Ýlken atam Symatay qartayghan shaghynda jazyqsyz ústalyp ketken әkesi — Isa qajy jayly jii әngimeleytin. «Izdeusiz ketti...» dep auyr kýrsinip, ýnsiz otyryp qalatyn sәtteri kóp edi. Biraq kenestik kezende múnday qasiretti ashyq aitu qauipti bolatyn. Sondyqtan Isa qajynyng taghdyry turaly әngime kóbine kómeski estelik kýiinde, sybyrmen ghana jetetin.

2005 jyly atamnyng izine qatysty derek izdep, Semey qalasyndaghy Últtyq qauipsizdik komiytetining arhiyvine bardym. Ótinish jazyp tapsyrghanym sol edi, arada bir saghatqa jeter-jetpes uaqytta qyzmetkerler aldyma kóne kók papkany әkelip qoydy. Sarghayghan qaghazdardyng arasynan atamnyng aty-jónin kórgen sәtte jýregim shym ete týsti. Qyzmetkerler qújattarmen tanysuyma rúqsat berdi. Tek tergeu materialdaryn «qúpiya» degen sebeppen kórsetpedi.

Negizgi taghylghan aiyp — «antiyrevolusiyalyq  әreket jýrgizdi» degen jalghan jala. Qújattargha qaraghanda, 1931 jyldyng 12 qantarynda Maqanshydaghy NKVD-nyng jedel toby 86 jastaghy Isa qajyny ekinshi ret tútqyndap, 500 shaqyrym jerdegi Ýrjar arqyly Semey týrmesine jetkizgen. Al sol jyldyng 18 mamyrynda OGPU janyndaghy ataqty «ýshtiktin» ýkimimen ol әigili  58-4, 59-10 jәne 68-10-baptar boyynsha «halyq jauy» dep tanylyp, respublika aumaghynan tys jerge jer audarylghan.

Sol kezde onyng janynda jiyrma jasar úly Symqan da bolypty. Eshqanday jazyghy joq bozbala qart әkesine qaraylasu ýshin birge ketken eken. Biraq onyng keyingi taghdyry turaly eshbir derek tabylmady.

Keyin arhiv qújattarynyng arasynan Isa qajynyng  aqtalghany belgili boldy. Alayda onyng qay jerde qaza tapqany, qayda jerlengeni turaly birde-bir mәlimet kezdespedi. Kenje balasy, marqúm Shalmataydyng aituynsha, kókiregi oyau Isa qajynyng shyn «kinәsi» — el ishindegi asharshylyqqa qarsy  pikir aituy bolsa kerek. Onyng ýstine, kezinde Alash arystarymen de aralas-qúralas bolghan eken.

Arhivtegi sarghayghan  qújattardyng  úzaq  uaqyt boyy eshkimning qoly tiymegeni bayqalyp túrdy. Últtyq qauipsizdik basqarmasynyng  qyzmetkerleri qughyn-sýrgin qúrbandarynyng  isterin izdep keletinderding óte siyrek ekenin aitty. Qazir múnday mәlimetterding bir bóligi arnayy elektrondy bazalargha engizilgen. Sondyqtan qysqasha derek tabu búrynghyday qiyn emes.

Isa qajyny tútqyndaugha kelgen kýnning aldynda ol alty jasar nemeresi Ramazangha myna ólendi ýiretip otyrghan eken. Qily zamannyng qasireti men ozbyr sayasatyn beyneleytin sol  shumaqtar keyin kóne kóz qariyalardyng auzynda úzaq saqtaldy:

«Bilmedik bir jasymda baghymyzdy,
Besik alyp qalypty janymyzdy.
Belgisi eseygenning osy emes pe,
Ýi-mýlikting bәrin aldy-au,
Ata menen malymyzdy.

Jýrushem eki jasta enbektegen,
Ár nәrse ózimizge kerektengen.
Batyraq, aqjýrekter qolgha salghanda,
Qoyanday soqqy jedik bózektegen.

Jýrushi edik ýsh jasymda úshqan qústay,
Zamanym ózgerildi-au bizding tústay.
Ákening tyqqan malyn tabasyng dep,
Aqjýrek, batyraq kýndiz-týni bizdi qystay.

Jýrushi em tórt jasymda tóremin dep,
Allanyng ne salghanyn kóremin dep.
Atanyng dәuletining bar kezinde,
Qolynan qol qaltyrdy beremin dep...»

Ókinishke qaray, ólenning qalghanyn «erteng ýiretemin» degen kýni Isa qajyny NKVD jendetteri alyp ketken eken... Sodan keyin ol tughan jerge oralmady. Al artynda sarghayghan bir papka men ýnsiz qalghan bir әuletting múny ghana qaldy.

Dәulet Tileuberdi,

Isa qajynyng shóberesi

Abai.kz