ózim shygharghan nәrseni bilmey ótuim kerek eken, ә?! Álde ómir boyy basqa bireuge jalynumen jýreyin, kýiimdi qaghazgha týsirip beruin ótinip! Kenjebek Kýmisbekov aghamyz aitatyn edi: «Ay, qazaqtar-ay, bayaghyny kókseseng myna konservatoriyada neng bar?! Tau bókterine ýiindi tigip qoyyp, esigindi ashyp, jatpaysyng ba ayaghyndy kóterip... Qyrdaghy malgha qarap!» dep. Ósetin, damityn júrt dýniyejýzindegi halyqtardyng da ónerin zerdeleui qajet. Solardyng ýzdik ýlgisin alyp, paydalan. Kerek emesin alma. Sonda ghana shyn órkeniyetti elge ainala bastaysyn.

– Al ata-babadan qalghan osy kýy baylyghyn әlemdik dengeyge shygharu ýshin ne isteu kerek dep oilaysyz?

– Sapalyq ósudi oilaudyng ornyna әli kýnge deyin «dәstýrimizge kóshtik, dinimiz, әnimiz, kýiimiz keldi» dep qaqsau da mezi qylady. Qúddy, búryn bolmaghanday. Qazaq ony damytpasa, eshqashan keyin ketirgen joq. Joyghan joq. Álbette, kýy óneri – tendessiz baylyq. Basqa halyqta kezdespeydi. Mana aittym, keshegi sovet dәuirinde Qúrmanghazy orkestri alys shet elderge onayshylyqpen shyqpaghan. Múnday erekshe újym bolmaghandyqtan, eriksiz jiberetin ony. Qazir elimizde jiyrmadan asa halyq aspaptar orkestri bar eken. Áytkenmen, shymbaygha batsa da shyndyghyn aitayyq, el, negizinen, osylargha kóp barmaydy. Nege? Sebebi, búlardyng oryndaushylyq dәrejesi óskeleng talghamgha say emes. Jiyrma orkestr bir-birin qaytalaydy. Bir-birinen kóshirip alady. Osy sýrensizdikten qútylu ýshin, aitalyq, Qaraghandydaghy Tәttimbet atyndaghy nemese Atyraudaghy Dina Núrpeyisova atyndaghy halyq aspaptar orkestrleri óz mektebin qalyptastyrugha tiyisti. Bir-birine mýlde úqsamauy kerek búlardyn. Týr jaghynan ghana emes, biyik intellektualdyq dәrejesi, ghylymy izdenisteri, biyik kórkemdik dengeyi túrghysynan kóz tartatyn ózindik qoltanbasy, airyqsha mәneri boluy shart. Jana ózge halyqtardyng órkeniyetinen habardarlyq turaly beker aityp otyrgham joq. Tómen shende qalyp qoymay, asa talghampaz kórermenning kónilinen shyghyp, meylinshe auqymdy kenistikterge qúlash úru qajet. Jalpy, jeke oryndaushylar arqyly tútas újym dengeyin kótermeyinshe, orkestr óz qasiyetin joya bastaydy. Ángime sanda emes, sapada. Jetekshi mamandar qatty oilanyp, kemshilik syryn tabuy kerek qalayda. Tyng izdeniske kirisu kerek.

– Dombyrany elektrondy aspaptargha jalghap oryndaushylargha ne aitasyz?

– Ras, keyingi jastar arasynda ionikagha qosyp tartyp jýrgender bar. Qaybir jetiskennen?! Bayqaysyng ba, sony zaman, uaqyttyng ózi talap etip túr. Kýy órisi belgili auqymynan asyp ketip jatady. Búl – orkestr dәrmensiz degen sóz emes. Jastardyng talghamy solay. Qoyghyza almaysyn. Biraq uaqyty jetkende óz-ózinen qalady. Basqa birdenege auysady. Qaytalap aitayyn, últtyq orkestrding dengeyin kóteru kerek. Áyteuir, klassikalyq kýilerding teksi joghalmasa eken dep tileymin. Qasterli dýniyeni iyt-yrghyljyngha ainaldyrmay sol tekste oinay ber. Tosyn boyau kerek desen, ozyq tehnika mýmkindigin sheberlikpen qoldan. Búghan qarsylyghym joq.

– Kónildi kýpti qylghan basqa da jaghdaylar joq emes shyghar?

– Kýy degen óte qúdiretti nәrse. Mysaly, «Saryarqa» oinalghanda lәzzat alasyn. Ruhtanasyn. Qyzynyp, ózindi bir sәt at ýstinde kele jatqanday sezinesin. Jelpinip, serpilip qalghanday kýy keshesin. Biraq adam oilanbaydy – shygharmanyng týpki oiy qanday, maqsaty ne? Mine, tuyndyny oryndap qana qoymay, onyng iydeyasyn kez kelgen tyndaushygha muzyka tilimen týsindiruge úmtylu kerek. Basqa halyq ókilderi de әlgindey sezimge bólensin. Olar da kýy mәnine boylasyn, oilansyn, tolghansyn. Demek, sheberlik dәrejesin tang qalarlyq dengeyge kóteruge tyrys. Kópten beri osy baghyttaghy metodikalyq, tәjiriybelik oilar mazalap jýr meni.

– Jeke shygharmashylyqta kýiden ózge ne janalyghynyz bar?

– Janalyq sol – Halyqaralyq qayyrymdylyq qoryn ashqanbyz. Mening atymda. Jospar auqymdy. Mysaly, әlemdik muzyka tarihynda aty altyn әrippen jazylghan opera siyrek. Múnyng ishinde Múqan Tólebaevtyng «Birjan Sara» operasy bar. Onyng bir aktisine «Soqyr Esjan» kýii paydalanylghan eken. Atyrau oblysynda osy Soqyr Esjan kýishining ornyna belgi qongdy ditteymiz. Sol siyaqty Bala Maysang kýishi de qúm arasynda belgisiz jatyr. Halyqqa elenbey jýrgen talanttardy ashsaq. Jas daryndardy qoldasaq. Sayys, konkurstar ótkizsek deymiz. Keyinde balalarymyz fizika, matematika salasynda jer jýzindegi joghary jýldeli oryndargha ie bola bastady. Keremet nәrse. Óner baghytynda da sonday mejege talpynu qajet. Qazir talgham ósip barady. Endigi uaqytta jastardyng kәsiby biligin arttyrugha, kýy óneri kókjiyegin jana biyikterge kóteruge ýles qosugha tyrysamyz.

– Mineziniz qanday, Qarshygha agha? Jayly adamsyz ba?

– Jo-o-oq... Asa jaylymyn dep aita almaymyn-au! Birde kól, birde shól deushi me edi. Aumaly-tókpelileumin. Qayshylyq kóp. Týrli sәtter kelip qalady. Kónildi sezimge kóbirek biyletemin. Qazir – ayazbyn, qazir jayma-shuaq...

– Jengeymen tatulyghynyz qay dengeyde?

– Oi-boy, Núrbiykege teng keletin jan joq qoy men ýshin eki dýniyede! Keremet dospyz qazir ekeumiz. Osynday «anyqtama» beruge bolatyn shyghar býgingi ara-qatynasqa.

– Bos uaqytta kóniliniz nege tartady? Shege qaghyp, birdenelerdi jóndeu, býtindeuge ansar aumay ma?

– Jas shaqta uaqyt shirkinning qadirin bile bermeppiz. Qazir bala-shaghany oilaysyn. Zaman mynau. Artyna birdene qaldyrghyng keledi. Jalpy, búryn da bos senedele qoymappyn. Kezinde shegeni de qaqtyq, qúdyqty da qazdyq qoy. Atqa da mindik, myltyq ta attyq. Tiynnan saqina soqtyq. Jengelerime bes tiyndyq baqyrdan qatyryp túryp jýzik soghyp beretinmin. Altynnan kem kórmey, sony әli kýnge deyin saqtap jýrgenderi bar. Ákem zergerligi de bar adam edi. Patsha zamanynda bolystyng әielderine bilezik, saqina soqqan eken. Arba dóngelegin jasaytyn. Qasyna erip jýretinmin. Ahmet Júbanov 1934 jyly aghayyndy Boris pen Emmanauil Romanenko degen sheberlerdi arnayy Tuladan әkelipti. Orkestr janyndaghy sheberhanada aspap jóndegen. Osy sala mamandarynyng sheberligin joghary baghalaymyn.

– Baghana sózinizdi bólip jibergendey boldym, birqatar kýy shyqqan sekildi. «Ana meyirimi» kýiin óz ananyzgha arnaghan bolarsyz?

