قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەل دامۋىنىڭ ناقتى باعىتتارىنىڭ جولى – وڭىرلىك تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ جاپپاي ءىرى قالالارعا، اسىرەسە استانا مەن الماتى قالالارىنا شوعىرلانۋى كۇشەيە ءتۇستى. بۇل قۇبىلىس – تەك ۋربانيزاتسيانىڭ تابيعي كورىنىسى عانا دەمەيىك، سونىمەن قاتار وڭىرلەردەگى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي. ەندەشە، ەل ىشىندەگى ىشكى كوشى-قوندى تەڭگەرىپ، ءار ايماقتىڭ الەۋەتىن قالاي ارتتىرامىز؟

ياعني، جاعدايدىڭ تامىرىنا ۇڭىلسەك، حالىقتىڭ ءىرى قالالارعا اعىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى، جالاقى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمسىزدىگى. استانا مەن الماتى – قارجى، ءبىلىم، مادەنيەت جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارى شوعىرلانعان ورتالىقتار. مۇندا ەڭبەك نارىعى كەڭ، ينفراقۇرىلىم دامىعان، مۇمكىندىكتەر ايتارلىقتاي. ال، شالعاي وڭىرلەردە كەرىسىنشە – ءوندىرىس ورىندارى كەم، جاستارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆا شەكتەۋلى.

سوندىقتان، ەڭ الدىمەن وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. ءار وبلىستىڭ تابيعي، گەوگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، ناقتى ماماندانۋ باعىتىن ايقىنداۋ ماڭىزدى. ياعني، اگرارلىق الەۋەتى جوعارى ايماقتاردا اۋىل شارۋاشىلىعىن تەك شيكىزات ءوندىرۋ دەڭگەيىندە قالدىرماي، تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ كەرەك. بۇل – جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ قانا قويماي، قوسىلعان قۇندى ارتتىرادى. سولتۇستىك وڭىرلەردە استىق وندىرىسىمەن قاتار، ۇن، ماكارون، مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءتيىمدى بولسا، وڭتۇستىكتە جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا باسىمدىق ىستەۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار، ونەركاسىپتىك ساياساتتى كۇشەيتۋ – وڭىرلىك دامۋدىڭ نەگىزگى تىرەگى. كەڭەس داۋىرىنەن قالعان وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى شاعىن جانە ورتا ونەركاسىپتى دامىتۋعا بولادى. اسىرەسە، مونوقالالاردا جاڭا وندىرىستەر اشۋ – كوشى-قوندى تەجەۋدىڭ ءتيىمدى جولى. ەگەر ادام تۋعان جەرىندە تۇراقتى تابىس تابا السا، ول مەگاپوليسكە كەتۋگە ۇمتىلمايدى.

تاعى ايتارىمىز، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ – ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ «قان اينالىمى». كاسىپكەرلەرگە قولجەتىمدى نەسيە، سالىقتىق جەڭىلدىكتەر، ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى بيزنەستى دامىتۋعا بولادى. اسىرەسە، اۋىلدىق جەرلەردە كووپەراتسيانى دامىتۋ ماڭىزدى. بىرنەشە ۇساق شارۋاشىلىق بىرىگىپ، ءىرى وندىرىستىك قۇرىلىمعا اينالسا، ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتادى.

ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ – ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزى. جول، ينتەرنەت، ەلەكتر ەنەرگياسى، سۋ – بۇلار ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ناقتى شارتتارى. ەگەر وڭىردە ساپالى جول مەن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت بولماسا، ەشقانداي ينۆەستور كەلمەيدى. سوندىقتان تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ – تەك بايلانىس سۇراعى ەمەس، بۇل – ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگى.

ءبىلىم مەن كادر دايارلاۋ جۇيەسىن وڭىرلىك قاجەتتىلىكتەرگە بەيىمدەۋ قاجەت. كوپ جاعدايدا جاستار ماماندىقتى ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا ەمەس، بەدەلىنە قاراپ تاڭدايدى. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر وڭىرلەردە كادر تاپشىلىعى تۋىنداپ، ال كەيبىر سالالاردا ارتىق ماماندار قالىپتاسادى. سوندىقتان دۋالدى ءبىلىم جۇيەسىن ەنگىزىپ، كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن ناقتى ءوندىرىس ورىندارىمەن تىعىز بايلانىستىرۋ قاجەت.

الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ – كوشى-قوندى تەجەيتىن ماڭىزدى فاكتور. ادام تەك جۇمىسقا قاراماي، ءومىر ساپاسى ءۇشىن دە قونىس اۋدارادى. ەگەر وڭىرلەردە ساپالى مەديتسينا، زاماناۋي مەكتەپتەر، مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى جەتكىلىكتى بولسا، حالىقتىڭ ءوز وڭىرىندە قالۋعا ىنتاسى ارتادى.

مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇيلەسىمدىلىگى قاجەت. وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارى كوبىنە قاعاز جۇزىندە قالىپ قويىپ جاتادى. سوندىقتان ناقتى ينديكاتورلار مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. ءار اكىمدىك ءوز ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىن ناقتى ناتيجەلەرگە باعىتتاۋى ءتيىس.

ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ – وڭىرلىك دامۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى. شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار ءۇشىن وڭىرلەر تارتىمدى بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى كەمىتىپ، «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىن تولىق ىسكە اسىرۋ قاجەت. اسىرەسە يندۋستريالىق ايماقتار مەن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك.

وڭىرلىك برەند قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ءار ايماق ءوز ءونىمىن، مادەنيەتىن، تۋريستىك الەۋەتىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرا الادى. تۋريزم – كوپتەگەن وڭىرلەر ءۇشىن تابىس كوزىنە اينالا الاتىن سالا. تابيعي جانە تاريحي نىسانداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا بولادى.

قورىتىندىلاي كەلە، استانا مەن الماتىعا حالىقتىڭ شامادان تىس شوعىرلانۋى – تەك ۋربانيزاتسيانىڭ سالدارى ەمەس، وڭىرلەردەگى تەڭسىزدىكتىڭ كورىنىسى. ەگەر ءار ايماقتا ەكونوميكالىق مۇمكىندىك، الەۋمەتتىك جاعداي جانە ءومىر ساپاسى تەڭ دەڭگەيدە بولسا، حالىق ءوز تۋعان جەرىندە قالۋدى ءجون كورەدى. وڭىرلەردى دامىتۋ – بۇل تەك ەكونوميكالىق سۇراققا جاتپايدى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ دا كەپىلى.

ەلدىڭ بولاشاعى – تەك مەگاپوليستەردە دەمەيىك، كەڭ بايتاق دالانىڭ ءار تۇكپىرىندە. سوندىقتان «كۇشتى ءوڭىر – كۇشتى مەملەكەت» قاعيداتىن بەرىك ۇستانۋ – ۋاقىت تالابى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz