Ángime

Kýzding qara suyghy endi bilinip kele jatqan shaq edi. Almatynyng aspanyn súr búlt torlap, taudan soqqan dymqyl jel adamnyng sýieginen ótetin. Shalghynbay tang ata avtobekette eki dәu temirdi kólikke tiyedi.

Jýrgizushi men qasyndaghy serigi qaratory, jyly jýzdi jigitter eken. Ekeui de ontýstikting maqamymen júmsaq sóileydi.

- Agha, uayymdamanyz, aman jetkizemiz, - dedi jýrgizushi kýlip.

Shalghynbay Qazaqstangha kelgeli «Oralman» dep mensinbedi. Al myna eki jigitting qarapayym minezi jýregine jyly tiydi.

Avtobus qala syrtyna shyqqanda kishi asyr bolyp kýn qighashtap qaray bastady, jýrgizushi temekisin tútatyp alyp:

- Agha, ana baghagha bolmaydy eken, - dedi kenet. - Jol qymbattap ketti.

Shalghynbay selk etip qarady.

- Keshe kelistik qoy.

- IYә, biraq ana temirleriniz óte auyr eken. Artqy ressor otyryp qaldy. Taghy aqsha qosasyz.

Qasyndaghy serigi de qostady:

- Áytpese týsirip ketemiz bir jerde. Biz de ólmesting kýnin kórip jýrmiz ghoy.

Shalghynbay ýndemey qaldy. Avtobus zulap keledi. Tereze syrtynda kýzgi dala sozylyp jatyr. Sarghayghan jusan, anda-sanda qarauytyp kóringen qystaqtar artta qalyp barady.

Ishinde ashu qaynady. Biraq búl elde jalghyz ekenin, jýgin jol ortasynda tastap ketse ne bolaryn oilady. Qaltasyndaghy aqshasy da sanauly.

- Qansha qos deysinder? - dedi aqyry.

Jýrgizushi bir somany aitty. Ol aqsha Shalghynbaydyng Týrkistannan qayta keluine jetetin qarajaty edi. Biraz ýnsizdikten keyin ol aqshany suyryp berdi. Jýrgizushi kýlip aldy da, aqshany qaltasyna basty. Álgi jyly jýzding ar jaghynda da tirshilikting qatqyl esebi jatqanyn Shalghynbay sol sәt anyq sezdi. Jolaushylardyng kóbi qalghyp ketken. Ishte benzinning iyisi men adamdardyng auyr tynysy aralasyp túr. Terezeden anda-sanda alystaghy jalghyz sham jylt etedi. Avtobus qara týndi jaryp jýitkip keledi.

Shalghynbay úiyqtay almay qoydy. Kónili qúlazyp otyrdy.

Sol kezde jýrgizushining serigi artqa kelip, qasyna otyrdy. Qolyna ystyq shay ústap alypty.

- Agha, renjip qaldynyz ba? - dedi jay dauyspen.

Shalghynbay ýndemedi.

- Biz de onyp jýrgen joqpyz. Keshe ghana kredit tóledik. Ýsh balam bar. Keyde amalsyz qatayasyn.

Avtobus týnge qaray Shugha jetti. Búnda adamdar kózderin uqalyp әjetqanagha kirip barady, bireuler ashananyng ishinde býrisip otyr...Shalghynbay terezege qarady. Aspanda búlt arasynan ay kórindi. Sol aigha qaraghan sayyn jýregi taghy da Altynaydy esine týsirdi.

Bir mezet oghan ay sәulesining ishinde bir múnly janar qarap túrghanday kórindi. Jylaghan kóz. «Kesh qalyp barasyn...» Týsindegi dauys qayta qúlaghyna kelgendey boldy.

Týn boyy tenselgen avtobus shang basqan kóshelermen bayau jyljyp keledi. Aspannyng shyghys jaq sheti ghana qyzghylt tartyp, kýn әli tolyq shyqpaghan. Qala ýstinde bir erekshe tynyshtyq bar edi. Sol tynyshtyqtyng ózinen kóne zamannyng demi seziletindey. Shalghynbay avtobus terezesinen syrtqa qarady. Jýregi әldenege shym ete qaldy. Mynau ózi bala kýninen qiyaldap kelgen qazaq dalasynyng jýregi sekildi kórindi. Typ-tynysh.

