Kәsipkerlik – tek tabys tabudyng joly ghana dep oilamanyzdar, ol qoghamnyng minezin, memleketting bolmysyn aiqyndaytyn qúbylys. Bizding eldegi kәsipkerlik qazirgi kýnderi tyghyryqqa tirelip, joghary dәrijede damymady. Keybir elder baylyghyn jer astyndaghy qazynasymen arttyrsa, endi biri adam aqylyn, erkin oy men batyl әdisterdi kapitalgha ainaldyra bildi. Solardyng eng jarqyn mysaly – Amerikanyng Qúrama Shtattary. Býginde әlemdegi eng iri ekonomikalardyng biri sanalatyn búl memleket kәsipkerlik ruhynyng arqasynda damyp, jahandyq yqpalgha ie boldy.

Amerikadaghy kәsipkerlikting tarihy elding qúrylu kezenimen qatar bastalady. XVII–XVIII ghasyrlarda Europadan jana qúrlyqqa qonys audarghan adamdardyng kóbi erkin ómir izdedi. Olar feodaldyq qysymnan, taptyq tensizdikten qashyp keldi. Jana jerde adam enbegi men bastamasyna qaray baghalandy. Osy orta kәsipkerlikke jol ashty. Amerikalyq qoghamda “óz enbeginmen biyikke kóterilu” týsinigi erte qalyptasty.

Tarihshylardyng aituynsha, Amerikada kәsipkerlikting damuyna ýsh basty faktor әser etti. Birinshisi – erkindik. Ekinshisi – zannyng ýstemdigi. Ýshinshisi – naryqqa ashyq qogham. Adam jana iydeya úsynsa, ony jýzege asyrugha búl elde mýmkindik boldy. Memleket kәsip bastaymyn degen adamgha kedergi jasamay, jaghday jasaugha úmtyldy.

XIX ghasyrda Amerikada ónerkәsip qarqyndy damy bastady. Temirjol salyndy, óndiris oryndary kóbeydi, bankter men sauda ortalyqtary ashyldy. Osy kezende el ishinde “óz kәsibindi ashyp, baylyqqa jetuge bolady” degen senim kýsheydi. Myndaghan adam shaghyn sheberhanadan bastap, keyin ýlken kompaniyalargha ainalghan kәsipterdi qúrdy.

Mysaly, qarapayym fermer otbasynan shyqqan Genry Ford avtomobili óndirisine tónkeris jasady. Ol kólikti tek baylargha arnalghan dýnie demey, qarapayym halyqqa qoljetimdi tauar etuge tyrysty. Nәtiyjesinde Ford Motor Company dýniyege keldi. Ford konveyerlik óndiristi engizip, uaqytty ýnemdedi, ónim baghasyn arzandatty. Búl kәsipkerlikting tek aqsha tabugha ghana den qoymay, qogham ómirin ózgertuge qabiletti ekenin kórsetti.

Al XX ghasyrdyng ekinshi jartysynda Amerika tehnologiyalyq kәsipkerlikting ortalyghyna ainaldy. Ásirese, Silicon Valley býkil әlemge tanyldy. Bir kezderi jay ghana auyl sharuashylyghy aimaghy bolghan osy ónir keyin innovasiyanyng simvolyna ainaldy. Múnda garajda bastalghan iydeyalar milliardtaghan dollarlyq kompaniyalargha ainaldy.

Sonyng aiqyn mysaly – Stiv Djobs pen Stiv Voznyak qúrghan Apple kompaniyasy. Eki jas jigitting qarapayym tәjiriybesi keyin әlemdik tehnologiya naryghyn ózgertti. Býginde Apple ónimderin dýniyejýzining milliondaghan adamy paydalanady. Búl mysal, Amerikada talant pen iydeyagha mýmkindik beriletinin dәleldeydi.

Sol siyaqty Bill Geyts negizin qalaghan Microsoft ta shaghyn jobadan bastaldy. Kompiuter әr ýige enui kerek degen iydeya ýlken revolusiyagha úlasty. Keyin internet dәuiri bastalghanda Djef Bezos qúrghan Amazon elektrondy saudanyng baghytyn ózgertti. Al Ilon Mask sekildi kәsipkerler tehnologiya men gharysh salasyna jana serpin berdi.

Amerikadaghy kәsipkerlikting damuyna uniyversiytetterding de yqpaly zor boldy. Múnda oqu oryndary tek bilim úsynyp qana qoymay, jana jobalardy qoldaugha tyrysty. Studentterding iydeyasy investorlarmen baylanystyryldy. Ghylymy zertteu men biznes ózara tyghyz júmys istedi. Sonyng arqasynda innovasiya tez óndiriske engizildi.

Sonymen qatar, kәsipkerlikting damuyna qarjy jýiesi de ýlken әser etti. Amerikada investorlar mәdeniyeti qalyptasty. Yaghni, adamdar keleshegi bar jobagha aqsha salugha dayyn boldy. Venchurlyq qorlar myndaghan startapty qarjylandyrdy. Áriyne, týgeli birdey jetistikke jetken joq. Biraq amerikalyq qogham sәtsizdikke úshyraghan adamdy týbegeyli joghaldy dep qaramaydy. Kerisinshe, ony tәjiriybe jinaghan adam retinde baghalaydy. Sondyqtan, búl da kәsipkerlik ruhty kýsheytti.

Mysaly, kóptegen kәsipkerler alghashqy jobasynda jeniliske úshyraghan. Biraq keyin qayta bastau arqyly ýlken tabysqa jetken. Amerikada “qatelesu – damu jolynyng negizgi bóligi” degen týsinik bar. Osynday iydeya adamdardy tәuekel etuge yntalandyrdy.

Sonymen birge, Amerikadaghy shaghyn jәne orta biznes el ekonomikasynyng negizgi tirekterining biri sanalady. Ýlken korporasiyalarmen qatar shaghyn dýkender, otbasylyq kәsipter, jergilikti óndiris oryndary da ekonomikanyng manyzdy bóligine ainaldy. Milliondaghan adam dәl osy sektorda enbek etedi.

Aytar bolsaq, qarapayym ghana kofehana ashqan kәsipkerler keyin tútas jeli qalyptastyrghan jaghdaylar kóp. Starbucks kompaniyasynyng tarihy soghan dәlel. Bir kezderi shaghyn dýkennen bastalghan joba býginde әlemning kóptegen elinde júmys isteydi.

Degenmen, Amerikadaghy kәsipkerlik tek jetistikten túrmaydy. Bәseke óte joghary. Naryqta әlsiz kompaniyalar tez yghystyrylady. Key kәsipkerler bankrotqa úshyraydy. Áleumettik tensizdik te bayqalady. Iri korporasiyalar yqpaly kýsheygen sayyn shaghyn kәsipkerlikting bәsekege tótep berui qiynday týsedi. Biraq, soghan qaramastan Amerika kәsipkerlik erkindigin saqtap qalugha tyrysyp keledi.

Songhy jyldary sifrlyq tehnologiya kәsipkerlikting jana baghytyn qalyptastyrdy. Internet arqyly biznes jýrgizu jenildedi. Áleumettik jeli, onlayn sauda, jasandy intellekt sekildi salalarda jana kәsipkerler payda boldy. Qazir, Amerikada garajdan bastalghan iydeyanyng qysqa uaqyt ishinde әlemdik brendke ainaluy tanghalarlyq jaghday emes.

Amerika tәjiriybesining taghy bir ereksheligi – kәsipkerdi qoghamnyng damuyna ýles qosushy túlgha retinde baghalauynda. Kóptegen kәsipkerler qayyrymdylyqpen ainalysady, uniyversiytetterge qarjy bóledi, әleumettik jobalardy qoldaydy. Mysaly, Bill Geyts pen onyng qory densaulyq saqtau men bilim salasyna milliardtaghan dollar júmsap keledi.

Pikirimizdi naqtylap aitar bolsaq, Amerika Qúrama Shtattaryndaghy kәsipkerlikting damuy kezdeysoq qúbylys demeyik. Ol erkindikke negizdelgen qoghamnyn, zang ýstemdiginin, innovasiyany qoldaudyng jәne enbekqorlyq mәdeniyetining nәtiyjesi. Amerika tarihy kórsetkendey, iydeyagha mýmkindik berilgen jerde ekonomika damidy, jana tehnologiya payda bolady, qogham algha jyljidy. Kәsipkerlik ruh – osy memleketting basty kýshterining biri. Sondyqtan, Amerika tәjiriybesi әlem elderi ýshin manyzdy ýlgi bolyp qala beredi. Qazaqstan ýshin de osy elding tәjiriybesi ýlken ýlgi deuge әpden bolady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz