Býgin Astana qalasyndaghy Tәuelsizdik sarayynda ótken «Altyn Orda – dala órkeniyetinin ýlgisi: tariyh, arheologiya, mәdeniyet, biregeylik» atty halyqaralyq simpozium eldik ruhty oyatyp, últtyq tanymdy keneytken alqaly jiyn boldy. Saq pen ghúnnan bastau alghan, týrki dәuirimen jalghasqaneldigimizdin jana paraghy – Altyn Orda dәuiri. Qazaq handyghy osynau memlekettin zandy jalghasy. Ony býgingi halyqaralyq simpoziumda sóz sóilegen Memleket basshysynyn jәne sheteldik qonaqtardyn bayandamasynan anghardyq.

nNESKO siyaqty bedeldi halyqaralyq úiymnynqoldauymen úiymdastyrylghan búl alqaly jiynAltyn Orda múrasynyn әlemdik auqymdaghy mәn-maghynasyn taghy bir mәrte ayqyndap berdi. Qazaqmemleketi ýshin Altyn Orda – jana dәuir, janatariyh. Altyn Orda qala mәdeniyeti men dala mәdeniyetin toghystyrghan alyp imperiya. Ghylym men bilim keninen jayylyp, әdebiyet pen mәdeniyetkóterile týsken, órkeniyetti qoghamnyn negizi osy dәuirde qalana bastady. Preziydentimiz «AltynOrda dәuiri otandyq tarihymyzdyn manyzdybóligi, sonymen birge biz búl kezendi auqymdyórkeniyet paradigmasy túrghysynan qarastyramyz» deui osy oidy sabaqtap túrghanday.

Sonday-aq alqaly jiynnyng ashyluynda Memleketbasshysy Qasym-Jomart Toqaevtyn sóilegen sóziótken tarihymyzdy týgendep qana qoymay, bolashaqqa baghdar silteytin strategiyalyqtújyrymdargha toly boldy. Halyqaralyq simpoziumynda kóshpeli órkeniyetting altyn dәuiri sanalatyn Altyn Orda býginde jana ghylymy kózqarastyng ózegine ainalyp otyrghandyghyn baghamdadyq. Astanada ótip jatqan halyqaralyq simpozium osy úly múrany zertteuge әlem ghalymdaryn biriktirip, tarih pen bolashaqty jalghaytyn dialog alanyn qalyptastyrdy.

Eng aldymen, búl jiyn bizding tarihy sanamyzdy eski qasang dogmalardan aryltugha ýlken qozghau saldy. Úzaq jyldar boyy sayasy koniunkturanyng әserinen kóshpeli halyqtardy «jabayy, memlekettilik dengeyine jete almaghan kýsh» retinde kórsetuge tyrysqan eski kózqarastargha jauap tabyldy. Preziydent sózinen, Altyn Ordanyng 6 million sharshy shaqyrymnan astam aumaqty alyp jatqan, temirdey tәrtip pen zang ýstemdigi ornaghan, ózindik aqsha men salyq jýiesi bar («tenge» atauynyng ózi osy dәuirdegi «dang» sózinen bastau alatyny – búghan búltartpas dәlel) quatty institusionaldy memleket bolghanyn terenirek úghyndyq.

Preziydent bayandamasyndaghy ekinshi manyzdy mәsele – ruhaniy sabaqtastyq. Altyn Orda fenomenin Ábu Nasyr әl-Farabiyding әdildik turaly iliminen, Qoja Ahmet Yasauiyding «týrkilik islam» doktrinasynan, biyl 800 jyldyghy atalyp ótiletin «Aqsaq qúlan» kýiinen jәne Ketbúgha, Asan Qayghy, Shalkiyiz, Dospambet siyaqty jyraulardyng múrasynan bólip qarau mýmkin emestigi. Memleket basshysy ruhany sabaqtastyqty Abaydyng «Tolyq adam» tújyrymdamasymen sabaqtastyrdy. «Osy ziyatkerlik jәne ruhany sabaqtastyq san ghasyrlardy kóktey ótip, hakim Abaydyng shygharmalarynan kórinis tapty. Úly oishyl «Tolyq adam» tújyrymdamasy arqyly kemenger túlgha tәrbiyeleuding formulasyn úsyndy. Onyng ózeginde «núrly aqyl, jyly jýrek, ystyq qayrat» ýshtaghany túr. Sondyqtan Úly dalanyng intellektualdyq múrasyn tabighy týrde qalyptasqan, bizding ónirge tәn iydeologiyalyq substansiya retinde atasaq, artyq bolmaydy. Osynau ruhany qazynanyng býkil әlem ýshin mәn-manyzy zor. Búl – birtútas filosofiyalyq, iydeologiyalyq múra» dedi – Qasym-Jomart Toqaev.

Qorytyndylay kelgende, Astanada ótken Altyn Orda simpoziumy tarihty zertteu arqyly ótkendi ansap, eskilikti kókseu emes, últtyq tarihymyzdy terenirek zertteu arqyly, últtyq sana-senimizdi oyatyp, iydeologiyalyq kókjiyekti keneytu mәsele boldy.

Abai.kz