– Qytaygha attanar aldynda sheshemning basyna bara almay ketip edim. Jol týspedi. Kókeyimnen ketpey, qatty tyqyrshydym. Auruhanada jatqanda týsime endi. «Qúlynym, uayymdama, bәri ondy bolady» dedi. Dereu aghalaryma zvondap, mening atymnan dúgha oqyndar dep tapsyrdym. Kórding be, Ana ruhy degen qanday, operasiya aldynda alty myng shaqyrym aralyqtan niyetin sezdirip túrghan! Tebirenesin, tolqisyn, әriyne. «Ana meyirimi» tez tudy.

– «Jalghyzym» kýiining tarihy qalay?

– Núrghisa Tilendiyev agham anda-sanda emirenip, «jalghyzym» deushi edi meni. So kisining atynan shygharylghan kýy deuge bolady múny. Árkimning óz jalghyzy bar bir...

– «Tabynu» tuyndysynyng syry she?

– Bayaghy birde Qúrmanghazyny búghaudan qútqarghan Maqash praviyteli eken. Kýishining ónerin qatty baghalaghan. Sol siyaqty meni de ajaldan arashalap qalghan – Imanghali. Qúrmettegen bop túr ghoy. Kóp jәrdemdesti. Qarjy audartty. Zeynettegi kempir-shalgha deyin kómek qoldaryn sozyp jatty. Elshimen sóilesti. Kózimdi ashqanda Imanghalidy oiladym. Osynday azamattargha tabynu kerek-au, nemen qaytaramyn enbegin dep. Adamdar bir-birine tiri jýrgende nege tabynbaydy, rasynda. Bolmashy nәrsege bola qiyanat jasaydy. Qastandyq oilaydy. Keyin ózine de aittym: «Aynalayyn, sen menen kishising ghoy, biraq men sening balanmyn. Sen meni ómirge qayta әkeldin. Qayda jýrseng de aman jýr!» dep.

P.S.

Qarshygha Ahmediyarov aghamdy oilasam, әigili akter Kenenbay Qojabekov eske týser edi. Nebir qauipti trukti dubler kómeginsiz ózi oryndaghan osynau ekran sheberining asqan batyldyghy, úshqyrlyghy turaly anyzdardy erte estidik. Tipti, ol eng alghashqy rólderining birinde qasqyrmen arpalysypty. Arbagha tanylu sebebi onyng әldebir sodyrlardan jazyqsyz jandardy qútqaru kezinde soqqygha jyghyluymen týsindiriletin. Júlynnan jaralanghan.

Búl sóz kópshilikke mәlim bolsa kerek.

Degenmen, jaghday basqasha órbigen eken. Keshki qalada әriptes eki joldasy qaraqshylar ortasyna jalghyz tastap, ózderi bas saughalaydy.

Bertinirekte qazaqqa keng tanymal sol eki azamattyng attary ashyq aitylyp ta qalyp jýr. Kenekeng olardy óle-ólgenshe keshirmegen dep estiymiz.

Jas Qarshygha Ahmediyarov bastan keshken oqigha da dәl osynday. Bir top búzaqy tepkilep ketedi. Býiregining qatty zaqymdanatyny sol sәt. Múnda da birge kele jatqan eki joldasy bastaryn alyp, tastay qashqan.

Búlar da býginde esimderi belgili kisiler...

Múnday әngimening әldekimge únamasyn jaqsy bilemin. Tek búl pәle qughandyq emes. Bәlkim, әlgindey «jaman joldasty» sógu de orynsyz. Ómirde ne bolmaydy. Satqyndyqty әrkim bastan keshedi...

Biraq qúndylyqtar orny almasyp ketken qazirgidey zamanda әrbir «kezdeysoq» oqighagha kóz júma qarap, jauyrdy jaba toqy salugha daghdylanu halyqtyng óz-ózin saqtau instinktin joya bastaytyny turaly oilaysyn. Sonyng aighaghynday, býgin Izgilik, Ádilettilik turaly sóz qozghasan, key aghayyn miyghynan kýler edi. Oghan múnday ruhany qasiyet qúny kók tiyn. Kýni erteng ózining belgili qiyndyqqqa tap boluy turaly oy kәperine de kirmeui mýmkin. Sebebi, kez kelgen týitkildi jeke mansaby nemese aqsha arqyly sheshe salugha әdettengen.

Alayda adamzat qoghamynda Adamgershilikten asqan qúndylyq joq. Tek sony әrqaysymyz әlgindey qater óz basymyzgha tóngen sәtte ghana sezinip jýrmesek bolghany da...

Qarshekendi oilasam, әli tolghanamyn. Sonau bauyrlaryn keshti me eken dep.

Qúltóleu Múqash,

QR Mәdeniyet qayratkeri.

05.04.2016.

Abai.kz