Bir damyghan elding Infraqúrylym ministrligine Maykl atty jas, órshil maman júmysqa kirdi. Ol óte alghyr adam edi. Bir kýni Maykl ministrlik arhiyvinen ministr Pliffting birneshe jyl búryn qala qúrylysy tenderinen asa iri kólemde aqsha jymqyryp, ony offshor shotyna audarghanyn dәleldeytin qújattardy kezdeysoq tauyp aldy.

Qarapayym azamat bolsa, múny qúqyq qorghau organdaryna habarlar edi. Biraq Maykl basqasha sheshim qabyldady. Ol Pliff ministrding kabiynetine kirip, qújattardy ýnsiz ýsteline qoydy da, bir-aq sóilem aitty: «Ministr myrza, men sizding búl qúpiyanyzdy bilemin. Biraq men sizding jaghynyzda bolghym keledi».

Sol kýnnen bastap Pliffting «qúpiyasyn» ústaghan Maykl ministrlikte eshkim emes adamnan birden bólim basshysy, keyin memlekettik hatshy dengeyine deyin kóz ilespes jyldamdyqpen kóterildi. Pliff ministr Maykldan ólerdey qorqatyn, sondyqtan onyng barlyq taghayyndaularyn jasap, súraghan qarjysyn berip otyrdy.

Búl – jýiening qúldyrauy bastalghan sәt edi.

Maykl Pliffting qúpiyasyn paydalanyp, ministrliktegi barlyq manyzdy qyzmetterge ózi siyaqty «qúpiyasy bar», yaghny osal adamdardy taghayynday bastady. Ol bilikti kadrlardy emes, tek «qúpiyasy bar» adamdardy jinady. Sebebi múnday adamdar eshqashan qarsy shyqpaydy, eng moyynsúnghysh qúlgha ainalady. Ministrlik tolyqtay «sen mening qúpiyamdy bilesin, men senikin bilemin» degen qorqynyshqa negizdelgen mafiyalyq jýiege ainaldy.

Búl jaghdaydy әleumettik psihologiyadaghy «Synghan tereze teoriyasymen» týsindiruge bolady. Eger ghimarattyng bir terezesi synghan kýii qalsa, ony jóndemese, kóp úzamay barlyq terezeleri synyp, aqyrynda býkil ghimarat qiraydy.

Sayasatta Pliff ministrding jemqorlyghy sol «alghashqy synghan tereze» boldy. Al Maykl ony týzetuding ornyna, sol «synyqty» paydalanyp, ózine biylik qúrdy.

Nәtiyjesinde:

1. Bir ministrding qúpiyasyn paydalanyp mansap jasaugha bolatynyn kórgen basqa qyzmetkerler júmysqa degen yntasyn joghaltty.

2. Olar adal enbek etuding ornyna, bastyqtarynyng «qúpiyasyn» izdep, ósek jinap, bir-birin bopsalau arqyly jogharylaugha tyrysty.

3. Memlekettik organ halyqqa qyzmet etetin jerden góri, bir-birining qúpiyasyn satatyn «qara naryqqa» ainaldy.

Saldary óte auyr boldy: bilikti injenerler men ghalymdar memleketten ketip, tek «qolshoqparlar» qaldy. Infraqúrylym qúldyrap, kópirler qirap, ekonomika túralady. Bopsalaugha negizdelgen biylik sheshim qabylday almaytyn kýige týsti. Syrttay memleket siyaqty kóringenimen, ishinen әldeqashan quys qabyqqa ainalghan edi.

Uaqyt óte kele Maykl odan әri shekten shyqty. Ol Plifften keyin kelgen jana, adal ministr Greydi de óz yqpalyna týsirmek boldy. Biraq Grey ministr kónbey, Maykldy júmystan shygharugha sheshim qabyldady. Ashulanghan Maykl ony joy josparyn jasap, jalghan aiyptar dayynday bastady.

Dәl sol kezde elde halyqtyng qysymymen «Memlekettik qyzmetting ashyqtyghy jәne bopsalaudan qorghau turaly jedel zan» qabyldandy. Onyng eng manyzdy baby: «Eger siz qylmysty bilip túryp 24 saghat ishinde habarlamasanyz jәne ony jeke paydanyzgha paydalansanyz siz sol qylmystyng sybaylasy әri úiymdastyrushysy bolyp eseptelesiz».

Maykl ózin zannan joghary sanap, Greydi bopsalamaq bolghanda Pliffting offshor shottary turaly dәlelderdi paydalanbaq boldy. Biraq jana zang boyynsha arnayy qyzmet onyng barlyq sifrlyq dәlelderin – hattar, habarlamalar, kelisimderdi tәrkiledi.

Sonynda Maykl ózi qúrghan bopsalau jýiesining qúrbany bolyp, ómir boyyna sottaldy. Pliff te jaza aldy, biraq Maykl qylmysty jasyryp, ony paydasyna asyrghany ýshin odan da auyr jazagha kesildi.

Býginde keybir jýieler dәl osy «synghan terezesi bar ýige» úqsaydy. Adamdar bir-birining qúpiyasyn bilip otyryp birge júmys isteydi, sol arqyly qyzmetke taghayyndaydy.

Múny toqtatu ýshin:

1. Árbir «synghan terezeni» der kezinde jóndeu kerek (úsaq bolsa da).

2. Bopsalaushyny qylmysker dep tanu qajet.

3. Tehnologiyalyq ashyqtyqty engizu (blokcheyn, AI).

4. Taza әri adal adamdardy biylikke әkelu.

Qorytyndysynda, eger biz «men sening qúpiyandy bilemin» degendi «men seni zang aldynda jauapqa tartamyn» dep almastyrmasaq, kez kelgen memleket ishinen irip, syrtynan qúlaydy.

Árbir «synghan terezeni» uaqytynda jóndeyik. Sonda ghana shyn mәninde «tiri memleket» qúra alamyz.

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz