Bizding elle әdebiyetke beriletin eng joghary marapattardyng biri – Qazaqstan Respublikasynyng Memlekettik syilyghy. Sondyqtan kópshilik arasynda: «Basqa elderde de әdebiyetke memlekettik syilyq berile me?» degen súraq jii tuyndaydy.

Keybir memleketter әdebiyetke tikeley memlekettik syilyqtar taghayyndasa, endi bir elderde eng bedeldi marapattardy tәuelsiz qorlar men qoghamdyq úiymdar úsynady.

Mәselen, Ispaniyada eng bedeldi marapattardyng biri – Miguel de Cervantes Prize. Búl syilyqty Ispaniyanyng Mәdeniyet ministrligi taghayyndaydy. 1976 jyldan beri ispan tilinde jazatyn kórnekti qalamgerlerge ómir boyghy shygharmashylyq enbegi ýshin beriledi. Ony tipti «ispan әlemining Nobeli» dep ataydy.

Qytayda memlekettik dengeydegi eng joghary әdeby marapattardyng biri – Mao Dun Literature Prize. Ol tórt jyl sayyn ýzdik romandargha tabystalady. Syilyqty Qytay Jazushylar qauymdastyghy memleket qoldauymen úiymdastyrady.

Japoniyada әdeby marapattardyng deni jekemenshik bastamamen qúrylghanymen, memleket tarapynan mәdeniyet qayratkerlerine arnayy ordender men qúrmetti ataqtar beriledi. Al eldegi eng yqpaldy әdeby syilyqtardyng qatarynda Akutagawa Prize men Naoki Prize bar.

Germaniyadaghy Georg Büchner Prize nemis әdebiyetindegi eng bedeldi marapat sanalady. Ony Germaniyanyng Til jәne poeziya akademiyasy tabystaydy. Búl syilyq memlekettik jәne qoghamdyq instituttardyng qoldauyna iye.

Memleket emes, qogham beretin syilyqtar

Bir qyzyghy, әlemdegi eng yqpaldy әdeby syilyqtardyng birazy memlekettik emes úiymdardyng bastamasymen beriledi.

Mysaly, AQSh-ta bizdegi sekildi arnayy «Memlekettik әdeby syilyq» joq. Búl elde memleket әdeby proseske tikeley aralasudan góri tәuelsiz instituttardyng júmys isteuine mýmkindik beredi.

Soghan qaramastan, AQSh әdebiyetindegi eng bedeldi marapattardyng biri – National Book Award. Ol proza, poeziya, audarma, balalar әdebiyeti sekildi birneshe atalym boyynsha tabystalady. Syilyqty tәuelsiz Últtyq kitap qory úiymdastyrady.

Taghy bir manyzdy marapat – Pulitzer Prize. Búl syilyq jurnalistikamen qatar kórkem әdebiyetke de beriledi. Ony jeke qor qarjylandyrady.

Osy jaghday AQSh-tyng mәdeny sayasatyndaghy erekshelikti kórsetedi: memleket jazushyny tikeley marapattaudan góri, azamattyq qogham instituttaryna senim artady.

Fransiyadaghy әdeby bedel

Ádebiyetke erekshe qúrmetpen qaraytyn elderding biri – Fransiya.

Fransuz әdebiyetindegi eng ataqty marapat – Prix Goncourt. Ol 1903 jyldan beri berilip keledi. Qyzyghy, syilyqtyng aqshalay kólemi óte az bolghanymen, onyng bedeli orasan zor. Gonkur syilyghyn alghan kitaptardyng taralymy milliondaghan danamen satylyp, avtorlar birden tanymal bolyp shyghady.

Búl tәjiriybe әdeby marapattyng qúndylyghy tek qarjyda emes, qoghamdyq moyyndauda ekenin anghartady.

Biz neni ýirenuimiz kerek？

Álemdik tәjiriybege qarasaq, әdebiyetti qoldaudyng qatyp qalghan bir ghana ýlgisi joq. Ispaniya men Qytay sekildi elder memlekettik syilyqtargha sýiense, AQSh pen Úlybritaniya tәuelsiz qorlar men qoghamdyq instituttardyng әleuetin paydalanady. Fransiya әdeby bedeldi ghasyrlar boyy qalyptastyrghan dәstýrge arqa sýieydi.

Qazaqstan ýshin Memlekettik syilyqtyng mәrtebesin arttyru manyzdy. Ekinshi jaghynan, tәuelsiz әdeby qorlar men jeke demeushilerding últtyq dengeydegi bedeldi marapattardy qalyptastyruyna jaghday jasau qajet.

Óitkeni әdebiyet – tek jazushynyng jeke isi emes. Ol – últtyng ruhany kapitaly. Al sol kapitaldy baghalay bilgen qogham ghana ózining mәdeny bolmysyn saqtap, әlemdik órkeniyetke ózindik ýn qosa alady.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz