Sifrlyq tehnologiya men jasandy intellektti shapshang damytyp, shalymdy qoldana alghan memleketting ghana órkeniyet sapynan layyqty oryn alatyny belgili boldy. Osy kókeykesti mәselege, respublika Preziydentining ústanymyna say, ghalymdarmen qatar búqaralyq aqparat qúraldary basa kónil bólude. Qazaq qalamgerlerining tól gazeti «Qazaq әdebiyetinin» de búl taqyrypty qauzay jazyp otyrghanynyng kuәsimiz. Sonyng biri  –  onyng «óz tilshisinin» biylghy 26 mausymdaghy sanynda basylghan «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» degen súhbat. «Qúpiya әriptes»  tuyndysynyn, birden aitayyn, «buynsyz jerge pyshaq úryp», janalyq ashqanday, «sýiinshilegen»  taqyryby kónilge mýlde qonbady.

Alayda, sifrlyq tehnologiyalar salasy boyynsha jýzden astam maqalanyng jәne birneshe oqulyq pen monografiyanyng avtory Ú. Esenbekovanyng súhbat barysyndaghy baysaldy jauaptaryna  dau aitudan aulaqpyn. Jasandy intellektting jasampaz jәne shýbәli qyr-syryn zerttep jýrgen  ghalymgha tilektestikten basqa bóten oidyng boluy mýmkin emes. Al, súhbattyng taqyrybyna shúqshiidyng sebebi, úly Abaydyng asyl múrasyna «әiteuir zamanauy dýnie eken» dep, JIY-di tura maghynasynda «jamaugha» degen qarsylyq. Osy orayda Hakimning «ólmeytúghyn sóz» jauharyna kýmәndi «jana» ólender (janalyqtar da -B.J.) tauyp qosudan góri, Abay «tenizine» tereng boylay alsaq ta jetkilikti degen pikirge sayatyn  Múhtar Áuezov tújyrymyn ústanghan abzal.

Gazetting «óz tilshisi», tipti әdebiyetshi nemese publisist emes, ghalymmen әngimening taqyrybyn «ayqaylatyp» qoyyp, býgin aqyngha «jasandy intellektting jauabyn»  aitqyzsaq, qyzdy-qyzdymen kýni erteng Hakimdi talay tehnika men tehnologiyanyng «qúlaghynda oinatyp», gharyshqa samghatuymyz da ghajap emes. Sonyng bәrining de  Adamnyng aqyl-oyy men kýsh - jigerining jemisi ekeni ras. Olay bolsa, úly Abaydyng da erekshe ardaq tútatyny – Adam ekenin myqtap este ústaghan jón. Qansha «aqyldy» bolsa da Adamnyng ornyn qúltemirler bassa, Alla ózi jaratqan, biraq endi «kereksiz» jan iyesining demi «ýzilip», aqyrzaman ornaytyny kýmәn tudyrmasa kerek.

Adamzattyng basyna azapty kýnning qashan tónetini  Qúdaygha ghana mәlim. Qasiyetti qúranda «Múhammed, olar senen qiyametting qashan bolatyndyghyn súraydy. Shynynda onyng mәlimeti Rabbymnyng qasynda. Onyng uaqytyn ózi ghana biledi. Kókter men jerdegi auyr jaghday senderge kenetten-aq keledi...» dep jazylypty. Sondyqtan Hakimning asyl múrasy, eng bastysy, adamdy tanu, ómirge degen mahabbat, yaky ýsh sýy – «imany gýl» ilimi bolyp tabylady. Múnyng –  Allany, adamdy jәne әdiletti sýng, «qazaqtyng birin biri dos tútu»  arqyly barsha adam balasyn bauyr sanau ekeni ayan. «Atymdy adam qoyghan son, Qaytip nadan bolayyn...» - dep, tolghana kele Abaydyng «Ýsh-aq nәrse adamnyng qasiyeti – Ystyq qayrat, núrly aqyl, jyly jýrek» - degen qorytyndy jasaytynyn da bilemiz.

Al, adam aqyl-oyy men kýsh-jigerining jemisi – JIY-ding bizge qanshalyqty «adal» qyzmet etetini de taghy sol ózimizge, yaky «aqyl, qayrat, jýrekti birdey ústap, alghashqy ekeuin jýrekke  biyletetin tolyq» Adamgha tәueldi. Endeshe, asyl múragha JIY-di «jamap», asylyq jasamaghan abzal.  Búl pikirimizding dúrys nemese búrysyn jasandy intellektting ózinen súrap kórelik. Osy maqsatpen JI-assistent arqyly jasandy intellektke negizdelgen «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» intellektualdy kómekshiler nemese generativti jasandy intellekt jýielerine jýgingen edim. Mening «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» deudin  qanshalyqty qisyny bar?» - degen súraghyma alghan jauaptardy «ózine kerek jerlerin ghana paydalanypty» degen dau tumas ýshin sol qalpynda úsyndym.