Biraq sol tynyshtyqtyng astynda ghasyrlardyng ýni jatqanday.

Keyde oghan jusandy jelmen birge babalardyng sybyry estilgendey boldy. At túyaghynyng dýbiri... qylysh sartyly... azan ýni... kósh keruenining dabyly... bәri kómeski kýide auamen aralasyp ketkendey.

Qala ortasyndaghy kesene alystan múnartyp kórindi. Kók kýmbezi tanghy jaryqpen birge bayau núr shashyp túr. Shalghynbay kóz almay qarady.

Osy bir ghimaratty kórgende ishindegi әldene bosap ketkendey boldy.

Qytaydaghy tar bólmeler... jat elding salqyn qabaghy... shekara asqan kýnder... bәri alysta qalghanday sezildi. Biraq taghdyrdyng salmaghy әli iyghynan týspegen edi. Avtobus eski bazar manyna toqtady. Shalghynbay tómen týskende qúrghaq aua birden óneshin qaryp ótti. Topyraqtyng dәmi tandayyna jabysty. Almatynyng dymqyl samalyna ýirengen adamgha mynau basqa әlem sekildi.

Aynalada kóbine alasa, shyghystyq ýlgidegi ýiler. Saz qabyrghaly eski tamdar men janadan kóterilgen sauda oryndary aralasyp jatyr. Tanghy shayhanalardan jana pisken tandyr nannyng iyisi shyghady. Bir jaqtan qoy aidaghan adamnyng dauysy estiledi. Shalghynbay auyr temirlerdi týsirip jýrip, bir mezet aspangha qarady.

Kók jýzinde bozghylt ay әli óshpepti. Sol aidy kórgende jýregi taghy shym etti. «Altynay...» Onyng ishinde týsiniksiz bir sezim bar. Bir nәrse ony osynda shaqyrghanday. Bәlkim, taghdyry, bәlkim, joghalghan mahabbaty, bәlkim, babalardyng dúghasy. Týrkistannyng qúrghaq jeli onyng betin sipap ótti. Al kóne shahar ýnsiz ghana jana kelgen jolaushyny óz qoynyna qabyldap túrghanday edi. Shalghynbay dastarqan basynda ýnsiz otyrdy. Bóten ýiding tirshiligin syrttay baqylap, әr adamnyng minezin ishinen tarazylap otyrghan. Búl әulet alghash qaraghanda berekeli, dәuletti kóringenimen, әr búryshynda kózge kórinbeytin bir salqyndyq barday sezildi.

Ýiding ýlken zaly keng eken. Qabyrghada altyn týsti jaqtaugha salynghan suretter, qymbat jihazdar, shetelden әkelingen ydystar tizilip túr. Tonazytqysh guildeydi. Teledidar dybysyn bәsendetip qoyypty. Biraq osynsha molshylyqtyng ishinde adamgha eng kerek bir zat joqtay kórindi.

Eki beti sopaqsha kelgen aqsary aryq qyz dastarqannyng shetinde ýnsizdeu otyr. Sausaqtary úzyn, tyrnaqtary qyzyl lakpen boyalghan. Ýy sharuasyna joq ekeni birden bayqalady. Kózi anda-sanda telefonyna týsedi. Bir qonaq ýiding bas menedjeri ekenin maqtanyshpen aityp qoydy. Dauysy synghyrlaghanymen, janary sharshanqy.

- Qazir adamgha diplom emes, baylanys kerek, - dedi ol shayyn bayau úrttap. -Turizm ósip jatyr. Týrkistan endi ýlken qala bolady. Otyrghandar bas iyzep qoyady. Al dastarqan ainalasynda damyl tappay jýrgen tapal qara kelinshek bir sәtke de otyrmaydy. Birese shәinek kóteredi, birese tabaq auystyrady, birese asýige jýgirip ketedi. Ýstindegi qarapayym kóilegi de iyghyna jabysyp qalghan. Qolynyng terisi jarylyp ketken. Biraq jýzinen sharshadym degen belgi bayqalmaydy. Tek kózining astyndaghy kógergen izder ghana onyng úiqy kórmeytinin anghartady. Osy ýiding shyn iyesi sol sekildi.

Ýsh uaqyt as, kir-qon, monsha, siyr, dýken - bәri sonyng moynynda. El úiyqtaghanda da ol asýide ydys syldyratyp jýredi. Tang namazy aua bere qayta oyanyp, qamyr iyleydi. Biraq dastarqan basynda onyng orny joq siyaqty.

Bireu raqmet aitpaydy. Bireu «otyrshy» demeydi. Kýieui-dembelshe qara jigit-tór jaqta shalqayyp otyr. Qolynda telefon. Anda-sanda ghana tamaghyn kenep qoyyp:

- Zang degen onay emes, - dep qoyady manghazdanyp, - Halyqtyng kóbi óz qúqyghyn bilmeydi. Onyng advokat ekeni sózinen búryn otyrysynan bayqalady.

Sheshesining janynda kósile otyryp sóileydi. Al әieli asýy men dastarqannyng arasynda kólenke sekildi zyr qaghyp jýr.

Ýiding otaghasy - jalpaq betti, moyny sәl qiqayghan fakulitet dekany - kóp sóilemeydi eken. Biraq sóilese, bәri tyna qalady. Dausynda әmir bar.

- Býgingi jastarda tәrtip joq, - dedi ol kýrsinip, - Biz kezinde qara nandy da qadirleytinbiz. Sol sәtte qara kelinshek ýnsiz ghana dastarqan shetine tógilgen nan qiqymdaryn jinap jýrdi. Shalghynbay osy kóriniske qarap otyryp, búl ýidegi kózge kórinbeytin tarazyny sezdi. Sheni barlar - tórde.

Sheni joqtar -qyzmette. Sol kezde qara domalaq kishkentay úl jýgirip kelip:

- Mama! - dep qara kelinshekting arqasyna asyldy. Kelinshek alghash ret jymidy. Shynayy, jyly jymiys.

- Qúlynym menin...

Bala onyng moynynan qúshaqtap, betinen sýidi. Mine, osy ýidegi jalghyz taza meyirim osy ekeuining arasynda ghana qalghanday edi. Shalghynbaydyng jýregi әldenege shym etti. Ol óz sheshesin esine aldy. Qansha beynet kórse de, dastarqan shetinde ýnsiz jýretin qazaq әielderin oilady. Bir mezet oghan myna ýlken ýiding bar jyluy әlgi qara kelinshekting sharshaghan alaqanynda túrghanday kórindi.

Tanghy astan keyin әlgi dekan kisi manghaz keyippen:

- Biz býgin bir jerge barayyq dep otyr edik. Sen de birge jýr, - dedi búiyra sóilep. Dausynda «barghyng kele me?» degen emes, «jýresin» degen salqyn nyqtyq bar edi. Kóp úzamay bәri kólikke otyryp, Týrkistannan syrtqa shyqty. Qala artta qalyp, ainalany bozghyl dala jútyp bara jatty. Kýzgi aspan alasa. Jol jiyegindegi jusan qurap sarghayghan. Alystan anda-sanda qarauytyp eski qorymdar kórinedi. Kólikting ishinde de kóp әngime bolmady. Tek radio bayau yzyndap túrdy. Bir saghattay jýrgen song shaghyn auylgha jetti. Auyl degen aty ghana. Birtýrli menireu tynyshtyq basyp qalghan jer eken. Kóne toz tam ýiler qisayyp túr. Keybirining dualy qúlaghan. Kóshede tiri jan kórinbeydi. Tipti bala dausy estilmeydi. Ár búryshtaghy itter de selqos. Bógde kólikke arsyldap ýrmeydi. Tek eringendey shәu etip, qayta jata ketedi.

Shalghynbaydyng kóniline birtýrli suyq sezim kirdi. Kólik auyl shetindegi alasa saz ýiding aldyna toqtady. Terezeleri kishkentay. Syrty aqtalghanymen, qabyrghalary jarylyp ketken. Qyzy men әieli esh bógelmesten ishke kirip ketti. Esikti qaqqan da joq. Múnda búrynnan kelip jýrgenderi anyq bayqalady. Shalghynbay men әlgi advokat jigit, әkesi ýsheui syrtta qaldy.

Aula ishi qanyrap túr. Búryshta eski samauryn tónkeruli jatyr. Jel soqqan sayyn quraghan jýzim sabaghy syqyrlaydy.

Bie sauymday uaqyt ótken song әielder jaghy syrtqa shyqty. Biraq shyqqandaghy jýzderi kirgendegiden ózgeshe edi. Ásirese aqsary qyzdyng óni qashyp ketkendey. Kózi alaq-júlaq etedi.

- Kireyik, - dedi dekan ata. Erler ishke endi.

Ýy ishi kýngirt eken. Perdeler qymtap jabylghan. Ýiden adyraspannyn, may shamnyn, taghy bir týsiniksiz iyisting lebi seziledi.

Tór jaqta basynda aq taqiyasy bar aryq sary kisi otyr eken. Jasy eludi ensergen siyaqty. Óni qu sýiektenip ketken. Biraq kózi ótkir. Ol basyn jýrek túsyna qaray sәl enkeytip, ýnsiz otyrdy. Shalghynbay kirgende de tik qaramady. Tek qolymen jerdi núsqap, «múnda otyr» degendey ishara jasady.

Syrttaghy jelding guili ghana estiledi. Sosyn әlgi kisi kýbirley bastady. Ne aityp otyrghany anyq estilmeydi. Arabsha dúgha ma, әlde basqa ma - ajyratu qiyn. Dausy birde bayaulap, birde sozylyp ketedi. Shalghynbaydyng arqasynan salqyn ter jýgirdi. Bólme ishindegi aua auyrlap ketkendey. Álgi kisi kenet kýbirin toqtatyp, basyn kóterdi. Tura Shalghynbaygha qarady. Kózqarasy ótkir eken. Adamnyng syrtynan emes, ishinen qarap túrghanday. Sәlden keyin ernin әreng jybyrlatyp:

- Sening jolyng úzaq bolypty... - dedi.

Ýy ishi tipti tyna qaldy.

- Jýreginde saghynysh bar...

Shalghynbaydyng jýregi zu ete týsti. Al taqiyaly kisi kózin júmyp otyryp taghy kýbirley jóneldi.

- Qyzmetke túrasyn, baqytty otbasy qúrasyn, núrgha qauyshasyn... iyeng bar... , - dedi bәseng dauyspen. Búlar auyldan shyqqan song kólik ishindegi aua ózgerip ketkendey boldy. Az ghana búrynghy menireu tynyshtyqtyng ornyna bәrining kónili kóterinki. Ásirese qara apa erekshe jadyrap otyrdy.

- Endi, mine, jolymyz ashyldy, - dedi ol artyna búrylyp, - Búl kisi jay adam emes. Ózbek molda. Jeti atasynan ilim qonghan әulet. Ne istesek te, sodan keyin isimiz ongha basyp ketedi. Dekan atada da ýnsiz bas iyzedi. Advokat úly manghaz keyippen terezege qarap otyrsa da, jýzinen әldebir senimdilik bayqalady. Shalghynbay ýndemedi. Onyng ishinde ekiúday sezim túrdy. Moldanyng aitqandary jýregine tynshtyq syilady, jany әldebir tylsymgha sengisi keletindey. Týrkistangha qayta kirdi. Kóshelerde siyrek kólik.

Sol kýni qara apa:

- Jýr, seni bir jerge aparamyn, - dedi.

Qoja Ahmet Yasauy atyndaghy Halyqaralyq qazaq-týrik uniyversiyteti ghimaratynyng aldyna keldi. Shalghynbaydyng jýregi lýpildep ketti.

Ózi armandaghan orta - bilim ordasy. Ol Qytayda jýrgende de qazaqqa qyzmet etsem, jastargha bilim ýiretsem dep talay qiyaldaytyn. Endi mine, uniyversiytetting tabaldyryghynda túr.

Qara apa eshkimnen iymenbey ishke kirdi. Qabyldau bólmesindegi hatshygha da kóp týsindirmedi. Bәri ony tanityn sekildi.

Az uaqyttan keyin olar rektordyng kabiynetine esh kezeksiz kirip otyrdy.

Rektor jyly jýzdi, tolyqsha kelgen kisi eken. Qara apanyng sózin bólmey tyndady.

- Qytaydan kelgen oralman jigit. Oqyghan, izdengen bala. Qol úshyn bersenizder, - dedi qara apa.

Rektor birden bilimge jauapty prorektorgha telefon shaldy. Artynsha kafedra mengerushisi shaqyryldy. Súraq az boldy.

- Mamandyghyn?

- Qanday pәn bere alasyn?

- Qazaqshang jaqsy eken.

Shalghynbay jauap bergen sayyn ishindegi qorqynyshtyng ornyn ýmit basyp kele jatty. Aqyrynda kafedra mengerushisi ornynan túryp:

- Jaraydy. Erteng júmysqa kel. Bir apta synaq merzimi, - dedi.

Osy sózdi estigende Shalghynbaydyng keudesine bir jaryq qúiylghanday boldy.

Atamekenge kelgeli beri alghash ret ózin kereksiz emes, bir iske jaraytyn adamday sezindi. Sol týni ol úiyqtay almady. Kóz aldyna auditoriya elesteydi. Qazaq jastary. Dәris. Kitap. Ghylym turaly әngime.

Ishtey ýnsiz sert berdi: «Maghan bir esik ashylsa, barymdy osy elge beremin».

Tang atpay ornynan túrdy. Kostumin múqiyat ýtiktedi. Eski bolsa da ayaq kiyimin sýrtti. Ayna aldynda shashyn qayta-qayta týzedi. Sóitip kafedragha bәrinen búryn keldi. Uniyversiytet dәlizderi әli bos eken. Terezeden bozghyl kýn sәulesi týsip túr. Qabyrghadaghy saghat tyqyldaydy.

Shalghynbay kafedra esigining aldynda biraz ýnsiz túrdy.

Jýregi dýrsildep soghyp túr. Búl esikting ar jaghynda onyng jana ómiri bastalghaly túrghanday edi.

***

Shalghynbay ýnsiz ghana kirip keldi. Iyghy týsip ketken. Tanerteng ýmitpen ketken adamnyng týri emes.

- Ne boldy.

- Bilimim jetpedi.

- Qalay biliming jetpeydi? Qytayda qytay tilinen sabaq bergen bolsan, - dep qara apa tanyrqay qarady.

Ýidegiler de dastarqan basynda otyr eken. Dembelshe advokat jigit shanyshqysymen et týrtkilep qoyyp:

- Ne boldy sonsha? - dedi selqos.

Shalghynbay kýrsindi.

- Kóne qytay tilinen emtihan aldy. On bet mәtin berdi. Týske deyin audar dedi.

Dekan ata qasyn kóterdi.

- Kóne qytaysha?

- IYә. Ghúndar tarihynan ýzindi eken.

Sol sәt qara apanyng jýzi ózgerip ketti. Ol bәrin birden týsingendey boldy.

- Senen emtihan alghandar Qytaydan kelgender me? - dedi ol aqyryn.

- IYә.

- Onda týsinikti...

Ýy ishi biraz ýnsiz qaldy.

Shalghynbaydyng kóz aldyna janaghy kabiynet qayta elestedi. Saqal-múrty betine jayylyp ketken sary kisi - Alpamys kózin syghyraytyp otyryp alghan. Al domalaq jýzdi Túrdy qaghazdaryn aqtaryp manghazdanady. Ekeuining týrinen «synap kóreyik» degen emes, «ótkizbeyik» degen suyq niyet anyq sezilgen.

Ol mәtindi qolyna alghanda-aq jýregi múzdap ketti.

Búl qazirgi Beyjing tili emes. Kóne iyeroglifter. Arhaikalyq qúrylym.

Ghasyrlar búrynghy jazu. Múnday dýniyeni Qytaydyng ózinde arnayy tarihshylar men til mamandary ghana audarady. Biraq ol bәribir «Allagha tәuekel» dep kirisken. Alghashqy joldardy әreng sheshti. Key iyeroglifterdi mәnine qarap shamalady. Bir sóilemdi qúrastyru ýshin bes minut oilanyp otyrdy. Uaqyt zymyrap ótti.

Qara terge týsti. Kóilegining arqasy su boldy. Qolynyng dirili de basylar emes. Altynshy betke jetkende týs te bolyp ketken. Sonda әlgi ekeui kirip keldi. Alpamys qaghazdardy ýstirt qarap shyghyp:

- Tolyq audarmapsyn, - dedi salqyn ghana.

- Uaqyt jetpedi...

- Bizge tolyq oryndaytyn adam kerek.

Túrdy da ernin qisaytyp:

- Emtihannan ótpedin. Kelgen izinmen qayta ber, - dedi.

Sol sәt Shalghynbaydyng býkil denesi múzdap ketkendey boldy.

Tanerteng ghana ýmitpen kirgen esik endi tar qapas sekildi kórindi.

