اڭگىمە

كۇزدىڭ قارا سۋىعى ەندى ءبىلىنىپ كەلە جاتقان شاق ەدى. الماتىنىڭ اسپانىن سۇر بۇلت تورلاپ، تاۋدان سوققان دىمقىل جەل ادامنىڭ سۇيەگىنەن وتەتىن. شالعىنباي تاڭ اتا اۆتوبەكەتتە ەكى ءداۋ تەمىردى كولىككە تيەدى.

جۇرگىزۋشى مەن قاسىنداعى سەرىگى قاراتورى، جىلى ءجۇزدى جىگىتتەر ەكەن. ەكەۋى دە وڭتۇستىكتىڭ ماقامىمەن جۇمساق سويلەيدى.

- اعا، ۋايىمداماڭىز، امان جەتكىزەمىز، - دەدى جۇرگىزۋشى كۇلىپ.

شالعىنباي قازاقستانعا كەلگەلى «ورالمان» دەپ مەنسىنبەدى. ال مىنا ەكى جىگىتتىڭ قاراپايىم مىنەزى جۇرەگىنە جىلى ءتيدى.

اۆتوبۋس قالا سىرتىنا شىققاندا كىشى اسىر بولىپ كۇن قيعاشتاپ قاراي باستادى، جۇرگىزۋشى تەمەكىسىن تۇتاتىپ الىپ:

- اعا، انا باعاعا بولمايدى ەكەن، - دەدى كەنەت. - جول قىمباتتاپ كەتتى.

شالعىنباي سەلك ەتىپ قارادى.

- كەشە كەلىستىك قوي.

- ءيا، بىراق انا تەمىرلەرىڭىز وتە اۋىر ەكەن. ارتقى رەسسور وتىرىپ قالدى. تاعى اقشا قوساسىز.

قاسىنداعى سەرىگى دە قوستادى:

- ايتپەسە ءتۇسىرىپ كەتەمىز ءبىر جەردە. ءبىز دە ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ ءجۇرمىز عوي.

شالعىنباي ۇندەمەي قالدى. اۆتوبۋس زۋلاپ كەلەدى. تەرەزە سىرتىندا كۇزگى دالا سوزىلىپ جاتىر. سارعايعان جۋسان، اندا-ساندا قاراۋىتىپ كورىنگەن قىستاقتار ارتتا قالىپ بارادى.

ىشىندە اشۋ قاينادى. بىراق بۇل ەلدە جالعىز ەكەنىن، جۇگىن جول ورتاسىندا تاستاپ كەتسە نە بولارىن ويلادى. قالتاسىنداعى اقشاسى دا ساناۋلى.

- قانشا قوس دەيسىڭدەر؟ - دەدى اقىرى.

جۇرگىزۋشى ءبىر سومانى ايتتى. ول اقشا شالعىنبايدىڭ تۇركىستاننان قايتا كەلۋىنە جەتەتىن قاراجاتى ەدى. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن ول اقشانى سۋىرىپ بەردى. جۇرگىزۋشى كۇلىپ الدى دا، اقشانى قالتاسىنا باستى. الگى جىلى ءجۇزدىڭ ار جاعىندا دا تىرشىلىكتىڭ قاتقىل ەسەبى جاتقانىن شالعىنباي سول ءسات انىق سەزدى. جولاۋشىلاردىڭ كوبى قالعىپ كەتكەن. ىشتە بەنزيننىڭ ءيىسى مەن ادامداردىڭ اۋىر تىنىسى ارالاسىپ تۇر. تەرەزەدەن اندا-ساندا الىستاعى جالعىز شام جىلت ەتەدى. اۆتوبۋس قارا ءتۇندى جارىپ جۇيتكىپ كەلەدى.

شالعىنباي ۇيىقتاي الماي قويدى. كوڭىلى قۇلازىپ وتىردى.

سول كەزدە جۇرگىزۋشىنىڭ سەرىگى ارتقا كەلىپ، قاسىنا وتىردى. قولىنا ىستىق شاي ۇستاپ الىپتى.

- اعا، رەنجىپ قالدىڭىز با؟ - دەدى جاي داۋىسپەن.

شالعىنباي ۇندەمەدى.

- ءبىز دە وڭىپ جۇرگەن جوقپىز. كەشە عانا كرەديت تولەدىك. ءۇش بالام بار. كەيدە امالسىز قاتاياسىڭ.

اۆتوبۋس تۇنگە قاراي شۋعا جەتتى. بۇندا ادامدار كوزدەرىن ۋقالىپ اجەتقاناعا كىرىپ بارادى، بىرەۋلەر اسحانانىڭ ىشىندە ءبۇرىسىپ وتىر...شالعىنباي تەرەزەگە قارادى. اسپاندا بۇلت اراسىنان اي كورىندى. سول ايعا قاراعان سايىن جۇرەگى تاعى دا التىنايدى ەسىنە ءتۇسىردى.

ءبىر مەزەت وعان اي ساۋلەسىنىڭ ىشىندە ءبىر مۇڭلى جانار قاراپ تۇرعانداي كورىندى. جىلاعان كوز. «كەش قالىپ باراسىڭ...» تۇسىندەگى داۋىس قايتا قۇلاعىنا كەلگەندەي بولدى.

ءتۇن بويى تەڭسەلگەن اۆتوبۋس شاڭ باسقان كوشەلەرمەن باياۋ جىلجىپ كەلەدى. اسپاننىڭ شىعىس جاق شەتى عانا قىزعىلت تارتىپ، كۇن ءالى تولىق شىقپاعان. قالا ۇستىندە ءبىر ەرەكشە تىنىشتىق بار ەدى. سول تىنىشتىقتىڭ وزىنەن كونە زاماننىڭ دەمى سەزىلەتىندەي. شالعىنباي اۆتوبۋس تەرەزەسىنەن سىرتقا قارادى. جۇرەگى الدەنەگە شىم ەتە قالدى. مىناۋ ءوزى بالا كۇنىنەن قيالداپ كەلگەن قازاق دالاسىنىڭ جۇرەگى سەكىلدى كورىندى. تىپ-تىنىش.

بىراق سول تىنىشتىقتىڭ استىندا عاسىرلاردىڭ ءۇنى جاتقانداي.

كەيدە وعان جۋساندى جەلمەن بىرگە بابالاردىڭ سىبىرى ەستىلگەندەي بولدى. ات تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى... قىلىش سارتىلى... ازان ءۇنى... كوش كەرۋەنىنىڭ دابىلى... ءبارى كومەسكى كۇيدە اۋامەن ارالاسىپ كەتكەندەي.

قالا ورتاسىنداعى كەسەنە الىستان مۇنارتىپ كورىندى. كوك كۇمبەزى تاڭعى جارىقپەن بىرگە باياۋ نۇر شاشىپ تۇر. شالعىنباي كوز الماي قارادى.

وسى ءبىر عيماراتتى كورگەندە ىشىندەگى الدەنە بوساپ كەتكەندەي بولدى.

قىتايداعى تار بولمەلەر... جات ەلدىڭ سالقىن قاباعى... شەكارا اسقان كۇندەر... ءبارى الىستا قالعانداي سەزىلدى. بىراق تاعدىردىڭ سالماعى ءالى يىعىنان تۇسپەگەن ەدى. اۆتوبۋس ەسكى بازار ماڭىنا توقتادى. شالعىنباي تومەن تۇسكەندە قۇرعاق اۋا بىردەن وڭەشىن قارىپ ءوتتى. توپىراقتىڭ ءدامى تاڭدايىنا جابىستى. الماتىنىڭ دىمقىل سامالىنا ۇيرەنگەن ادامعا مىناۋ باسقا الەم سەكىلدى.

اينالادا كوبىنە الاسا، شىعىستىق ۇلگىدەگى ۇيلەر. ساز قابىرعالى ەسكى تامدار مەن جاڭادان كوتەرىلگەن ساۋدا ورىندارى ارالاسىپ جاتىر. تاڭعى شايحانالاردان جاڭا پىسكەن تاندىر ناننىڭ ءيىسى شىعادى. ءبىر جاقتان قوي ايداعان ادامنىڭ داۋىسى ەستىلەدى. شالعىنباي اۋىر تەمىرلەردى ءتۇسىرىپ ءجۇرىپ، ءبىر مەزەت اسپانعا قارادى.

كوك جۇزىندە بوزعىلت اي ءالى وشپەپتى. سول ايدى كورگەندە جۇرەگى تاعى شىم ەتتى. «التىناي...» ونىڭ ىشىندە تۇسىنىكسىز ءبىر سەزىم بار. ءبىر نارسە ونى وسىندا شاقىرعانداي. بالكىم، تاعدىرى، بالكىم، جوعالعان ماحابباتى، بالكىم، بابالاردىڭ دۇعاسى. تۇركىستاننىڭ قۇرعاق جەلى ونىڭ بەتىن سيپاپ ءوتتى. ال كونە شاھار ءۇنسىز عانا جاڭا كەلگەن جولاۋشىنى ءوز قوينىنا قابىلداپ تۇرعانداي ەدى. شالعىنباي داستارقان باسىندا ءۇنسىز وتىردى. بوتەن ءۇيدىڭ تىرشىلىگىن سىرتتاي باقىلاپ، ءار ادامنىڭ مىنەزىن ىشىنەن تارازىلاپ وتىرعان. بۇل اۋلەت العاش قاراعاندا بەرەكەلى، داۋلەتتى كورىنگەنىمەن، ءار بۇرىشىندا كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر سالقىندىق بارداي سەزىلدى.

ءۇيدىڭ ۇلكەن زالى كەڭ ەكەن. قابىرعادا التىن ءتۇستى جاقتاۋعا سالىنعان سۋرەتتەر، قىمبات جيھازدار، شەتەلدەن اكەلىنگەن ىدىستار ءتىزىلىپ تۇر. توڭازىتقىش گۋىلدەيدى. تەلەديدار دىبىسىن باسەڭدەتىپ قويىپتى. بىراق وسىنشا مولشىلىقتىڭ ىشىندە ادامعا ەڭ كەرەك ءبىر زات جوقتاي كورىندى.

ەكى بەتى سوپاقشا كەلگەن اقسارى ارىق قىز داستارقاننىڭ شەتىندە ۇنسىزدەۋ وتىر. ساۋساقتارى ۇزىن، تىرناقتارى قىزىل لاكپەن بويالعان. ءۇي شارۋاسىنا جوق ەكەنى بىردەن بايقالادى. كوزى اندا-ساندا تەلەفونىنا تۇسەدى. ءبىر قوناق ءۇيدىڭ باس مەنەدجەرى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتىپ قويدى. داۋىسى سىڭعىرلاعانىمەن، جانارى شارشاڭقى.

- قازىر ادامعا ديپلوم ەمەس، بايلانىس كەرەك، - دەدى ول شايىن باياۋ ۇرتتاپ. -تۋريزم ءوسىپ جاتىر. تۇركىستان ەندى ۇلكەن قالا بولادى. وتىرعاندار باس يزەپ قويادى. ال داستارقان اينالاسىندا دامىل تاپپاي جۇرگەن تاپال قارا كەلىنشەك ءبىر ساتكە دە وتىرمايدى. بىرەسە شاينەك كوتەرەدى، بىرەسە تاباق اۋىستىرادى، بىرەسە اسۇيگە جۇگىرىپ كەتەدى. ۇستىندەگى قاراپايىم كويلەگى دە يىعىنا جابىسىپ قالعان. قولىنىڭ تەرىسى جارىلىپ كەتكەن. بىراق جۇزىنەن شارشادىم دەگەن بەلگى بايقالمايدى. تەك كوزىنىڭ استىنداعى كوگەرگەن ىزدەر عانا ونىڭ ۇيقى كورمەيتىنىن اڭعارتادى. وسى ءۇيدىڭ شىن يەسى سول سەكىلدى.

ءۇش ۋاقىت اس، كىر-قوڭ، مونشا، سيىر، دۇكەن - ءبارى سونىڭ موينىندا. ەل ۇيىقتاعاندا دا ول اسۇيدە ىدىس سىلدىراتىپ جۇرەدى. تاڭ نامازى اۋا بەرە قايتا ويانىپ، قامىر يلەيدى. بىراق داستارقان باسىندا ونىڭ ورنى جوق سياقتى.

بىرەۋ راقمەت ايتپايدى. بىرەۋ «وتىرشى» دەمەيدى. كۇيەۋى-دەمبەلشە قارا جىگىت-ءتور جاقتا شالقايىپ وتىر. قولىندا تەلەفون. اندا-ساندا عانا تاماعىن كەنەپ قويىپ:

- زاڭ دەگەن وڭاي ەمەس، - دەپ قويادى ماڭعازدانىپ، - حالىقتىڭ كوبى ءوز قۇقىعىن بىلمەيدى. ونىڭ ادۆوكات ەكەنى سوزىنەن بۇرىن وتىرىسىنان بايقالادى.

شەشەسىنىڭ جانىندا كوسىلە وتىرىپ سويلەيدى. ال ايەلى ءاسۇي مەن داستارقاننىڭ اراسىندا كولەڭكە سەكىلدى زىر قاعىپ ءجۇر.

ءۇيدىڭ وتاعاسى - جالپاق بەتتى، موينى ءسال قيقايعان فاكۋلتەت دەكانى - كوپ سويلەمەيدى ەكەن. بىراق سويلەسە، ءبارى تىنا قالادى. داۋسىندا ءامىر بار.

- بۇگىنگى جاستاردا ءتارتىپ جوق، - دەدى ول كۇرسىنىپ، - ءبىز كەزىندە قارا ناندى دا قادىرلەيتىنبىز. سول ساتتە قارا كەلىنشەك ءۇنسىز عانا داستارقان شەتىنە توگىلگەن نان قيقىمدارىن جيناپ ءجۇردى. شالعىنباي وسى كورىنىسكە قاراپ وتىرىپ، بۇل ۇيدەگى كوزگە كورىنبەيتىن تارازىنى سەزدى. شەنى بارلار - توردە.

شەنى جوقتار -قىزمەتتە. سول كەزدە قارا دومالاق كىشكەنتاي ۇل جۇگىرىپ كەلىپ:

- ماما! - دەپ قارا كەلىنشەكتىڭ ارقاسىنا اسىلدى. كەلىنشەك العاش رەت جىميدى. شىنايى، جىلى جىميىس.

- قۇلىنىم مەنىڭ...

بالا ونىڭ موينىنان قۇشاقتاپ، بەتىنەن ءسۇيدى. مىنە، وسى ۇيدەگى جالعىز تازا مەيىرىم وسى ەكەۋىنىڭ اراسىندا عانا قالعانداي ەدى. شالعىنبايدىڭ جۇرەگى الدەنەگە شىم ەتتى. ول ءوز شەشەسىن ەسىنە الدى. قانشا بەينەت كورسە دە، داستارقان شەتىندە ءۇنسىز جۇرەتىن قازاق ايەلدەرىن ويلادى. ءبىر مەزەت وعان مىنا ۇلكەن ءۇيدىڭ بار جىلۋى الگى قارا كەلىنشەكتىڭ شارشاعان الاقانىندا تۇرعانداي كورىندى.

تاڭعى استان كەيىن الگى دەكان كىسى ماڭعاز كەيىپپەن:

- ءبىز بۇگىن ءبىر جەرگە بارايىق دەپ وتىر ەدىك. سەن دە بىرگە ءجۇر، - دەدى بۇيىرا سويلەپ. داۋسىندا «بارعىڭ كەلە مە؟» دەگەن ەمەس، «جۇرەسىڭ» دەگەن سالقىن نىقتىق بار ەدى. كوپ ۇزاماي ءبارى كولىككە وتىرىپ، تۇركىستاننان سىرتقا شىقتى. قالا ارتتا قالىپ، اينالانى بوزعىل دالا جۇتىپ بارا جاتتى. كۇزگى اسپان الاسا. جول جيەگىندەگى جۋسان قۋراپ سارعايعان. الىستان اندا-ساندا قاراۋىتىپ ەسكى قورىمدار كورىنەدى. كولىكتىڭ ىشىندە دە كوپ اڭگىمە بولمادى. تەك راديو باياۋ ىزىڭداپ تۇردى. ءبىر ساعاتتاي جۇرگەن سوڭ شاعىن اۋىلعا جەتتى. اۋىل دەگەن اتى عانا. ءبىرتۇرلى مەڭىرەۋ تىنىشتىق باسىپ قالعان جەر ەكەن. كونە توز تام ۇيلەر قيسايىپ تۇر. كەيبىرىنىڭ دۋالى قۇلاعان. كوشەدە ءتىرى جان كورىنبەيدى. ءتىپتى بالا داۋسى ەستىلمەيدى. ءار بۇرىشتاعى يتتەر دە سەلقوس. بوگدە كولىككە ارسىلداپ ۇرمەيدى. تەك ەرىنگەندەي ءشاۋ ەتىپ، قايتا جاتا كەتەدى.

شالعىنبايدىڭ كوڭىلىنە ءبىرتۇرلى سۋىق سەزىم كىردى. كولىك اۋىل شەتىندەگى الاسا ساز ءۇيدىڭ الدىنا توقتادى. تەرەزەلەرى كىشكەنتاي. سىرتى اقتالعانىمەن، قابىرعالارى جارىلىپ كەتكەن. قىزى مەن ايەلى ەش بوگەلمەستەن ىشكە كىرىپ كەتتى. ەسىكتى قاققان دا جوق. مۇندا بۇرىننان كەلىپ جۇرگەندەرى انىق بايقالادى. شالعىنباي مەن الگى ادۆوكات جىگىت، اكەسى ۇشەۋى سىرتتا قالدى.

اۋلا ءىشى قاڭىراپ تۇر. بۇرىشتا ەسكى ساماۋرىن توڭكەرۋلى جاتىر. جەل سوققان سايىن قۋراعان ءجۇزىم ساباعى سىقىرلايدى.

بيە ساۋىمداي ۋاقىت وتكەن سوڭ ايەلدەر جاعى سىرتقا شىقتى. بىراق شىققانداعى جۇزدەرى كىرگەندەگىدەن وزگەشە ەدى. اسىرەسە اقسارى قىزدىڭ ءوڭى قاشىپ كەتكەندەي. كوزى الاق-جۇلاق ەتەدى.

- كىرەيىك، - دەدى دەكان اتا. ەرلەر ىشكە ەندى.

ءۇي ءىشى كۇڭگىرت ەكەن. پەردەلەر قىمتاپ جابىلعان. ۇيدەن ادىراسپاننىڭ، ماي شامنىڭ، تاعى ءبىر تۇسىنىكسىز ءيىستىڭ لەبى سەزىلەدى.

ءتور جاقتا باسىندا اق تاقياسى بار ارىق سارى كىسى وتىر ەكەن. جاسى ەلۋدى ەڭسەرگەن سياقتى. ءوڭى قۋ سۇيەكتەنىپ كەتكەن. بىراق كوزى وتكىر. ول باسىن جۇرەك تۇسىنا قاراي ءسال ەڭكەيتىپ، ءۇنسىز وتىردى. شالعىنباي كىرگەندە دە تىك قارامادى. تەك قولىمەن جەردى نۇسقاپ، «مۇندا وتىر» دەگەندەي يشارا جاسادى.

سىرتتاعى جەلدىڭ گۋىلى عانا ەستىلەدى. سوسىن الگى كىسى كۇبىرلەي باستادى. نە ايتىپ وتىرعانى انىق ەستىلمەيدى. ارابشا دۇعا ما، الدە باسقا ما - اجىراتۋ قيىن. داۋسى بىردە باياۋلاپ، بىردە سوزىلىپ كەتەدى. شالعىنبايدىڭ ارقاسىنان سالقىن تەر جۇگىردى. بولمە ىشىندەگى اۋا اۋىرلاپ كەتكەندەي. الگى كىسى كەنەت كۇبىرىن توقتاتىپ، باسىن كوتەردى. تۋرا شالعىنبايعا قارادى. كوزقاراسى وتكىر ەكەن. ادامنىڭ سىرتىنان ەمەس، ىشىنەن قاراپ تۇرعانداي. سالدەن كەيىن ەرنىن ارەڭ جىبىرلاتىپ:

- سەنىڭ جولىڭ ۇزاق بولىپتى... - دەدى.

ءۇي ءىشى ءتىپتى تىنا قالدى.

- جۇرەگىڭدە ساعىنىش بار...

شالعىنبايدىڭ جۇرەگى زۋ ەتە ءتۇستى. ال تاقيالى كىسى كوزىن جۇمىپ وتىرىپ تاعى كۇبىرلەي جونەلدى.

- قىزمەتكە تۇراسىڭ، باقىتتى وتباسى قۇراسىڭ، نۇرعا قاۋىشاسىڭ... يەڭ بار... ، - دەدى باسەڭ داۋىسپەن. بۇلار اۋىلدان شىققان سوڭ كولىك ىشىندەگى اۋا وزگەرىپ كەتكەندەي بولدى. از عانا بۇرىنعى مەڭىرەۋ تىنىشتىقتىڭ ورنىنا ءبارىنىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. اسىرەسە قارا اپا ەرەكشە جادىراپ وتىردى.

- ەندى، مىنە، جولىمىز اشىلدى، - دەدى ول ارتىنا بۇرىلىپ، - بۇل كىسى جاي ادام ەمەس. وزبەك مولدا. جەتى اتاسىنان ءىلىم قونعان اۋلەت. نە ىستەسەك تە، سودان كەيىن ءىسىمىز وڭعا باسىپ كەتەدى. دەكان اتادا دا ءۇنسىز باس يزەدى. ادۆوكات ۇلى ماڭعاز كەيىپپەن تەرەزەگە قاراپ وتىرسا دا، جۇزىنەن الدەبىر سەنىمدىلىك بايقالادى. شالعىنباي ۇندەمەدى. ونىڭ ىشىندە ەكىۇداي سەزىم تۇردى. مولدانىڭ ايتقاندارى جۇرەگىنە تىنشتىق سىيلادى، جانى الدەبىر تىلسىمعا سەنگىسى كەلەتىندەي. تۇركىستانعا قايتا كىردى. كوشەلەردە سيرەك كولىك.

سول كۇنى قارا اپا:

- ءجۇر، سەنى ءبىر جەرگە اپارامىن، - دەدى.

قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى عيماراتىنىڭ الدىنا كەلدى. شالعىنبايدىڭ جۇرەگى لۇپىلدەپ كەتتى.

ءوزى ارمانداعان ورتا - ءبىلىم ورداسى. ول قىتايدا جۇرگەندە دە قازاققا قىزمەت ەتسەم، جاستارعا ءبىلىم ۇيرەتسەم دەپ تالاي قيالدايتىن. ەندى مىنە، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تابالدىرىعىندا تۇر.

قارا اپا ەشكىمنەن يمەنبەي ىشكە كىردى. قابىلداۋ بولمەسىندەگى حاتشىعا دا كوپ تۇسىندىرمەدى. ءبارى ونى تانيتىن سەكىلدى.

از ۋاقىتتان كەيىن ولار رەكتوردىڭ كابينەتىنە ەش كەزەكسىز كىرىپ وتىردى.

رەكتور جىلى ءجۇزدى، تولىقشا كەلگەن كىسى ەكەن. قارا اپانىڭ ءسوزىن بولمەي تىڭدادى.

- قىتايدان كەلگەن ورالمان جىگىت. وقىعان، ىزدەنگەن بالا. قول ۇشىن بەرسەڭىزدەر، - دەدى قارا اپا.

رەكتور بىردەن بىلىمگە جاۋاپتى پرورەكتورعا تەلەفون شالدى. ارتىنشا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى شاقىرىلدى. سۇراق از بولدى.

- ماماندىعىڭ؟

- قانداي ءپان بەرە الاسىڭ؟

- قازاقشاڭ جاقسى ەكەن.

شالعىنباي جاۋاپ بەرگەن سايىن ىشىندەگى قورقىنىشتىڭ ورنىن ءۇمىت باسىپ كەلە جاتتى. اقىرىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ورنىنان تۇرىپ:

- جارايدى. ەرتەڭ جۇمىسقا كەل. ءبىر اپتا سىناق مەرزىمى، - دەدى.

وسى ءسوزدى ەستىگەندە شالعىنبايدىڭ كەۋدەسىنە ءبىر جارىق قۇيىلعانداي بولدى.

اتامەكەنگە كەلگەلى بەرى العاش رەت ءوزىن كەرەكسىز ەمەس، ءبىر ىسكە جارايتىن ادامداي سەزىندى. سول ءتۇنى ول ۇيىقتاي المادى. كوز الدىنا اۋديتوريا ەلەستەيدى. قازاق جاستارى. ءدارىس. كىتاپ. عىلىم تۋرالى اڭگىمە.

ىشتەي ءۇنسىز سەرت بەردى: «ماعان ءبىر ەسىك اشىلسا، بارىمدى وسى ەلگە بەرەمىن».

تاڭ اتپاي ورنىنان تۇردى. كوستيۋمىن مۇقيات ۇتىكتەدى. ەسكى بولسا دا اياق كيىمىن ءسۇرتتى. اينا الدىندا شاشىن قايتا-قايتا تۇزەدى. ءسويتىپ كافەدراعا بارىنەن بۇرىن كەلدى. ۋنيۆەرسيتەت دالىزدەرى ءالى بوس ەكەن. تەرەزەدەن بوزعىل كۇن ساۋلەسى ءتۇسىپ تۇر. قابىرعاداعى ساعات تىقىلدايدى.

شالعىنباي كافەدرا ەسىگىنىڭ الدىندا ءبىراز ءۇنسىز تۇردى.

جۇرەگى دۇرسىلدەپ سوعىپ تۇر. بۇل ەسىكتىڭ ار جاعىندا ونىڭ جاڭا ءومىرى باستالعالى تۇرعانداي ەدى.

***

شالعىنباي ءۇنسىز عانا كىرىپ كەلدى. يىعى ءتۇسىپ كەتكەن. تاڭەرتەڭ ۇمىتپەن كەتكەن ادامنىڭ ءتۇرى ەمەس.

- نە بولدى.

- ءبىلىمىم جەتپەدى.

- قالاي ءبىلىمىڭ جەتپەيدى؟ قىتايدا قىتاي تىلىنەن ساباق بەرگەن بولساڭ، - دەپ قارا اپا تاڭىرقاي قارادى.

ۇيدەگىلەر دە داستارقان باسىندا وتىر ەكەن. دەمبەلشە ادۆوكات جىگىت شانىشقىسىمەن ەت تۇرتكىلەپ قويىپ:

- نە بولدى سونشا؟ - دەدى سەلقوس.

شالعىنباي كۇرسىندى.

- كونە قىتاي تىلىنەن ەمتيحان الدى. ون بەت ءماتىن بەردى. تۇسكە دەيىن اۋدار دەدى.

دەكان اتا قاسىن كوتەردى.

- كونە قىتايشا؟

- ءيا. عۇندار تاريحىنان ءۇزىندى ەكەن.

سول ءسات قارا اپانىڭ ءجۇزى وزگەرىپ كەتتى. ول ءبارىن بىردەن تۇسىنگەندەي بولدى.

- سەنەن ەمتيحان العاندار قىتايدان كەلگەندەر مە؟ - دەدى ول اقىرىن.

- ءيا.

- وندا تۇسىنىكتى...

ءۇي ءىشى ءبىراز ءۇنسىز قالدى.

شالعىنبايدىڭ كوز الدىنا جاڭاعى كابينەت قايتا ەلەستەدى. ساقال-مۇرتى بەتىنە جايىلىپ كەتكەن سارى كىسى - الپامىس كوزىن سىعىرايتىپ وتىرىپ العان. ال دومالاق ءجۇزدى تۇردى قاعازدارىن اقتارىپ ماڭعازدانادى. ەكەۋىنىڭ تۇرىنەن «سىناپ كورەيىك» دەگەن ەمەس، «وتكىزبەيىك» دەگەن سۋىق نيەت انىق سەزىلگەن.

ول ءماتىندى قولىنا العاندا-اق جۇرەگى مۇزداپ كەتتى.

بۇل قازىرگى بەيجىڭ ءتىلى ەمەس. كونە يەروگليفتەر. ارحايكالىق قۇرىلىم.

عاسىرلار بۇرىنعى جازۋ. مۇنداي دۇنيەنى قىتايدىڭ وزىندە ارنايى تاريحشىلار مەن ءتىل ماماندارى عانا اۋدارادى. بىراق ول ءبارىبىر «اللاعا تاۋەكەل» دەپ كىرىسكەن. العاشقى جولداردى ارەڭ شەشتى. كەي يەروگليفتەردى مانىنە قاراپ شامالادى. ءبىر سويلەمدى قۇراستىرۋ ءۇشىن بەس مينۋت ويلانىپ وتىردى. ۋاقىت زىمىراپ ءوتتى.

قارا تەرگە ءتۇستى. كويلەگىنىڭ ارقاسى سۋ بولدى. قولىنىڭ ءدىرىلى دە باسىلار ەمەس. التىنشى بەتكە جەتكەندە ءتۇس تە بولىپ كەتكەن. سوندا الگى ەكەۋى كىرىپ كەلدى. الپامىس قاعازداردى ءۇستىرت قاراپ شىعىپ:

- تولىق اۋدارماپسىڭ، - دەدى سالقىن عانا.

- ۋاقىت جەتپەدى...

- بىزگە تولىق ورىندايتىن ادام كەرەك.

تۇردى دا ەرنىن قيسايتىپ:

- ەمتيحاننان وتپەدىڭ. كەلگەن ىزىڭمەن قايتا بەر، - دەدى.

سول ءسات شالعىنبايدىڭ بۇكىل دەنەسى مۇزداپ كەتكەندەي بولدى.

تاڭەرتەڭ عانا ۇمىتپەن كىرگەن ەسىك ەندى تار قاپاس سەكىلدى كورىندى.

ول ءۇنسىز ورنىنان تۇردى. ىشىندە ءبىر اشۋ قايناپ تۇرسا دا، سىرتقا شىعارمادى.

«ستۋدەنتتەرگە قازىرگى تىلدە ساباق بەرىلەدى عوي... بۇلارى نەسى؟..» وسى وي كوكىرەگىن ءتىلىپ ءوتتى. بىراق قايتا كىرىپ داۋلاسپادى.

ءوزىن ارەڭ تەجەدى. ويتكەنى بۇل جەردە جالعىز ەكەنىن ءبىلدى.

ۋنيۆەرسيتەت اۋلاسىنان ءىلبي باسىپ شىقتى. ءتۇس اۋىپ كەتكەن. كۇن شاقىرايىپ تۇر. تۇركىستاننىڭ قۇرعاق جەلى بەتىن قارىپ وتەدى.

از عانا بۇرىن ارمانداپ تۇرعان جەرى ەندى بوتەن الەمگە اينالىپ كەتكەندەي. ادام كەيدە وزگەنىڭ تەپكىسىنەن ەمەس، وزىڭمەن تاعدىرلاس ادامنىڭ تار پەيىلىنەن قاتتى سىنادى ەكەن. قارا اپا ونىڭ جۇزىنە ۇزاق قاراپ وتىردى دا، كەنەت ورنىنان تۇرىپ كەتتى.

- جوق، بۇل جەردە ءبىر شيكىلىك بار، - دەدى نىق ۇنمەن، - سەنىڭ كونە قىتايدى اۋدارمايتىنىڭدى ءبىلىپ وتىرىپ ادەيى ىستەگەن. بايدىڭ اسىن بايقۇسقا قيماي وتىر بۇلار. دەكان اتا دا ويلانىپ قالدى. ال شالعىنباي بولسا ءۇنسىز وتىردى.

كەۋدەسىندە جاڭا عانا ءبۇر جارعان ءۇمىتتى بىرەۋ اياقپەن تاپتاپ كەتكەندەي ەدى. شالعىنباي ۇندەمەي عانا تومەن قارادى. ونىڭ ىشكى دۇنيەسىندە ءبىر قارسىلىق ويانىپ كەلە جاتقان. بىراق جاڭا كەلگەن ەلدە جالعىز جۇرگەن ادام ءۇشىن الگى قارسىلىقتى اشىق ايتۋ دا قيىن ەدى. قارا اپا بولسا اشۋعا بۋلىعىپ وتىر.

- بىردەڭە دامەتىپ تۇرعان شىعار؟ - دەدى تىستەنىپ، - ەرتەڭ رەكتورعا قايتا كىرەمىن!

- بارماي-اق قويىڭىز، - دەدى شالعىنباي باياۋ عانا، - شىن ايتامىن، ءبىلىمىم جەتپەدى. ول ءوزىن جۇباتقىسى كەلدى مە، الدە نامىسىن قورعاشتادى ما - ءوزى دە انىق بىلمەدى. قارا اپا قولىن ءبىر سىلتەدى.

- ە-ە-ە، ەشتەڭە ەتپەيدى! سەندە اعىلشىن تىلىنەن دە ديپلوم بار ەمەس پە؟

- ءيا...

- بولدى وندا. قالالىق ءبىلىم باسقارماسىندا تانىسىم بار. ەرتەڭ سوعان بارايىق. شالعىنباي تاعى ءۇنسىز قالدى. وسى ەلگە كەلگەننەن بەرى ءبىر نارسەنى انىق ۇققانداي ەدى: مۇندا تەك بىلىممەن ءجۇرۋ قيىن. تانىس كەرەك. سويلەسۋ كەرەك. داستارقان باسىندا وتىرعان دەكان اتا كۇرسىنىپ قويدى.

- ءيا، بۇلار اقشاعا قۇنىعىپ العاندار. مەكتەپ ديرەكتورى دەگەننىڭ دە كەڭىردەگى بار. سىيلىق جاساماساڭدار، سىلتاۋ تاۋىپ جۇرمەسىن.

- اعاڭ دۇرىس ايتادى، - دەدى قارا اپا شاپشاڭ. - ەرتەڭ الدىمەن بازارعا بارامىز. شالعىنبايدىڭ ءىشى ءبىرتۇرلى جيىرىلىپ كەتتى. بىراق قارسى ءسوز ايتا المادى. ەرتەڭىندە تاڭعى شايدان كەيىن ەكەۋى كولىككە وتىرىپ، بازارعا تارتتى. تۇركىستاننىڭ بازارى ەرتەمەن ۋ-شۋ. ءبىر جاقتا ايقايلاعان ساتۋشىلار، ءبىر جاقتا اربا سۇيرەگەن ادامدار. اۋادا پىسكەن سامسانىڭ، شيكى ەتتىڭ، شاڭ مەن دامدەۋىشتىڭ ءيىسى ارالاسىپ كەتكەن. قارا اپا ءار دۇكەنگە كىرىپ شىعىپ ءجۇر.

- كوستيۋم الساق پا ەكەن؟.. جوق، ۇناماي قالار... ساعات شە؟.. جوق...

ولار بازاردى اينالا بەردى. شالعىنبايدىڭ اياعى تالا باستادى.

سوڭىندا ەت ساتاتىن قاتارعا جەتكەندە قارا اپانىڭ كوزى جايناپ كەتتى.

- تاپتىم! - دەدى ول سىبىرلاي، - ەت الايىق. قازاقتىڭ كوڭىلىن ەت تابادى.

سەمىزدەۋ ءبىر قويدىڭ جارتى ەتىن الدى. ارتىنشا قىمبات شاي، جەمىس-جيدەك قوستى. شالعىنباي ءۇنسىز كوتەرىپ ءجۇردى. ىشىندە الدەبىر اۋىرلىق بار.

ءومىر بويى ءبىلىم ادامدى بيىككە شىعارادى دەپ سەنىپ كەلگەن. ال مىناۋ تىرشىلىكتە كەيدە ءبىر جاپىراق ەت پەن ءبىر پاكەت شاي ديپلومنان دا ءوتىمدى سياقتى كورىندى. ءبىلىم باسقارماسىنداعى تانىس ايەل ولاردى جىلى قارسى الدى. قارا اپانىڭ ءسوزى ءوتىمدى ەكەن. اڭگىمە اراسىندا ەت تە، سالەمدەمە دە ەلەۋسىز عانا شەتكە سىرعىپ كەتتى.

- جارايدى، كومەكتەسەمىز، - دەدى ايەل مۇسىركەپ. قازىر اعىلشىن مۇعالىم جەتىسپەي جاتىر. ءبىر اپتادان كەيىن شالعىنباي قالالىق گيمنازياعا جۇمىسقا كىردى. سەگىزىنشى سىنىپتارعا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن بولدى.

العاشقى كۇنى مەكتەپ دالىزىندە تۇرىپ بالالاردىڭ شۋلاعان داۋىسىن ەستىگەندە جۇرەگى ەلجىرەپ كەتتى. مىناۋ ۋنيۆەرسيتەت ەمەس. عىلىم ورداسى دا ەمەس. بىراق ءتىرى ورتا. سىنىپقا كىرگەندە وتىز شاقتى وقۋشى ورنىنان تىك تۇرىپ:-Good morning, teacher! - دەپ شۋلاپ قويا بەردى.

سول ساتتە شالعىنبايدىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس كەلدى.

***

شالعىنباي قارا اپانىڭ ۇيىنە بىرتە-بىرتە ءسىڭىپ كەتتى. العاشىندا ۋاقىتشا عانا تۇراتىن ادامداي كەلگەن، كەيىن ءۇنسىز تىرشىلىك ىرعاعىنا ارالاسىپ، وسى ءۇيدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعانداي بولدى.

ءبىر كۇنى قارا اپا: - سەن جوعارى قاباتقا جات. ءبىر بولمەنى ساعان بوساتىپ قويدىق، - دەدى.

ول قوس قاباتتى كوتتەدجدىڭ وڭ قاپتالىنداعى بولمەگە جايعاستى. ءۇي ءىشى تىنىش، جارىق، جىلى. بىراق وسى تىنىشتىقتىڭ وزىندە ءبىر تۇسىنىكسىز تولقۋ بار سياقتى. جانىنداعى بولمەدە قارا اپانىڭ جالعىز قىزى تۇرادى.

شالعىنباي العاشىندا مۇنى جاي عانا تۇرمىستىق جاعداي دەپ قابىلدادى. بىراق ءتۇن تىنىشتالعاندا، قابىرعانىڭ ار جاعىنداعى ءار دىبىس انىق ەستىلەدى. ەسىكتىڭ سىقىرى، جەڭىل اياق دىبىسى، سۋ قۇيعان ستاكاننىڭ سىلدىرى… ءبارى تىم جاقىن. ول ىشتەي ىڭعايسىزداندى.

«اكە-اۋ… مەنى نەگە بۇلاي قويدى؟.. بۇرىنعى تومەنگى قاباتتا جاتا بەرسەم قايتەدى؟..». بىراق ايتۋعا دا، كوشۋگە دە باتپادى. قارا اپانىڭ ءۇيى - ۋاقىتشا پانا عانا ەمەس، ونىڭ جاڭا ومىرگە كىرەتىن كوپىرى وسى جەر. تۇندەر وسىلاي ۇزارا بەردى.شالعىنباي ۇيىقتاي الماي، كىتاپ وقۋعا كىرىستى. كەيدە تەرەزەدەن ايعا قاراپ وتىرادى. كەيدە داپتەرىنە ءبىر-ەكى جول جازىپ قويادى. ال كوز الدىنا قايتا-قايتا ءبىر عانا بەينە كەلەدى. التىناي...

سول ءبىر ايلى تۇندەردەگى سىڭعىرلاعان كۇلكى. ءبىر كۇنى كەشكە قارسى بولمەدەن ەسىك قاعىلدى.

- اعا، سىزدە زاريادكا بار ما؟ - دەدى قىزدىڭ داۋسى.

ول ۇندەمەي بارىپ بەردى. ەرتەڭىندە تاعى ءبىر سىلتاۋ.

- اعا، ينتەرنەت قوسىلماي جاتىر…تاعى دا ءۇنسىز كومەكتەستى.

قىزدىڭ دا مىنەزى جەڭىل ەمەس ەدى، بىراق كوزقاراسىندا ءبىر ەركىندىك بار. كەيدە ادەيى جاقىنداپ سويلەيتىندەي. كەيدە كوزىن تايدىرىپ كەتەدى.

شالعىنباي مۇنىڭ ءبارىن بايقاماعانداي بولۋعا تىرىستى.

بىراق ادامنىڭ ىشكى الەمى ءاردايىم سىرتقى تىنىشتىققا باعىنا بەرمەيدى.

ول ءوز-وزىنە قاتال تالاپ قويدى. «جوق. مەن بۇعان باسقاشا قاراماۋىم كەرەك. بۇل ءۇي - ماعان جاناشىر قارا اپانىڭ ءۇيى». سول ويمەن ءوزىن تەجەپ ءجۇردى.

الايدا قارا اپا مەن قىزىنىڭ وعان دەگەن جىلى قاباعى كوبەيە ءتۇستى. داستارقان باسىندا جىلى-جۇمساقتى الدىنا قويادى. سوزگە تارتادى. كەيدە ءازىل ايتادى. شالعىنباي بولسا سىرتتاي سابىرلى كورىنگەنىمەن، ىشتەي مازاسىز ەدى. ويتكەنى ونىڭ جۇرەگى باسقا ءبىر ەسىكتە قالىپ قويعان. ول عاشىعى التىناي.

سول ەسىم تۇندە دە، كۇندىز دە كولەڭكەدەي سوڭىنان قالمايتىن. ول كەيدە وزىنە رەنجيتىن. «مىنا ومىردە مەن نە ىستەپ ءجۇرمىن ءوزى؟.. ءبىرى مەنى بيىككە سۇيرەيدى، ءبىرى ىشىمە ءۇمىت سالادى، ال جۇرەگىم باسقا جاقتا…»

سوندىقتان ول ءوزىن زورلاپ «بولاشاق كۇيەۋ» سەكىلدى ويلاپ كورۋگە تىرىستى.

