Yan Lyanke – qazirgi Qytay әdebiyetining eng kórnekti jazushylardyng biri. Ol әdebiyetke qarapayym auyl ómirin suretteu arqyly ghana emes, sol ómirding astaryndaghy tarihi, әleumettik, sayasy jәne ruhany qayshylyqtardy tereng filosofiyalyq dengeyde beyneleuimen qúndy. Onyng shygharmalarynda adamnyng taghdyry belgili bir kezenning ghana emes, tútas qoghamnyng ruhany ahualymen sabaqtas qarastyrylady.

Yan Lyankening shygharmashylyq ereksheligi - ómir shyndyghyn sol kýiinde kóshirip beru emes, onyng kózge kórinbeytin ishki qabattaryn ashu. Sondyqtan onyng romandarynda realizm, mifologiyalyq oilau, simvolizm, grotesk, absurd jәne satira ózara tabighy ýilesim tabady. Jazushy ózi úsynghan «神实主义» («tәnir tekti realizm» nemese «miftik realizm») úghymy arqyly әdebiyetting mindeti tek shyndyqty beyneleu emes, shyndyqtyng ar jaghyndaghy aqiqatty tanu ekenin dәleldeuge úmtylady.

Yan Lyankening keyipkerleri – negizinen auyl adamdary, qarapayym enbek iyeleri, tasada qalghan jandar. Biraq olar óz taghdyryn ghana emes, tútas dәuirdin, últtyq sananyn, tarihy jadynyng kórkem beynesin somdaydy. Onyng keyipkerleri arqyly qytay qoghamyndaghy әleumettik tensizdik, biylik pen adam, moralidyq qúndylyqtardyng ózgerui, ruhany daghdarys siyaqty mәseleler kóteriledi.

Jazushynyng shygharmalarynda tughan jer erekshe oryn alady. Henani ólkesi onyng shygharmashylyq әlemining ózegine ainalghan. Búl túrghydan Yan Lyanke tughan ólkeni jay ghana geografiyalyq kenistik emes, últtyq mәdeniyet pen halyqtyq dýniyetanymnyng qaynar kózi retinde suretteydi. Onyng Henany – Uiliyam Folknerding Yoknapatofasy nemese Gabrieli Garsia Markesting Makondosy siyaqty kórkem kenistik.

Yan Lyankening taghy bir ereksheligi – onyng әdeby tilinde. Ol qarapayym halyqtyq tildi filosofiyalyq oimen úshtastyryp, astarly maghynasy mol kórkem stili qalyptastyrdy. Bir qaraghanda jenil kórinetin sóilemderding astarynda tereng әleumettik jәne adamzattyq mәseleler jatady. Sol sebepti onyng shygharmalary birneshe ret qayta oqudy talap etedi.

Jazushynyng әlemge tanyluyna 《受活》 («Shouho»), 《丁庄梦》 («Dinchjuan týsi»), 《四书》 («Tórt kitap»), 《年月日》 («Jyl. Ay. Kýn.») siyaqty shygharmalary zor yqpal etti. Búl tuyndylar kóptegen tilge audarylyp, halyqaralyq әdeby ortada joghary baghalandy. Álemdik әdeby synshylar onyng shygharmasyn qazirgi Qytay qoghamyn tanudaghy manyzdy kórkem qúbylys retinde qabyldady.

Yan Lyankening әdeby kózqarasy boyynsha, jazushy qoghamdy madaqtaushy emes, aqiqatty izdeushi boluy tiyis. Ol әdebiyet eshqashan dayyn jauap bermeui kerek, kerisinshe oqyrmandy oilandyruy qajet dep esepteydi. Sondyqtan onyng romandary naqty qorytyndy jasaudan góri, adam sanasynda kóptegen súraq tughyzady.