Ol ýnsiz ornynan túrdy. Ishinde bir ashu qaynap túrsa da, syrtqa shygharmady.

«Studentterge qazirgi tilde sabaq beriledi ghoy... Búlary nesi?..» Osy oy kókiregin tilip ótti. Biraq qayta kirip daulaspady.

Ózin әreng tejedi. Óitkeni búl jerde jalghyz ekenin bildi.

Uniyversiytet aulasynan ilby basyp shyqty. Týs auyp ketken. Kýn shaqyrayyp túr. Týrkistannyng qúrghaq jeli betin qaryp ótedi.

Az ghana búryn armandap túrghan jeri endi bóten әlemge ainalyp ketkendey. Adam keyde ózgening tepkisinen emes, ózinmen taghdyrlas adamnyng tar peyilinen qatty synady eken. Qara apa onyng jýzine úzaq qarap otyrdy da, kenet ornynan túryp ketti.

- Joq, búl jerde bir shiykilik bar, - dedi nyq ýnmen, - Sening kóne qytaydy audarmaytynyndy bilip otyryp әdeyi istegen. Baydyng asyn bayqúsqa qimay otyr búlar. Dekan ata da oilanyp qaldy. Al Shalghynbay bolsa ýnsiz otyrdy.

Keudesinde jana ghana býr jarghan ýmitti bireu ayaqpen taptap ketkendey edi. Shalghynbay ýndemey ghana tómen qarady. Onyng ishki dýniyesinde bir qarsylyq oyanyp kele jatqan. Biraq jana kelgen elde jalghyz jýrgen adam ýshin әlgi qarsylyqty ashyq aitu da qiyn edi. Qara apa bolsa ashugha bulyghyp otyr.

- Birdene dәmetip túrghan shyghar? - dedi tistenip, - Erteng rektorgha qayta kiremin!

- Barmay-aq qoyynyz, - dedi Shalghynbay bayau ghana, - Shyn aitamyn, bilimim jetpedi. Ol ózin júbatqysy keldi me, әlde namysyn qorghashtady ma - ózi de anyq bilmedi. Qara apa qolyn bir siltedi.

- E-e-e, eshtene etpeydi! Sende aghylshyn tilinen de diplom bar emes pe?

- IYә...

- Boldy onda. Qalalyq bilim basqarmasynda tanysym bar. Erteng soghan barayyq. Shalghynbay taghy ýnsiz qaldy. Osy elge kelgennen beri bir nәrseni anyq úqqanday edi: múnda tek bilimmen jýru qiyn. Tanys kerek. Sóilesu kerek. Dastarqan basynda otyrghan dekan ata kýrsinip qoydy.

- IYә, búlar aqshagha qúnyghyp alghandar. Mektep diyrektory degenning de kenirdegi bar. Syilyq jasamasandar, syltau tauyp jýrmesin.

- Aghang dúrys aitady, - dedi qara apa shapshan. - Erteng aldymen bazargha baramyz. Shalghynbaydyng ishi birtýrli jiyrylyp ketti. Biraq qarsy sóz aita almady. Erteninde tanghy shaydan keyin ekeui kólikke otyryp, bazargha tartty. Týrkistannyng bazary ertemen u-shu. Bir jaqta aiqaylaghan satushylar, bir jaqta arba sýiregen adamdar. Auada pisken samsanyn, shiyki ettin, shang men dәmdeuishting iyisi aralasyp ketken. Qara apa әr dýkenge kirip shyghyp jýr.

- Kostum alsaq pa eken?.. Joq, únamay qalar... Saghat she?.. Joq...

Olar bazardy ainala berdi. Shalghynbaydyng ayaghy tala bastady.

Sonynda et satatyn qatargha jetkende qara apanyng kózi jaynap ketti.

- Taptym! - dedi ol sybyrlay, - Et alayyq. Qazaqtyng kónilin et tabady.

Semizdeu bir qoydyng jarty etin aldy. Artynsha qymbat shay, jemis-jiydek qosty. Shalghynbay ýnsiz kóterip jýrdi. Ishinde әldebir auyrlyq bar.

Ómir boyy bilim adamdy biyikke shygharady dep senip kelgen. Al mynau tirshilikte keyde bir japyraq et pen bir paket shay diplomnan da ótimdi siyaqty kórindi. Bilim basqarmasyndaghy tanys әiel olardy jyly qarsy aldy. Qara apanyng sózi ótimdi eken. Ángime arasynda et te, sәlemdeme de eleusiz ghana shetke syrghyp ketti.

- Jaraydy, kómektesemiz, - dedi әiel mýsirkep. Qazir aghylshyn múghalim jetispey jatyr. Bir aptadan keyin Shalghynbay qalalyq gimnaziyagha júmysqa kirdi. Segizinshi synyptargha aghylshyn tilinen sabaq beretin boldy.

Alghashqy kýni mektep dәlizinde túryp balalardyng shulaghan dauysyn estigende jýregi eljirep ketti. Mynau uniyversiytet emes. Ghylym ordasy da emes. Biraq tiri orta. Synypqa kirgende otyz shaqty oqushy ornynan tik túryp:-Good morning, teacher! - dep shulap qoya berdi.

Sol sәtte Shalghynbaydyng kózine eriksiz jas keldi.

***

Shalghynbay qara apanyng ýiine birte-birte sinip ketti. Alghashynda uaqytsha ghana túratyn adamday kelgen, keyin ýnsiz tirshilik yrghaghyna aralasyp, osy ýiding bir bólshegine ainalghanday boldy.

Bir kýni qara apa: - Sen joghary qabatqa jat. Bir bólmeni saghan bosatyp qoydyq, - dedi.

Ol qos qabatty kottedjding ong qaptalyndaghy bólmege jayghasty. Ýy ishi tynysh, jaryq, jyly. Biraq osy tynyshtyqtyng ózinde bir týsiniksiz tolqu bar siyaqty. Janyndaghy bólmede qara apanyng jalghyz qyzy túrady.

Shalghynbay alghashynda múny jay ghana túrmystyq jaghday dep qabyldady. Biraq týn tynyshtalghanda, qabyrghanyng ar jaghyndaghy әr dybys anyq estiledi. Esikting syqyry, jenil ayaq dybysy, su qúighan stakannyng syldyry… bәri tym jaqyn. Ol ishtey ynghaysyzdandy.

«Áke-au… meni nege búlay qoydy?.. Búrynghy tómengi qabatta jata bersem qaytedi?..». Biraq aitugha da, kóshuge de batpady. Qara apanyng ýii - uaqytsha pana ghana emes, onyng jana ómirge kiretin kópiri osy jer. Týnder osylay úzara berdi.Shalghynbay úiyqtay almay, kitap oqugha kiristi. Keyde terezeden aigha qarap otyrady. Keyde dәpterine bir-eki jol jazyp qoyady. Al kóz aldyna qayta-qayta bir ghana beyne keledi. Altynay...

Sol bir aily týnderdegi synghyrlaghan kýlki. Bir kýni keshke qarsy bólmeden esik qaghyldy.

- Agha, sizde zaryadka bar ma? - dedi qyzdyng dausy.

Ol ýndemey baryp berdi. Erteninde taghy bir syltau.

- Agha, internet qosylmay jatyr…Taghy da ýnsiz kómektesti.

Qyzdyng da minezi jenil emes edi, biraq kózqarasynda bir erkindik bar. Keyde әdeyi jaqyndap sóileytindey. Keyde kózin taydyryp ketedi.

Shalghynbay múnyng bәrin bayqamaghanday bolugha tyrysty.

Biraq adamnyng ishki әlemi әrdayym syrtqy tynyshtyqqa baghyna bermeydi.

Ol óz-ózine qatal talap qoydy. «Joq. Men búghan basqasha qaramauym kerek. Búl ýy - maghan janashyr qara apanyng ýii». Sol oimen ózin tejep jýrdi.

Alayda qara apa men qyzynyng oghan degen jyly qabaghy kóbeye týsti. Dastarqan basynda jyly-júmsaqty aldyna qoyady. Sózge tartady. Keyde әzil aitady. Shalghynbay bolsa syrttay sabyrly kóringenimen, ishtey mazasyz edi. Óitkeni onyng jýregi basqa bir esikte qalyp qoyghan. Ol ghashyghy Altynay.

Sol esim týnde de, kýndiz de kólenkedey sonynan qalmaytyn. Ol keyde ózine renjiytin. «Myna ómirde men ne istep jýrmin ózi?.. Biri meni biyikke sýireydi, biri ishime ýmit salady, al jýregim basqa jaqta…»

Sondyqtan ol ózin zorlap «bolashaq kýieu» sekildi oilap kóruge tyrysty.

Qara apanyng jaqsylyghyna jauap retinde bir jolmen osy ýiding adamynday boludy elestetti. Biraq ishki dauysy ony qabyldamaytyn.

«Joq… búl mening jolym emes…»

Qyzdyng keybir qylyghyn kórgende de oiy ózgeredi. Úshqalaqtau, óziniki dúrys dep túru. Sol ýshin ol syrttay sypayy, ústamdy, tipti әdeyi salqyn bolyp jýrdi. Al qyz bolsa keyde soghan qaramastan jaqynday týsetin.

Shalghynbay sonyng bәrin sezip jýrse de, sezbegen adamday ómir sýrdi.

Biraq týn bolghanda bәri qayta bastalady. Bólmening qaranghylyghynda ol taghy da jalghyz qalady.Al qarsy bólmede basqa bir ómir tynystap jatqanday.

Jәne onyng jýreginde ýshinshi bir әlem bar edi - ay astyndaghy Altynaydyng kólenkesi. Almatydan әkelingen Lapsha shygharatyn sehtyng júmysy da sozyldy.

- 380 volit kerek, - dedi maman basyn shayqap. - Ýsh fazaly toksyz búl jýrmeydi. Qara apa samarqau.

- Oi, ony tartu da onay emes eken… Qymbatqa shyghatyn sharua. Asyqpaymyz, bir kýni iske qosamyz, - dedi de әdetinshe sabyrly kýige týsti.

Shalghynbay ýnsiz tyndady. Ishinde bir ýmit bar, osy seh iske qosylsa, óz enbegimen el qataryna tez qosylar edim. Kesh batqan sayyn ýy ishindegi tynyshtyq Shalghynbay ýshin auyrlay týsetin boldy.

Bólmesine kirip, esikti ishten jauyp alady. Kiltin eki ainaldyryp bekitedi. Sosyn ornynan túryp, qayta-qayta tekseredi.

Óitkeni onyng ishindegi qorqynysh bir ghana nәrsege ainalyp ketken edi. Óz nәpsisinen qorqu. Óz oiynan qorqu. Qarsy bólmedegi qyzdyng әr qimyly, әr dybysy onyng jýikesin shiryqtyryp jiberetin. Keyde bir sәtte-aq esikti ashyp, syrtqa shyghyp ketkisi keledi. Keyde tipti kerisinshe, qyzdyng ózi kelip qalar ma eken degen oidan shoshidy. «Men ne bolyp bara jatyrmyn?..» Osy súraq týn sayyn qaytalana berdi. Sol sәtterde ol terezege keledi. Týngi aspan tynysh. Ay bayau qalqyp túr. Shalghynbay oghan úzaq qaraydy. Kenet aidyng betinde әldebir beyne payda bolghanday kórinedi. Aq kóilekti, múnly qyz-Altynay. Ol qol búlghaydy. Synghyrlaghan kýlkisi týndi jaryp ótkendey bolady.

- Mening joldasym qúmarpaz boldy, bәrin bәske tikti...tipti meni de... men baqtsyzbyn… -degen ýn estildi. Biraq kelesi sәtte bәri joghalyp ketedi.

Shalghynbay ornynda túryp qalady. Jýregi dýrsildep soqty. Sol kezde esiginen alystaghan bir auyr tynyshtyq seziledi. Ol dereu otyryp, bilgen sýrelerin ishtey qaytalay bastaydy. Dauysy dirildeydi.

- Fatiha…Ayatul kýrsiy... Ihlas… … Sózderin birinen song biri tizbeledi.

Syrtqy әlem men ishki әlem arasyndaghy jalghyz kópir sol sózder siyaqty.

Ol kózin júmyp, alaqanyn jayyp Allagha jalyndy.

«Ya, Rabbym… jýregimdi ózing saqta… meni ózimnen qorgha, Altynaydy baqytty et…». Týn terendegen sayyn onyng jan dýniyesi tynyshtala bastady.

Qorqynysh azayady. Oilar bәsendeydi. Tek ay ghana terezeden qarap túrady.

Al bir jerde, týs pen ónning arasynda, synghyrlaghan bir kýlki әli de әlsiz estilip túrghanday edi.

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz