Ónirlerdegi tensizdik: Elding bolashaghy – tek megapolisterde emes!
Qazaqstan tәuelsizdik alghannan beri el damuynyng naqty baghyttarynyng joly – ónirlik tengerimdi qamtamasyz etu bolyp keledi. Degenmen, songhy jyldary halyqtyng jappay iri qalalargha, әsirese Astana men Almaty qalalaryna shoghyrlanuy kýsheye týsti. Búl qúbylys – tek urbanizasiyanyng tabighy kórinisi ghana demeyik, sonymen qatar ónirlerdegi ekonomikalyq mýmkindikterding jetkiliksizdiginen tuyndaytyn әleumettik-ekonomikalyq jaghday. Endeshe, el ishindegi ishki kóshi-qondy tengerip, әr aimaqtyng әleuetin qalay arttyramyz?
Yaghni, jaghdaydyng tamyryna ýnilsek, halyqtyng iri qalalargha aghyluynyng negizgi sebepteri – júmys oryndarynyng tapshylyghy, jalaqy dengeyining tómendigi, sapaly bilim men medisinalyq qyzmetting qoljetimsizdigi. Astana men Almaty – qarjy, bilim, mәdeniyet jәne qyzmet kórsetu salalary shoghyrlanghan ortalyqtar. Múnda enbek naryghy ken, infraqúrylym damyghan, mýmkindikter aitarlyqtay. Al, shalghay ónirlerde kerisinshe – óndiris oryndary kem, jastargha arnalghan perspektiva shekteuli.
Sondyqtan, eng aldymen ónirlik ekonomikany әrtaraptandyru qajet. Ár oblystyng tabighi, geografiyalyq jәne ekonomikalyq erekshelikterine sýiene otyryp, naqty mamandanu baghytyn aiqyndau manyzdy. Yaghni, agrarlyq әleueti joghary aimaqtarda auyl sharuashylyghyn tek shiykizat óndiru dengeyinde qaldyrmay, tereng óndeu salasyn damytu kerek. Búl – jana júmys oryndaryn ashyp qana qoymay, qosylghan qúndy arttyrady. Soltýstik ónirlerde astyq óndirisimen qatar, ún, makaron, mal azyghy óndirisin damytu tiyimdi bolsa, ontýstikte jemis-jiydek pen kókónisti qayta óndeu kәsiporyndaryna basymdyq isteu qajet.
Sonymen qatar, ónerkәsiptik sayasatty kýsheytu – ónirlik damudyng negizgi tiregi. Kenes dәuirinen qalghan óndiristik infraqúrylymdy janghyrtyp, jana tehnologiyalardy engizu arqyly shaghyn jәne orta ónerkәsipti damytugha bolady. Ásirese, monoqalalarda jana óndirister ashu – kóshi-qondy tejeuding tiyimdi joly. Eger adam tughan jerinde túraqty tabys taba alsa, ol megapoliske ketuge úmtylmaydy.
Taghy aitarymyz, shaghyn jәne orta biznesti qoldau – ónir ekonomikasynyng «qan ainalymy». Kәsipkerlerge qoljetimdi nesiye, salyqtyq jenildikter, infraqúrylymdyq qoldau kórsetu arqyly jergilikti biznesti damytugha bolady. Ásirese, auyldyq jerlerde kooperasiyany damytu manyzdy. Birneshe úsaq sharuashylyq birigip, iri óndiristik qúrylymgha ainalsa, olardyng bәsekege qabilettiligi artady.
Infraqúrylymdy damytu – ekonomikalyq ósuding negizi. Jol, internet, elektr energiyasy, su – búlar investisiya tartudyng naqty sharttary. Eger ónirde sapaly jol men joghary jyldamdyqty internet bolmasa, eshqanday investor kelmeydi. Sondyqtan sifrlyq infraqúrylymdy damytu – tek baylanys súraghy emes, búl – ekonomikalyq sayasattyng ajyramas bóligi.
Bilim men kadr dayarlau jýiesin ónirlik qajettilikterge beyimdeu qajet. Kóp jaghdayda jastar mamandyqty enbek naryghynyng súranysyna emes, bedeline qarap tandaydy. Sonyng saldarynan keybir ónirlerde kadr tapshylyghy tuyndap, al keybir salalarda artyq mamandar qalyptasady. Sondyqtan dualidy bilim jýiesin engizip, kolledjder men joghary oqu oryndaryn naqty óndiris oryndarymen tyghyz baylanystyru qajet.
Áleumettik infraqúrylymdy jaqsartu – kóshi-qondy tejeytin manyzdy faktor. Adam tek júmysqa qaramay, ómir sapasy ýshin de qonys audarady. Eger ónirlerde sapaly medisina, zamanauy mektepter, mәdeniyet jәne sport nysandary jetkilikti bolsa, halyqtyng óz ónirinde qalugha yntasy artady.
Memlekettik sayasattyng ýilesimdiligi qajet. Ónirlik damu baghdarlamalary kóbine qaghaz jýzinde qalyp qoyyp jatady. Sondyqtan naqty indikatorlar men jauapkershilik jýiesin engizu manyzdy. Ár әkimdik óz ónirining ekonomikalyq damu strategiyasyn naqty nәtiyjelerge baghyttauy tiyis.
Investisiyalyq klimatty jaqsartu – ónirlik damudyng basty sharttarynyng biri. Sheteldik jәne otandyq investorlar ýshin ónirler tartymdy boluy tiyis. Ol ýshin burokratiyalyq kedergilerdi kemitip, «bir tereze» qaghidatyn tolyq iske asyru qajet. Ásirese industriyalyq aimaqtar men arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng әleuetin tiyimdi paydalanu kerek.
Ónirlik brend qalyptastyru manyzdy. Ár aimaq óz ónimin, mәdeniyetin, turistik әleuetin nasihattau arqyly ekonomikalyq belsendiligin arttyra alady. Turizm – kóptegen ónirler ýshin tabys kózine ainala alatyn sala. Tabighy jәne tarihy nysandardy tiyimdi paydalanu arqyly jana júmys oryndaryn ashugha bolady.
Qorytyndylay kele, Astana men Almatygha halyqtyng shamadan tys shoghyrlanuy – tek urbanizasiyanyng saldary emes, ónirlerdegi tensizdikting kórinisi. Eger әr aimaqta ekonomikalyq mýmkindik, әleumettik jaghday jәne ómir sapasy teng dengeyde bolsa, halyq óz tughan jerinde qaludy jón kóredi. Ónirlerdi damytu – búl tek ekonomikalyq súraqqa jatpaydy, últtyq qauipsizdik pen әleumettik túraqtylyqtyng da kepili.
Elding bolashaghy – tek megapolisterde demeyik, keng baytaq dalanyng әr týkpirinde. Sondyqtan «kýshti ónir – kýshti memleket» qaghidatyn berik ústanu – uaqyt talaby.
Beysenghazy Úlyqbek,
Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi
Abai.kz