ChatGPT: «Búl tirkesti tura maghynada aitu qisynsyz, al astarly nemese kórkem maghynada qoldanugha bolady. Eger «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» dep sózbe-sóz aitsaq, búl tarihy túrghydan dúrys emes. Óitkeni, jasandy intellekt úghymy men tehnologiyasy Abay ómir sýrgen kezende bolghan joq. Al eger búl sózding maqsaty Abaydyng oilarynyng býgingi jasandy intellekt dәuirinde de ózektiligin kórsetu bolsa, onda ol metafora retinde әserli estiledi. Mysaly:

* «Hakim Abay jasandy intellekt dәuirining basty júmbaghyna әldeqashan jauap bergendey: adamdy adam etetin – aqyl, ghylym, ar jәne jýrek»;

* «Jasandy intellektting mýmkindigi artqan sayyn, Abay kótergen adamgershilik, bilim jәne jauapkershilik mәseleleri búrynghydan da  manyzdy bola týsedi;

* «Abay jasandy intellektti bilgen joq, biraq ony dúrys paydalana alatyn adamnyng qanday boluy kerektigin aityp ketken».  Ásirese Abaydyng Qara sózder men «tolyq adam» tújyrymdamasy býgingi AI dәuirinde jii qayta oqylyp jýr. Abay tehnologiya turaly emes, adam turaly jazdy. Al jasandy intellekt dәuirindegi eng ýlken súraqtardyng biri de – tehnologiyany qanday adam basqarady degen mәsele.

Sondyqtan eng dәl әri qisyndy tújyrym mynaday bolar edi: «Hakim Abay jasandy intellektting ózin emes, ony adam iygiligine jarata alatyn adamnyng bolmysyn sipattap ketken». Múnday oy tarihy shyndyqqa qayshy kelmeydi jәne filosofiyalyq túrghydan da әldeqayda salmaqty estiledi».

Gemini: «Búl oy (JIY-ding jauabyn bilgen - B.J.) bir qaraghanda tym asyra silteu nemese sensasiya qualau siyaqty kórinui mýmkin. Abay ómir sýrgen XIX ghasyrda qazirgi maghynadaghy «kompiuter», «kod» nemese «jasandy intellekt» (JI) degen úghymdar atymen bolghan joq. Degenmen, eger mәselege terenirek — filosofiyalyq jәne kognitivtik (tanymdyq) túrghydan qaraytyn bolsaq, búl tújyrymnyng ózindik qisyny men ýlken negizi bar. Abay jasandy intellektting tehnikalyq qúrylymyn bilmese de, onyng býgingi tandaghy eng basty júmbaghy men shekteuin – «Sana men jannyng tabighaty nede?» degen súraqtyng jauabyn aldyn ala aityp ketken. Abaydyng enbekterine sýiene otyryp, búl pikirdi nelikten qisyndy dep sanaugha bolatynyn taldap kóreyik:

1. Tәn men jannyn, Aqyl men Jýrekting aiyrmashylyghy.

Býgingi tanda JY milliardtaghan derekterdi óndep, mәtin jaza alady, suret salady, logikalyq esepterdi sheshedi. Biraq ol múny týsinbey, tek algoritm retinde oryndaydy. Abay ózining Jetinshi qarasózinde adamnyng bilim aluyn ekige bóledi: Tәn qúmary (kóru, estu, syrtqy dýniyeni tanu — JIY-ding kameralary men sensorlary, derekterdi jinauy siyaqty). Jan qúmary (bilsem eken, kórsem eken degen ishki talpynys, maghyna izdeu).
JIY-de «tәn qúmarynyn» sifrlyq analogy bar (mәlimet jinau), biraq «jan qúmary» (ishki motivasiya, ózindik sana) joq. Abay adamdy adam etetin syrtqy aqparat emes, ishki jan qúmary ekenin aitqan».

2. Estigendi este saqtau (Data) vs IYesi bolu (Wisdom).

Abay Otyz birinshi qarasózinde estigen nәrseni úmytpay, aqylgha bekituding tórt shartyn aitady. Sonyng ishinde: «Estigen nәrseni ishtey qaytalap, oilanyp, bekitu» jәne «nәpsining qúmarlyghynan tyiylu» turaly jazady.

JY aqparatty eshqashan úmytpaydy (eng minsiz jady bar), biraq ol aqparatqa kýizelmeydi, tolghanbaydy jәne oghan jany auyrmaydy. Abay aqyldyng jay ghana aqparat jinaushy emes, ruhany sýzgiden ótetin qúndylyq ekenin kórsetti. Qazirgi JY — ruhany sýzgisi joq taza aqyldyng kórinisi».

3. «Tolyq adam» konsepsiyasy — JY jete almaytyn shyn.

Abay filosofiyasynyng shyny — «Tolyq adam» ilimi. Ol ýsh úghymnan túrady: Ystyq qayrat, Núrly aqyl, Jyly jýrek. Qazirgi eng quatty superkompiuterler men JY modeliderinde "Núrly aqyl" (logika, esepteu) men "Ystyq qayrat" (ýlken jyldamdyq, júmys ónimdiligi) bar. Biraq olarda eng basty komponent — "Jyly jýrek" (empatiya, meyirim, úyat, obal-sauapty sezinu) joq. «Aqyl men qayratty jolgha salar — Jýrek» deydi Abay.

Jasandy intellekt júmbaghynyng basty jauaby da osy: JY qansha jerden aqyldy bolmasyn, ol adam siyaqty sezine almaydy, óitkeni onyng «jýregi» (ruhany negizi) joq. Abay jýreksiz aqyldyng qauipti ekenin eskertken. Týiin: «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» degen sóz — Abay tehnologiyany boljady degen sóz emes. Búl — Abay sananyn, intellekting shekarasyn jәne onyng jýreksiz (moralisiz) eshtenege tatymaytynyn dәl tapty degen sóz. Sondyqtan, býgingi JIY-ding damu zamanynda Abaydyng «Tolyq adam» konsepsiyasy robot pen adamdy aiyratyn eng basty ruhany kompas bolyp qala beredi. Búl túrghydan alghanda,tújyrymnyng qisyny óte teren.

Copilot: «Búl oidy (JIY-ding jauabyn bilgen - B.J.) eki qyrynan qaraugha bolady:

1. Abaydyng dýniyetanymy. Abay Qúnanbayúly XIX ghasyrda ómir sýrgen oishyl, aqyn, aghartushy. Ol adamzattyng aqyl-oyyn, ghylymdy, bilimdi joghary baghalaghan. Onyng qara sózderinde «aqyl», «ghylym», «sanany damytu» turaly tereng oilar bar. Sondyqtan «jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» degendi metaforalyq túrghyda qarasaq, Abaydyng oilary qazirgi zamanghy intellektualdy jýielerding mәnin aldyn ala sezgendey әser qaldyrady;

2. Jasandy intellekt pen Abaydyng qara sózderi. Áriyne, Abay jasandy intellektti naqty týrde bilmegen, sebebi ol tehnologiya XX ghasyrdyng ekinshi jartysynda ghana payda boldy. Biraq onyng «adam aqylyn damytu», «ghylymgha úmtylu» degen iydeyalary jasandy intellektting filosofiyalyq negizimen ýndesedi. Búl jerde «júmbaqtyng jauabyn bilgen» degen sózdi simvolikalyq, kórkemdik túrghyda qoldanugha bolady.

3. Metaforalyq qisyn. Múnday tirkes (JIY-ding jauabyn bilgen - B.J.) ghylymy túrghydan dәl emes, biraq әdeby nemese publisistikalyq stilide qoldanugha bolady. Ol Abaydyng oilarynyng zamanauy ghylymmen ýndestigin kórsetu ýshin jasalghan kórkemdik tәsil. Yaghni, qisyny bar — biraq ol naqty tarihy shyndyq emes, әdeby metafora.

«Grok» qosymshasy: «Búl sóilemning qisyny (JIY-ding jauabyn bilgen - B.J.) óte shartty jәne kóbinese metaforalyq nemese ritorikalyq maghynada ghana bar. Ony tura maghynada (bukvalino) aitu – tarihy túrghydan dúrys emes. Nege qisynsyz?

• Hakim Abay (1845–1904) — 19-ghasyrdyng adamy. Ol ómir sýrgen kezde jasandy intellekt (AI) úghymy da, onyng tehnikalyq negizderi de (kompiuterler, algoritmder, neyrondyq jeliler) joq bolatyn. AI-ding teoriyalyq negizderi 20-ghasyrdyng ortasynda (1950-jyldar, Tiuring testi siyaqty) payda boldy.

• Abaydyng shygharmalarynda («Qara sózder», ólender) adamnyng aqyly, bilimi, adamgershiligi, qoghamdyq mәseleler, ghylym men nadandyq turaly tereng oilar bar. Biraq ol «mashina oilay alady ma?», «sanany imitasiyalau» nemese «jasandy intellekt» siyaqty tehnikalyq-filosofiyalyq mәselelerdi kótere almaghan, óitkeni múnday tehnologiyalardyng izi de joq edi. Nege keyde «qisyndy» kórinedi?

• Metafora retinde: Abaydy jii hakim (danyshpan, dana) dep ataydy, onyng adam balasynyng aqyly, jýregi, maqsaty turaly oilary óte teren. Keybir adamdar onyng sózderin qazirgi zamangha (AI dәuirine) qoldanyp, «Abay bolashaqty aldyn ala sezgen» degen siyaqty interpretasiya jasaydy. Mysaly, AI-ding etikalyq mәseleleri, adamdyq qasiyetterdi saqtau, bilimning manyzy turaly onyng oilaryn baylanystyrugha bolady. Qazaqstanda Abay múrasyn sifrlandyru jәne AI-men (beyne, dauys generasiyasy) populyarizasiyalau belsendi jýrip jatyr.

• Mәdeniy-ritorikalyq tәsil: Últtyq oishyldardy «zamanauy mәselelerding aldyn kórgen» etip kórsetu — әdettegi qúbylys. Búl patriottyq nemese motivasiyalyq kontekste qoldanylady, biraq ghylymy nemese tarihy dәldikke say kelmeydi. Qorytyndy: Búl sóilem poetikalyq giyperbola nemese anahronizm (uaqytty shatastyru). Ony «Abaydyng danalyghy AI-ding keybir mәselelerine úqsas oilargha jetkizedi» dep júmsartyp aitsa — qisyny bar. Al tura «bilgen» dep aitu — tariyhqa qayshy, ghylymy túrghydan negizsiz. Abaydyng qúndylyghy – onyng zamanyndaghy adamdyq mәselelerdi tereng týsinuinde, al AI — mýlde basqa dәuirding ónimi. Ekeuin baylanystyru tek ruhany nemese mәdeny dialog ýshin paydaly».

Sonymen  bizding «Q.Á.»-degi súhbattyng taqyrybyna baylanysty «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» deuding qanshalyqty qisyny bar?» - degen  súraghymyzgha  «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» jasandy intellekt jýielerining qaytarghan jauaptaryn saralay kele    mynaday oy týyge bolady:

Birinshiden, «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» dep, sózbe-sóz aitsaq, búl tarihy túrghydan dúrys emes. Óitkeni jasandy intellekt úghymy men tehnologiyasy Abay ómir sýrgen kezende bolghan joq» (ChatGPT).  «Búl oy bir qaraghanda tym asyra silteu nemese sensasiya qualau siyaqty kórinui mýmkin. Abay ómir sýrgen XIX ghasyrda qazirgi maghynadaghy «kompiuter», «kod» nemese «jasandy intellekt» (JI) degen úghymdar atymen bolghan joq» (Gemini). «Áriyne, Abay jasandy intellektti naqty týrde bilmegen, sebebi ol tehnologiya XX ghasyrdyng ekinshi jartysynda ghana payda boldy. Biraq onyng «adam aqylyn damytu», «ghylymgha úmtylu» degen iydeyalary jasandy intellektting filosofiyalyq negizimen ýndesedi» (Copilot). «Búl sóilemning (Hakim JIY-ding jauabyn bilgen) – qisyny óte shartty jәne kóbinese metaforalyq nemese ritorikalyq maghynada ghana bar. Ony tura maghynada (bukvalino) aitu — tarihy túrghydan dúrys emes... Hakim Abay (1845–1904) — 19-ghasyrdyng adamy. Ol ómir sýrgen kezde jasandy intellekt (AI) úghymy da, onyng tehnikalyq negizderi de (kompiuterler, algoritmder, neyrondyq jeliler) joq bolatyn» (Grok).

Ekinshiden, «JY júmbaghynyng jauabyn bilgen» dep, «simvolikalyq, kórkemdik nemese metaforalyq qisyn túrghysynan» baylanystyrugha bolady. Sonday-aq, Abaydyng oilaryn AI-ding etikalyq mәseleleri, adamdyq qasiyetterdi saqtau, bilimning manyzy turaly  ýndestikte qarastyru jәne patriottyq nemese motivasiyalyq kontekste qoldanu mýmkin. Biraq, búl ghylymy nemese tarihy dәldikke say kelmeydi. «Al eger búl sózding maqsaty ( Hakim JIY-ding jauabyn bilgen - B.J.) Abaydyng oilarynyng býgingi jasandy intellekt dәuirinde de ózektiligin kórsetu bolsa, onda ol metafora retinde әserli estiledi» (ChatGPT). «Abay jasandy intellektting tehnikalyq qúrylymyn bilmese de, onyng býgingi tandaghy eng basty júmbaghy men shekteuin — «Sana men jannyng tabighaty nede?» degen súraqtyng jauabyn aldyn ala aityp ketken» (Gemini). Abay «jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» degendi metaforalyq túrghyda qarasaq, Abaydyng oilary qazirgi zamanghy intellektualdy jýielerding mәnin aldyn ala sezgendey әser qaldyrady (Copilot). «Metafora retinde: Abaydy jii hakim (danyshpan, dana) dep ataydy, onyng adam balasynyng aqyly, jýregi, maqsaty turaly oilary óte teren. Keybir adamdar onyng sózderin qazirgi zamangha (AI dәuirine) qoldanyp, «Abay bolashaqty aldyn ala sezgen» degen siyaqty interpretasiya jasaydy (Grok).

Sonymen qatar, yaky ýshinshiden, atalmysh súhbattyng taqyrybyn qisynsyz sanaghan mening pikirime baylanysty JY jýieleri úsynghan tújyrymdardy oqyp kórelik. «Sondyqtan eng dәl әri qisyndy tújyrym mynaday bolar edi: «Hakim Abay jasandy intellektting ózin emes, ony adam iygiligine jarata alatyn adamnyng bolmysyn sipattap ketken».

Múnday oy tarihy shyndyqqa qayshy kelmeydi jәne filosofiyalyq túrghydan da әldeqayda salmaqty estiledi» (ChatGPT). «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» degen sóz — Abay tehnologiyany boljady degen sóz emes. Búl — Abay sananyn, intellektting shekarasyn jәne onyng jýreksiz (moralisiz) eshtenege tatymaytynyn dәl tapty degen sóz (Gemini»). «Múnday tirkes ghylymy túrghydan dәl emes, biraq әdeby nemese publisistikalyq stilide qoldanugha bolady. Ol Abaydyng oilarynyng zamanauy ghylymmen ýndestigin kórsetu ýshin jasalghan kórkemdik tәsil. Yaghni, qisyny bar — biraq ol naqty tarihy shyndyq emes, әdeby metafora» ((Copilot). «Búl sóilem (Hakim JIY-ding jauabyn bilgen -B.J.) poetikalyq giyperbola nemese anahronizm (uaqytty shatastyru). Ony «Abaydyng danalyghy AI-ding keybir mәselelerine úqsas oilargha jetkizedi» dep júmsartyp aitsa — qisyny bar. Al tura «bilgen» dep aitu — tariyhqa qayshy, ghylymy túrghydan negizsiz (Grok).

Bir sózben aitqanda, «Hakim Abay jasandy intellekt júmbaghynyng jauabyn bilgen» dep, kesip aitudyng qisyny joq . Onyng ýstine ghalymmen súhbattyng taqyrybyn úly aqyn «JIY-ding jauabyn bilgen» dep jalaulatu – «tariyhqa qayshy, ghylymy túrghydan» negizsiz. Asyl múra jasandy intellektting ózin emes, ony adam iygiligine jarata alatyn adamnyng bolmysyn sipattaydy. Oghan JIY-di jamau,   zamanauy dýniyelerdi birte-birte Abaydyng adam men qogham turaly tereng ilimine qisyny kelse de, kelmese de «japsyryp», janalyq ashu nemese «sensasiya jasau» dertine shaldyqtyruy mýmkin. Sondyqtan jalghan sóilep, asylyq qylmaghan abzal. Múny tól gazetimizding redaksiyasyna emes, «pikiri redaksiyanyng kózqarasy bolyp tabylmaytyn»  tilshige qúlaqqaghys dep qabyldasaq, qúba-qúp.

Bolat Jýnisbekov, jazushy

Abai.kz