قارا اپانىڭ جاقسىلىعىنا جاۋاپ رەتىندە ءبىر جولمەن وسى ءۇيدىڭ ادامىنداي بولۋدى ەلەستەتتى. بىراق ىشكى داۋىسى ونى قابىلدامايتىن.

«جوق… بۇل مەنىڭ جولىم ەمەس…»

قىزدىڭ كەيبىر قىلىعىن كورگەندە دە ويى وزگەرەدى. ۇشقالاقتاۋ، وزىنىكى دۇرىس دەپ تۇرۋ. سول ءۇشىن ول سىرتتاي سىپايى، ۇستامدى، ءتىپتى ادەيى سالقىن بولىپ ءجۇردى. ال قىز بولسا كەيدە سوعان قاراماستان جاقىنداي تۇسەتىن.

شالعىنباي سونىڭ ءبارىن سەزىپ جۇرسە دە، سەزبەگەن ادامداي ءومىر ءسۇردى.

بىراق ءتۇن بولعاندا ءبارى قايتا باستالادى. بولمەنىڭ قاراڭعىلىعىندا ول تاعى دا جالعىز قالادى.ال قارسى بولمەدە باسقا ءبىر ءومىر تىنىستاپ جاتقانداي.

جانە ونىڭ جۇرەگىندە ءۇشىنشى ءبىر الەم بار ەدى - اي استىنداعى التىنايدىڭ كولەڭكەسى. الماتىدان اكەلىنگەن لاپشا شىعاراتىن تسەحتىڭ جۇمىسى دا سوزىلدى.

- 380 ۆولت كەرەك، - دەدى مامان باسىن شايقاپ. - ءۇش فازالى توكسىز بۇل جۇرمەيدى. قارا اپا سامارقاۋ.

- وي، ونى تارتۋ دا وڭاي ەمەس ەكەن… قىمباتقا شىعاتىن شارۋا. اسىقپايمىز، ءبىر كۇنى ىسكە قوسامىز، - دەدى دە ادەتىنشە سابىرلى كۇيگە ءتۇستى.

شالعىنباي ءۇنسىز تىڭدادى. ىشىندە ءبىر ءۇمىت بار، وسى تسەح ىسكە قوسىلسا، ءوز ەڭبەگىمەن ەل قاتارىنا تەز قوسىلار ەدىم. كەش باتقان سايىن ءۇي ىشىندەگى تىنىشتىق شالعىنباي ءۇشىن اۋىرلاي تۇسەتىن بولدى.

بولمەسىنە كىرىپ، ەسىكتى ىشتەن جاۋىپ الادى. كىلتىن ەكى اينالدىرىپ بەكىتەدى. سوسىن ورنىنان تۇرىپ، قايتا-قايتا تەكسەرەدى.

ويتكەنى ونىڭ ىشىندەگى قورقىنىش ءبىر عانا نارسەگە اينالىپ كەتكەن ەدى. ءوز ناپسىسىنەن قورقۋ. ءوز ويىنان قورقۋ. قارسى بولمەدەگى قىزدىڭ ءار قيمىلى، ءار دىبىسى ونىڭ جۇيكەسىن شيرىقتىرىپ جىبەرەتىن. كەيدە ءبىر ساتتە-اق ەسىكتى اشىپ، سىرتقا شىعىپ كەتكىسى كەلەدى. كەيدە ءتىپتى كەرىسىنشە، قىزدىڭ ءوزى كەلىپ قالار ما ەكەن دەگەن ويدان شوشيدى. «مەن نە بولىپ بارا جاتىرمىن؟..» وسى سۇراق ءتۇن سايىن قايتالانا بەردى. سول ساتتەردە ول تەرەزەگە كەلەدى. تۇنگى اسپان تىنىش. اي باياۋ قالقىپ تۇر. شالعىنباي وعان ۇزاق قارايدى. كەنەت ايدىڭ بەتىندە الدەبىر بەينە پايدا بولعانداي كورىنەدى. اق كويلەكتى، مۇڭلى قىز-التىناي. ول قول بۇلعايدى. سىڭعىرلاعان كۇلكىسى ءتۇندى جارىپ وتكەندەي بولادى.

- مەنىڭ جولداسىم قۇمارپاز بولدى، ءبارىن باسكە تىكتى...ءتىپتى مەنى دە... مەن باقتسىزبىن… -دەگەن ءۇن ەستىلدى. بىراق كەلەسى ساتتە ءبارى جوعالىپ كەتەدى.

شالعىنباي ورنىندا تۇرىپ قالادى. جۇرەگى دۇرسىلدەپ سوقتى. سول كەزدە ەسىگىنەن الىستاعان ءبىر اۋىر تىنىشتىق سەزىلەدى. ول دەرەۋ وتىرىپ، بىلگەن سۇرەلەرىن ىشتەي قايتالاي باستايدى. داۋىسى دىرىلدەيدى.

- فاتيحا…اياتۋل كۇرسي... يحلاس… … سوزدەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەلەدى.

سىرتقى الەم مەن ىشكى الەم اراسىنداعى جالعىز كوپىر سول سوزدەر سياقتى.

ول كوزىن جۇمىپ، الاقانىن جايىپ اللاعا جالىندى.

«يا، راببىم… جۇرەگىمدى ءوزىڭ ساقتا… مەنى وزىمنەن قورعا، التىنايدى باقىتتى ەت…». ءتۇن تەرەڭدەگەن سايىن ونىڭ جان دۇنيەسى تىنىشتالا باستادى.

قورقىنىش ازايادى. ويلار باسەڭدەيدى. تەك اي عانا تەرەزەدەن قاراپ تۇرادى.

ال ءبىر جەردە، ءتۇس پەن ءوڭنىڭ اراسىندا، سىڭعىرلاعان ءبىر كۇلكى ءالى دە ءالسىز ەستىلىپ تۇرعانداي ەدى.

نۇرحالىق ابدىراقىن

Abai.kz