Álemdik ekonomikanyng kýretamyryna ainalghan Amerikalyq Qúrama Shtattarynyng qarjylyq jýiesi – tek bir elding ishki tetigi ghana dep oilamayyq. Ol, býkil jahandyq naryqtyng baghdaryn aiqyndaytyn asa kýrdeli qúrylym. Jәne, búl jýie bir ghana ortalyqqa baghynbaydy, kerisinshe, ózara baylanysqan instituttar men yqpaldy oiynshylardyng kópqabatty yqpaldastyghy arqyly júmys isteydi. Degenmen, osy jýiening negizgi tirekterin saralau arqyly onyng qalay júmys isteytinin týsinuge bolady. Qane, taldau jasap kóreyik.

Eng aldymen, AQSh qarjy jýiesining jýregi sanalatyn qúrylym – Federal Reserve System. Búl – elding ortalyq banki, yaghny aqsha-nesie sayasatyn jýrgizetin negizgi organ. Federaldyq rezerv jýiesi payyzdyq mólsherlemelerdi retteu, inflyasiyany baqylau jәne ekonomikalyq ósimdi yntalandyru arqyly býkil qarjy jýiesine yqpal etedi. Onyng sheshimderi tek Amerikagha ghana demeyik, әlemdik naryqtargha da әser etedi. Mysaly, payyzdyq mólsherlemening kóterilui, damushy elderden kapitaldyng ketuine әkelui mýmkin.

Alayda Federaldyq rezerv jalghyz ózi búl jýieni ústap túrghan joq. Onyng ainalasynda iri qarjy instituttary, investisiyalyq qorlar jәne kommersiyalyq bankter shoghyrlanghan. Solardyng qatarynda JPMorgan Chase, Goldman Sachs jәne Morgan Stanley siyaqty alyptar bar. Sonymen qatar, bankter tek nesie berumen shektelmeydi, olar investisiyalyq aghyndardy basqaryp, iri korporasiyalar men memleketterge qarjylyq kenes beredi. Olardyng sheshimderi naryqtaghy kapital qozghalysyna tikeley әser etedi.

Songhy onjyldyqta qarjy jýiesindegi eng yqpaldy oiynshylardyng biri retinde investisiyalyq basqaru kompaniyalary algha shyqty. Ásirese BlackRock, Vanguard Group jәne State Street Corporation siyaqty úiymdar trilliondaghan dollar aktivterin basqarady. Búl kompaniyalar zeynetaqy qorlarynyn, saqtandyru úiymdarynyng jәne jeke investorlardyng qarajatyn tiyimdi ornalastyrumen ainalysady. Nәtiyjesinde olar әlemdegi eng iri korporasiyalardyng aksiyalaryna iyelik etip, korporativtik basqarugha da yqpal etedi.

Osy tústa, biz qoyghan «qarjylyq biylik kimning qolynda?» degen súraq tuyndaydy. Bir qaraghanda, biylik memlekettik instituttar men jeke sektor arasynda bólingendey kórinedi. Biraq, shyn mәninde, olardyng arasyndaghy baylanys óte tyghyz. Mysaly, daghdarys kezenderinde Federaldyq rezerv pen iri bankter qosyla әreket etedi. 2008 jylghy qarjy daghdarysy kezinde memleket bankterdi qútqaru ýshin trilliondaghan dollar bóldi. Osy – qarjy jýiesining túraqtylyghy jekelegen instituttardyng ghana demeyik, býkil jýiening ózara tәueldiligine negizdelgenin kórsetedi.

Taghy bir manyzdy element – AQSh-tyng qor naryghy. New York Stock Exchange jәne NASDAQ siyaqty birjalar arqyly kýn sayyn milliardtaghan dollarlyq mәmileler jasalady. Búl alandarda kompaniyalardyng aksiyalary men obligasiyalary satylyp, investisiyalyq kapital tartu jýzege asady. Qor naryghy – ekonomikanyng «aynasy» ispetti: investorlardyng kónil-kýii men bolashaqqa degen senimi dәl osy jerde kórinis tabady.

Sonymen qatar, AQSh qarjy jýiesinde memlekettik qazynashylyqtyng da róli zor. AQSh Qarjy ministrligi memlekettik obligasiyalar shygharu arqyly budjet tapshylyghyn jabady. Búl obligasiyalar әlemdegi eng senimdi aktivterding biri sanalady. Qytay, Japoniya sekildi elder de AQSh qazynashylyq qaghazdaryn satyp alyp, óz rezervterin saqtaydy. Osylaysha, AQSh qarjy jýiesi tek ishki resurstargha ghana demeyik, syrtqy investorlargha da sýienedi.

Qazirgi zamanda tehnologiyalyq kompaniyalar da qarjy jýiesining ajyramas bóligine ainalyp otyr. Apple, Microsoft jәne Amazon siyaqty alpauyttar tek ónim shygharyp qana qoymay, qarjylyq naryqtargha da yqpal etedi. Olardyng naryqtyq kapitalizasiyasy trilliondaghan dollargha jetip, qor indeksterining qozghalysyn anyqtaydy. Búl kompaniyalar arqyly investisiyalyq qorlar men zeynetaqy aktivteri kóbeyedi nemese kemiydi.

Osydan bólek, AQSh-taghy qarjy jýiesining túraqtylyghyn qamtamasyz etetin retteushi organdar bar. Olardyng qatarynda Baghaly qaghazdar jәne birjalar jónindegi komissiya (SEC), Federaldyq depozitterdi saqtandyru korporasiyasy (FDIC) siyaqty úiymdar júmys isteydi. Búl instituttar qarjy naryghyndaghy әdildik pen ashyqtyqty saqtaugha jauap beredi. Eger múnday baqylau túrmaghanda, jýie alypsatarlyq pen tәuekelding qúrbanyna ainaluy mýmkin edi.

Qarjy jýiesining taghy bir manyzdy tiregi – dollardyng әlemdik rezervtik valuta retindegi mәrtebesi. AQSh dollary halyqaralyq sauda men qarjy operasiyalarynyng negizgi qúraly bolyp otyr. Múnaydan bastap, joghary tehnologiyalyq ónimderge deyingi kóptegen tauarlar dәl osy valutamen esepteledi. Búl AQSh-qa erekshe artyqshylyq beredi: el óz valutasynda qaryz alyp, jahandyq súranysqa ie bola alady.

Degenmen, búl jýie minsiz emes. Sarapshylar AQSh qarjy jýiesining shamadan tys kýrdeliligi men iri korporasiyalardyng yqpaly artyp bara jatqanyn jii syngha alady. Investisiyalyq alyptardyng naryqtaghy ýlesining úlghangy bәsekelestikti tómendetui mýmkin degen qauip bar. Sonymen qatar, memlekettik qaryzdyng ósui de úzaq merzimdi túraqtylyqqa qauip tóndirui yqtimal.

Bizding aitarymyz, Amerikalyq Qúrama Shtattarynyng qarjylyq jýiesin bir ghana kýsh demey, birneshe iri instituttar men qúrylymdardyng ózara baylanysy ústap túr. Federaldyq rezerv jýiesi aqsha-nesie sayasatyn jýrgizse, iri bankter men investisiyalyq qorlar kapital aghyndaryn basqarady, al qor naryghy men tehnologiyalyq alyptar ekonomikanyng dinamikasyn aiqyndaydy. Osylardyng barlyghy qosylyp, әlemdik qarjy arhiytekturasynyng negizin qúraydy. Sondyqtan, AQSh qarjy jýiesi – tek últtyq qana demey, jahandyq manyzy bar kýrdeli әri yqpaldy mehanizm.

Búl eldegi kәsipkerliting qalay damyghandyghyn aldaghy kezde aitarmyz.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz