Tughan jerining qadirin biletin túlghanyng aqiqaty

Álim Almattyng tughan jeri – Aqqúm auyly!

Tarih - últ jadyna saqtaytyn, ótken men býgindi baylanystyratyn manyzdy qúndylyq. Tarihta kishigirim búrmalaushylyqtyng әseri býkil últtyq qúndylyqtarymyz, salt-dәstýrimiz, әdet-ghúrpymyzdyng tamyryna balta shauyp, keshegi ótken ómirimizdi óz qolymyzben jong bolyp sanalady. Keybir kezderi tarihta qatty búrmalaushylyq bolyp, týrli pikirler aitylyp jýr. Ásirese, belgili bir aimaqtyn, belgili bir túlghalardyng ómirbayany men shyqqan tegi, tughan jeri turaly naqty derekterdi jasyryp, halyqqa shynayy aqparat kózderi jetpey jatyr. Sol tarih tasasynda biraz uaqyt búrmalanyp kelgen túlghalardyng biri, qazaqtan shyqqan túnghysh kәsiby skripkashy – Álim Almattyng ómirbayana qatysty naqty tarihy derekterge negizdelgen búltartpas shyndyqty osy maqalamyzda jetkizetin bolamyz.

Jalpy Álim Almatqa qatysty derekter jeterlik. 1992 jyldan beri Álim Almattyng ómir jolyna qyzyghushylyq tanytqan tarihshylar, zertteushiler, jurnalister az bolghan joq. Solardyng derekterine nazar audaryp, tarihy shynayy baghamyzdy berip kóreyik. Qolymyzdaghy 2018 jyly Aqtóbe baspasynan shyqqan K.M.Iliyasovanyng «Álim Almat:Ómiri men óneri» jәne dәl osy kitaptyng 2025 jyly Almaty baspasynan shyqqan tolyqtyrylghan núsqasy  «Tariyh-taghdyr:Skripkashy Álim Almattyng kýndelikti ómiri» atty enbekteri, B.Myrzabay men A.Almatovtyng 2018 jyly Saryarqa baspasynan jaryq kórgen «Temirbek Jýrgenov» atty enbegi, belgili jurnalist, jeltoqsanshy N.Sýiinning 2026 jyly 16 qantarda Aqsham gazetinde jaryq kórgen «Skripka-taghdyr. Dissentting ghasyrlyq ghúmyr» atty maqalasynda taygha tanba basqanday, keyipkerimizding ózi aitqan taza shyndyqtary jazylghan. 2016 jyly Qazaqstan últtyq telearnasynyng menshikti tilshisi Baqytjan Omarda Týrkiya jerine baryp tildesip kelgen(Ystambúlda Álim Almat esimdi qazaq sarbazy túrady. Tәlkeke týsken taghdyr. qazaqstantv.kz). Sýiinov Núrlan aghamyz taza shyndyqty jazsa, qalghan eki kitap búrmanyp Jabasaqtyng Aqqúmy emes, Yrghyzdyng Qaraqoghasy dep kórsetilip túr.

Qaraqogha ol Ghalymjannyng babasy Almat Tobabergenúlynyng qystauy. Búl turaly Almat Tobabergenúly turaly Sarbasov Orazbaydyng 2004 jyly Almaty baspasynan jaryq kórgen «Talmay shapqan tarlan» atty enbeginde naqty kórsetilgen. Sosyn Ghalymjan kóktemde, sәuir aiynda dýniyege kelgen. Osy derekterdi kóbisi jasyryp qalady.

«Aunap ósken Aqqúmym»

Álim Almat atanyp jýrgen ol kisining shyn esimi – Ghalymjan Ábdisalamov(Ábsalyamov). 1917 jyly sәuirde Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany(1972 jylgha deyin búrynghy Yrghyz audany), Jabasaq auyldyq okrugining Aqqúm auylyndaghy, Qaraqay ózenining boyyndaghy Tóremúrat atasynyng jaylauynda dýniyege kelgen(qaranyz:N.Sýiin - Skripka taghdyr. Aqqúmda aunap ósken bala...//16.01.2026. aqshamgazeti, Ystambúlda Álim Almat esimdi qazaq sarbazy túrady.., Tәlkeke týsken taghdyr...//2016. Qazaqstan Últtyq telearnasy). Kishi jýzdin Shómekey ruynyng Bozghúl bútaghynan shyqqan. Shejire boyynsha taratsaq:Bozghúl-Keldibay-Seyin(Jelder)-Beket-Shobdar-Qalaq-Álibek-Kiyikbay-Tobabergen-Almat-Tóremúrat-Ábdisalam-Ghalymjan. Babasy patsha zamanynda ómir sýrgen Almat Tobabergenúly (1804–1895) sardar atanyp, by bolghan(Áyteke by aud.ens. 88-bet, Aqtóbe ens. 265-bet.). Almattyng Tóremúrat, Maqmúrat, Qosmúrat, Pirmaqan, Samyrat(1845-1922) atty úldary bolghan. Almattyng ýlken úly Samyrat Yrghyz bolysyn basqarghan. Qazirgi Áyteke by audanyndaghy Jabasaq auyldyq okrugine qarasty Aqqúm auylyng jaylau qylghan. Jergilkti halyq «Samyrattyng Aqqúmy» dep atap ketken. Jabasaq auylyna 1902 jyly meshit salyp, Búqar medresinen bilim alghan Múqantay degen moldany meshitting imany qylyp qoyyp, balalardyng kózing ashqan. Keyin Tóremúrat Kenjeghara bolys basshysy bolghanda osy shyrayly ólke Aqqúm jaylauynda mekendegen eken. Ghalymjan sol sardar Almattyng ekinshi úly Tóremúrat bolystyng nemeresi, Ábdisalamnyng balasy. Ýsh jasynda әkesinen erte jetim qalghan Ghalymjandy, atasy Tóremúrat tәrbiyeleydi. Onyng naghashy jaghy da osal bolmaghan. Ájesi sol uaqyttaghy Basyqara qopasyn jaylaghan Qara degen asa dәuletti adamnyng auylynan eken. Óz anasy Qanymsha Saudaqyzy Aqsaqal-Tәuip bolysyn úzaq uaqyt basqarghan Toqa Sәtbay auylynyng qyzy bolghan. Ghalymjandy 5-6 jasynda atasy Tóremúrat Qaraqaydan Basyqara qopasyndaghy Qara naghashy atasynyng auylyna ertip aparady. Temirbek(qaranyz: Qazaq sovet ensiklopediyasy, 4-tom, 531-bet; Aqtóbe ensiklopediyasy. 441-bet, «Temirbek Jýrgenov», «Saryarqa» b. 2018. 12, 199-bet., Kәrten B. Qas ýlekten tughan kәtepti...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz) naghashysy Tashkenttegi oquynan auylgha demalysqa kelip jatqan kezi eken. Barghanda naghashy atasy Qara:

• Ghalymjan, sening naghashyng kim? – dep súrapty. Sonda Ghalymjan:
• Siz tay beretin naghashymsyz, Temirbek agha qalam men qaghaz beretin naghashym, - dep jauap beripti.

• Ou, mynau qanday aqyldy bala, әkelinder taydy, mingizinder, -dep Qara naghashysy mәz bolypty. Mine, Ghalymjandy «tektining túyaghy» deuge bolady (qaranyz:Iliyasova, K.M. Álim Almat: Ómiri men óneri, 16-17 bet.).

«Mәskeu sapary»

Álim Almat 1936 jyl Mәskeudegi Qazaq mәdeny onkýndiginde óner kórsetken eken. Búl turaly «Ogonek» jurnalynyng 1936 jylghy shygharylymynda bar bolyp shyqty. Aqqúmnyng perzenti Ghalymjan 1936 jylghy dekadada K.Bayseyitova, Sh.Jiyenqúlovanyng ónerleri men S.Seyfullinning qazaq әdebiyetindegi qyzmetining jiyrma jyldyq mereytoyyna qatysty jeke suretteri «Qazaq teatry» atty maqalada jariyalanghan eken. Temirbek Jýrgenov habarlasyp:

• Ghalymjan, sen endi Tashkentten Almatygha auysasyn, - dep meni Ahmet agha

Júbanovqa jiberdi. Almatydaghy muzyka uchiliyshesining skripka klasynda oqy jýrip, 70 adamdyq dombyra orkestrining qúramynda 6-7 bala(4 qazaq, 1 tatar, 2 úighyr) dayyndyqqa(repetisiya) qatysyp jýrdik. Ahmet aghay muzyka tarihynan sabaq berdi. Ghanbar Medetov degen kýishi men Abyl aghay(A.Mahanov) esimde, kópshiligining attaryn úmyttym. Temirbek agha bizderge, balalargha arnayy kostumder tiktirdi, Mәskeude ótetin 1936 jylghy 10 kýndik qarsanynda.  Sheshemiz bizdi - Úzaqbay aghanyn(Ú.Qúlymbetov), Temirbek aghanyng ýilerine jii aparatyn. Úzaqbay aghanyng Mәskeude oqityn inisi (Jolmúrat Qúlymbetov), qyzdary, Temirbek aghanyng Kәpnazar degen inisi, Júmanazar degen balasy bolatyn, men olargha dombyra tartym beretin edim. Mәskeude bolatyn Qazaq ónerining 10 kýndigi qarsanynda tanertengi 9-dan damylsyz repetisiyalar bolyp jýrdi. Temirbek agha sol repetisiyalargha jii kelip qatysatyn.

Opera teatry «Qyz Jibek» operasymen bardy. Esimde qalghany — Kýlәsh Bayseyitova, Qanabek Bayseytov, Qúrmanbek-Shara Jandarbekovter. Ýlken teatrdaghy lojada otyrghan I. Stalin men onyng sol jaghynda 3-4 adamnan keyin Temirbek agha otyrdy. Konsertter zor anshlagpen ótti. Sonynan I. Staliyn, L. Mirzoyandardyng qatysuymen ziyafat (banket) berildi. Kýlәsh әn saldy. Almatygha oralghan song teatrdyng zavhozy balalargha tiktirgen kostumderdi ózimizde qaldyrudy súrauymdy ótindi. Men olardyng ótinishin oryndap, Temirbek aghagha jetkizdim. Temirbek agha kostumderdi ózimizde qaldyrugha núsqau bergende, bәrimizding quanyshymyzda shek bolghan joq. (qaranyz:B.Myrzabay men A.Almatov - «Temirbek Jýrgenov», «Saryarqa» b. 2018. 412-bet.).

«1936-1950 jyldar...»

1937 jyldyng jazynda «halyq jaularyn» jappay ústau bastaldy. Stalinnen bastap bәri tanqalghan Mәskeudegi mәdeny dekadadan keyin qazaq ziyalylarynyng basyna qara búlt ýiirildi. 1937-1938 jylghy zobalan-repressiya bastaldy. Repressiyada Ghalymjannyng naghashysy «Temirnarkom» – Temirbek Jýrgenov te ústalyp, atyldy. Ghalymjannyng basyna qiyn kýnder qayta oraldy. Tyghyryqtan shyghar jol taba almay, Mәskeu konservatoriyasy studenti ózi súranyp 1939 jyly әskerge ketti. 1941 jyly soghys oty búrq etip, әskery qyzmeti ayaqtalmaghan Ghalymjan Brest qorghanysynan bir-aq shyqty. KSRO astanasyn eki armiya qorghap, jauyngerlerding negizi qyrylghan, qalghandary tútqyngha týsken kezeng edi búl. Tek jauyngerlerding jankeshtiligimen, әskerding bar kýshi shoghyrlanghan, ýsh jauyngerding ekeui qaza bolghan maydan edi ol. Ghalymjan da Brest qorghanysynda qatty jaralanyp, tútqyngha týsedi. Osymen onyng  Germaniya, Polisha jerlerindegi konslagerdegi ómiri bastaldy. Búl Alash qayratkeri, dissiydent Mústafa Shoqaydyng «Týrkistan legionyn» qúramyn degen jeleumen tútqyndaghy aziattargha qoldan kelgenshe kómek jasaghan 1941 jyly bolatyn. Mústafa Shoqay bas-ayaghy ýsh aida 180 myng negizinen músylman tútqynnyng ómirine arasha bolghan eken. Solardyng qatarynda bolghan Ghalymjan Alash kósemining kómegimen jenil júmysqa jiberilgen. Ol da bir ónermen qayta tabysu mýmkindigi edi. Ókinishke oray, Mústafa Shoqay 1941 jyly jeltoqsanda auruhanada, júmbaq jaghdayda qaytys boldy. Qayratkerding kómegimen «jenil júmysqa» jiberilgen Ghalymjan nemis ofiyserining ýiinde kýtushi bop jýrdi. Jasyratyny joq, tamaghy toq, kiyimi býtin Ghalymjannyng kónilin tek bir nәrse bóle berdi. Ol – bólmede túrghan fortepiano (pianino). Sol aspapty kórgen sayyn oiy san-saqqa sharyqtaydy, tipti tútqynda ekenin de úmytyp kete jazdaydy. Bir kýni jan-jaghyna qarap, eshkim joq ekenine kózi jetip aspaptyng aldyna otyrdy. Sausaqtary klavishke tiygende dýniyening bәri úmyt boldy. Kósilip túryp nebir klassikalyq tuyndylardy oinady ghoy. Tu syrtynan bireu qarap túrghanday bolyp, búrylsa, an-tang bop nemis ofiyseri túr. Aziat tútqynnyng kәsiby oinauyna an-tang әriyne. Ekeui de ózine ózi kelgesin kim, ne, qalay degen súraqtar bastalady ghoy. Ghalymjan ózining kәsiby skripkashy ekenin, әskerge Mәskeu konservatoriyasynan alynghanyn aitady. Sodan ne kerek, muzykanttyng ómirine qanyqqan nemis ofiyseri Ghalymjandy ertip alyp, Berlin filarmoniyasyna tapsyrypty. Qanday kezeng bolsa da ishki mәdeniyetin, ziyalylyghyn joymaytyn, әrbir adamy ónerdi ómirden biyik qoyatyn halyqtar bolatynyn sol kezde týsindi Ghalymjan. Búl da bir ómir sabaghy edi. Sol jyldarda Ghalymjan Vena konservatoriyasynda dәris aldy. Solay Ghalymjan Ábsalyamov skripkamen qayta tabysqan kezeng boldy.

«Soghystan keyingi jyldar»

Soghys bitkende, ózin Sovet Odaghynda esh jaqsylyq kýtip túrmaghanyn sezgen Ghalymjan qalay bolghanda da Parijdegi Mústafa Shoqaydyng jesiri Mariya Shoqaydyng mekenjayyn tapqysy keldi. Tútqynda birge bolghandardyng biri Qarys Qanatbaevtan adresti alyp, Parijge hat jazdy. Mariya Shoqaydan jauap alyp, ol kisi Parijge shaqyrady. Mariya Shoqay Ghalymjandy Mústafanyng tughan bauyrynday qabyldap, bylayghy júrtqa «Mústafanyng jiyeni» dep tanystyryp, resmy qújattaryn jóndep, Fransiyadaghy Rahmaninov konservatoriyasyna oqugha týsuge kómektesedi. Ol jayynda Mariya Shoqay esteliginde bylay dep jazypty: «...1947 jyly Germaniyadan Mústafanyng qandasy, skripkashy Ghalymjan keldi. Ol skripkada sheber oinaytyn. Oghan konservatoriya bitirgeni jóninde qújat kerek bolatyn. Men ony Parijdegi Rahmaninov konservatoriyasyna jazdym...». Ýsh-tórt jyl Parijde Mariya «anasymen» túrghan Ghalymjan Mariya Shoqaydyng batasymen 1950 jyly Týrkiyagha qonys audardy. Sonyna týsetinderden qoryqqan Ghalymjan tegin Alim (Álim) Almat dep ózgertti. Stambulda tatar qyzy Itilmen (Edil) bas qosty. Mariya Shoqaymen baylanysyn ýzbey, ol kisi ómirden ótkenge deyin hat jazysyp túrdy. Mariya «anasy» әr hatyn «Qymbatty mening balalarym...» dep bastaytyn. Mariya Shoqay ómirining sony jaqyndaghanda  Álim Almatqa  Mústafa Shoqaydyng biraz dýniyesin (jazu mashinkasyn, biraz arhiyvin) elden alyp ketken tughan jerding topyraghyn tabystaghan. Mysaly, qazirgi qoldanysta jýrgen Abylay han sureti Shoqaydyng arhiyvinen shyqqan. Álim Almat bolsa Shoqay múralaryn jetpisinshi jyldary Sovet Odaghynan barghan delegasiyanyng ishinen qazaqtardy tauyp, solargha tabystaghan.

Ómirding baqytty sәti

Otbasyn qúrghan Álim Almattyng beybit ómiri sol 1950 jyldardan bastaldy. Ýsh konservatoriyada dәris alghan skripashy enbek jolyn Stambul orkestrinde skripach-muzykant bop jalghastyrdy. Elding aituynsha klassikalyq muzykanyng myqty oryndaushysy bolypty. Qalay bolghanda da talay ólimnen alyp qalghan sol skripka ghoy. Zeynetke shyqqansha, 25 jyl sol jerde enbek etti. Edil ekeui úldy bop, oghan Tóre dep at qoydy. Nemeresin Múrat dep atap, babasy Tóremúrat bolystyng esimin janghyrtty.

Sovet zamanynda qazaqtan shyqqan túnghysh kәsiby skripkashyny elge qaytaru sharalary da jasalghan. Onday júmyspen kim ainalysatyny belgili. Tipti, alpysynshy jyldary tughan aghasy, operator-rejisser Fayzolla Ábsalyamovty Týrkiyagha jibergen. Biraq bauyrymen tabysqan Álim Almat bәribir kelmedi. 1970 jyldarda shetelge sovet delegasiyasyn bastap barghan akademik Sayyn Balmúqanov Álim Almatqa Qazaq SSR birinshi hatshysy Qonaevtyng sәlemdemesin jetkizedi. Onda Dimash Ahmetúly «Elge oralsyn. Endi qorqatyn eshnәrse joq» degen eken. Biraq, Stambul filarmoniyasynyng skripkashysy Álim Almat elge oralmady.

Dese de, elden 1939 jyly ketken skripkashy tughan topyraqqa oralmady. Tek 1992 jyly Tәuelsizdik alghan Qazaqstangha, Dýnie jýzi qazaqtarynyng qúryltayyna kelgeni bar. Sol kelgeninde qazaqtan shyqqan túnghysh skripkashy sanalatyn Áytkesh Tolghambaevpen kezdesti. Elu jyldan astam uaqyttan keyin. Sonau otyzynshy jyldary Ghalymjan muzyka tehnikumyn songhy kursynda jýrgende Áytkesh kelip oqugha týsken eken. Ekeui de soghysta bolyp, ekeui de tútqyngha týsken. Ghalymjan elge oralmay batysta qalsa, Áytkesh elge oralyp, «Otanyn satqan» dep qayta sottalyp ketipti. Sol 1992 jyly kelgende tughan topyraq Yrghyzda boldy. Tiri qalghan tuystarymen kezdesti, elu jyldan asqan uaqytta. Almat babasynyng basyna baryp, Qúran baghyshtady. Ata-babalarynyng jatqan jerin aralady... Biraq onan keyin Otangha at basyn búrmady. Onyng sebebi ózine ghana ayan. Eldegi tuystar songhy 15–20 jylda Stambulda túratyn aqsaqalmen baylanys ornatqan, baryp-kelip túrdy. Aghayyndar baryp, 100 jyldyghyn atap ótti. Talayly taghdyr iyesining ómirine qyzyqqan jurnalister, tarihshylar da aqsaqalgha at basyn búryp túrdy. Elden barghan jurnalisterding «Qazaqstanda túnghysh skripkashy dep Áytkesh Tolghambaev sanalady, búghan ne deysiz?» degen saualgha toqsangha tayaghan Álim Almat bylay dep jauap beripti:  «Ol dúrys. Menen 4-5 jas kishi Áytkesh ekeumizding taghdyrymyz úqsas. Ekeumiz de muzyka tehnikumyn skripka klasyn bitirdik. Ekeumiz de soghysqa qatysyp, tútqynda boldyq. Biraq soghystan keyin ekeumizdi eki jol kýtip túr edi. Men osynda qaldym, ol Otanyna oraldy. Ol jaqta ony taghy da týrme, taghy da qiyndyq kýtip túrdy. Dese de, ol jaqsy kýnderden ýmitin ýzbey, elding tәuelsizdigin kórdi. Sol sebepti, onyng esimi túnghysh skripkashy bolyp ataluy jón». Búl naghyz óner iyesi, taghdyrly jannyng sózi edi(qaranyz:N.Sýiin - Skripka taghdyr. Aqqúmda aunap ósken bala...//16.01.2026. aqshamgazeti).

«Shyrmalanghan shyndyq»

Qortyndylay kele, Álim Almattyng Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany, Jabasaq auyldyq okrugindegi Aqqúm jaylauynda tughany anyq. Eng birinshi Bekarstan Myrzabay aghaydan Temirbek Jýrgenovke qatysty derekterdi izdep jýrgende estidim. Myrzabay Bekarystan aghaygha habarlasqanda: «Asqar Aqqúmda tughan bir keremet adamdy bilesing be?»-dedi. Men sodan bastap mәlemetter, derekter jinay bastadym. Biraq naqty derekti osy jyldyng basynda bildim. Búl turaly Álim Almatqa 5 atadan keyingi rulasy, jurnalist Sýiinov Núrlan aghamyzgha feysbuk arqyly habarlasqan kezde kózimiz jetti. Núrlan aghamyzdyng maqalasyn Álim Almattyng naghyz tuysy Rahiyúly Roman aghamyz jibergen bolatyn. Núrlan aghamyzben sóileskende: «Assalaumaghalekum agha. Amansyz ba. Men Aqtóbe qalasynan habarlasyp túr edim. Tarihshymyn. Roman aghay sizding jazghan maqalanyzdy jiberip edi. Sol turaly súrayyndep edim. Agha osy kóptegen derekterde Álim Almattyng tughan jeri Qaraqogha dep kezdesedi, siz Aqqúmda dýniyege kelgen dep jazghan ekensiz. Roman aghaydan súraghanda Qaraqoghada dep shyghady. Ras ótirigin óz auzynyzdan esteying dep habarlasyp jatyr edim-dedim. Sonda, Núrlan aghamyz kýlip jiberip, ony Romannan emes mennen súrasaysh. Ózi aitty. Men arnayy baryp súhbat aldym. Sonda Aqqúmda dýniyege kelgening óz auzymen aitqan»-dep nýktesin qoydy.

Sózimizding sonynda Aqqúmnyng birtuar azamaty Álim Almattyng ómiri men ónerin barynsha jetkizuge tyrystyq. Tarihymyzgha at-ýsti qaramay úsaq týiekke deyin keler úrpaqqa jetkizu kerek. Tarihty búrmalau búl ózimizding elimizding bolashaghyma kedergi tudyrady. Keler úrpaq osynday nar túlghalarmen maqtanyp, shabyt aluy tiyis. Osynday qazaqtan shyqqan ziyaly túlghalardy qúrmettep, keler úrpaqqa jetkizu bizding mindetimiz.

Asqar Rahymjanúly

tarihshy

Abai.kz