Ádebiyettanushylar Yan Lyankeni HHI ghasyrdaghy Qytay avangard әdebiyetining jetekshi ókilderining biri dep baghalaydy. Onyng shygharmashylyghy dәstýrli realizmning shenberinen shyghyp, últtyq әdebiyetti jana kórkemdik izdenisterge bastady. Osy túrghydan ol tek Qytay әdebiyetining ghana emes, qazirgi әlem әdebiyetining de kórnekti qalamgerlerining qataryna jatady.

Yan Lyankening shygharmalaryn oqu arqyly qazirgi Qytay qoghamynyng әleumettik bolmysyn ghana emes, adamzatqa ortaq moralidyq, ruhany jәne filosofiyalyq mәselelerdi de terenirek tanugha bolady. Sondyqtan onyng tuyndylary uaqyt ótken sayyn óz qúndylyghyn joghaltpaytyn, әlemdik әdeby ýderiske yqpal etken manyzdy kórkem múra bolyp sanalady.

Jazushy óz oiyn bylay týiindeydi: «Prozalyq shygharmada belgili bir dәrejede kýrdelilik bolghany jón. Men óz shygharmalarymdaghy oqigha, keyipker, oilau jýiesi jәne bayandau tәsilining búrynghy jazghandaryma úqsap qalmauyn ýnemi qadaghalaymyn. Tipti, olardyng qytaylyq basqa jazushylardyng nemese búryn jazylghan qanday da bir shygharmanyng izine týspeuin qalar edim. Eger múnday izdenis pen ózgeshelik bolmasa, shygharma jazu barysynda óz kónil kýiimdi de ýilestire almaymyn. Mening “proza jazu- qaytadan ómirge kelumen birdey” dep jii aitatynymnyng syry da osynda.

Alayda, esse jazghandaghy jaghday mýlde basqasha. Árbir kólemdi prozalyq shygharmamdy ayaqtaghannan keyin, mindetti týrde esse nemese әdeby maqala jazamyn. Búl – men ýshin shygharmashylyqtyng ózgeshe bir joly. Sondyqtan keybir oqyrmangha mening esselerim men prozalyq shygharmalarymnyng avtory bir adam emes siyaqty kórinui mýmkin. Óitkeni әr shygharmany jazghan kezdegi shygharmashylyq ústanymym da úqsamaydy.

Shynynda da, esse jazu - men ýshin jana prozalyq shygharmagha dayyndyq ispetti. Ony aldaghy shygharmama jasalatyn ruhany jәne shygharmashylyq demalys kezeni deuge bolady. Eger prozalyq shygharma jazu jan alyp, jan berisken jarys alanyna úqsasa, esse jazu – sol jarystan keyingi kofehanada nemese shayhanada tynystap otyrghan sәt sekildi. Búl úzaq qashyqtyqqa jýgirip kelgen adamnyng bayau jýrip, boyyn jazghanymen birdey sharua.

Búdan bólek, men esselerimning mýmkindiginshe kóp oqyrmangha jetuin, olardyng әrqaysysynyng ózindik oi-týiin jasauyna yqpal etuin qalaymyn. Ádette, prozalyq shygharmalardyng óz oqyrmany bolady. Al essening oqyrmany mýmkindiginshe kóp bolghany jón.

Qytaydaghy bolsyn, әlemdegi bolsyn, iri jazushylardyng kópshiligi auyldan shyqqan, auyl ómirin tereng biletin adamdar. Biraq olardyng eshqaysysy tughan auylynan úzamay jýrip úly jazushy bolghan emes. Biri arman quyp, biri taghdyr aidap tughan jerinen alystady. Dәl osy alystau olardyng boyynda tughan jerge degen saghynyshty oyatty. Al saghynyshsyz tughan ólkening qadirin tolyq sezinu mýmkin emes. Ár jazushynyng sol saghynyshynyng salmaghy әrtýrli. Eshkim ózi ómir sýrip otyrghan ortany sol jerde jýrip tolyq jaza almaydy; odan alystaghan song ghana sol ómirding mәnin terenirek týsinedi. Keyde daryndy jazushyny shygharmashylyq erkindiginen aiyryp,ózin belgili bir shenberge qamap qoyady. Mysaly, Lu Siyndi alayyq. Ol «Kәsip bastau tarihy» («创业史») romanyn jazugha on jyl uaqyt júmsady. Meninshe, múnday shygharmany eki jyldyng ishinde de jazyp shyghugha bolar edi. Al onyng erterekte auyl ómiri turaly jazghan tuyndylary qanday keremet edi! Eger sol on jylyn joghaltpaghanda, bәlkim, Sheni Sunvenining «Shekara qalasy» («边城») tәrizdi klassikalyq shygharmalarymen iyq tenestiretin taghy birneshe shygharma jazar ma edi?!

Ózin sergek ústay biletin naghyz talantty jazushy ghana tughan jerine degen mahabbatyn joghaltpaydy. Ol tughan topyraghynan shekten tys alystap ta ketpeydi, sonymen birge odan eshqashan ajyramaytynday bolyp baylanyp ta qalmaydy.

Endi Chjao Shulidy mysalgha alayyq. Ol Qytaydaghy eng ýzdik auyl taqyrybynyng jazushysy sanalady. Soghan qaramastan, biz onyng shygharmalarynan góri, kóbinese Sheni Sunvenining tuyndylaryna ýnilemiz. Mening oiymsha, estetikalyq túrghydan alghanda, Sheni Sunveni tughan jerine degen sýiispenshiligin belgili bir kórkemdik qashyqtyq arqyly saqtay bildi. Sonyng nәtiyjesinde onyng shygharmalary ózgeshe estetikalyq biyikke kóterildi.

Al Chjao Shuly tughan auylyna qayta oralyp, sol ortanyng ishinde qalyp qoydy. Sonyng saldarynan Sheni Sunveni jetken kórkemdik dengeyge kóterile almady. Onyng auyl ómirin arqau etken «Mazasyzdyq» («闹») shygharmasy – tughan ortadan qol ýzbeuding kórkemdik túrghydaghy shekteuining bir mysaly.

Qazirgi qoghamdaghy kýrdeli ózgerister men adamdar arasyndaghy qayshylyqtar meni ótken ómirime qayta ýniluge jii iytermeleydi. Adam jas kezinde bolashaqty armandaydy, al jasy úlghayghan sayyn ótken ómirine jiyirek kóz jiberedi. Men de dәl osynday kezenge kelgendikten «Men jәne ata-babam» («我与父辈») jәne «Tyanihu kólining balalary» («田湖的孩子») atty esselerimdi jazdym dep oilaymyn.

Sonymen qatar, aldaghy uaqytta jazatyn shygharmalarymnyng barghan sayyn qarapayym bolghanyn qalaymyn. Biraq búl jerdegi qarapayymdylyq jenil jazudy bildirmeydi. Ol – ruhany tazalyqtyng belgisi. Eger jetpis jastaghy jazushy jeti jasar balanyng jan dýniyesin tabighy әri shynayy jetkize alsa, búl - naghyz talant. Al on jeti nemese jiyrma jeti jastaghy jas jigit ózin jetpistegi qariyaday kórsetuge tyryssa, búl daryn emes, elikteu ghana. Sondyqtan men prozalyq shygharmalarym uaqyt ótken sayyn qarapayym әri tabighy bola týsetinine senemin.

Meyli shygharma qanshalyqty auyr taqyrypty nemese tónkeris kezenin arqau etsin, men ony jazar aldynda onyng sipaty turaly úzaq bas qatyryp kórgen emespin. Men ýshin shygharmashylyq – eng aldymen úmytylmas tәjiriybe men ýzdiksiz izdenis. Eger óz pikirimdi aitsam, jazushynyng beyneleu quatyn onyng jazu mashyghy men ómirden týigen tәjiriybesi aiqyndaydy. Alayda búl joldy qalamgerding ózi erkin tanday almaydy. Mening belgili bir taqyryptan auytqymay, ýnemi soghan qayta oralyp otyruym da – taghdyrdyng maghan jýktegen enshisi.

Realizmning beyneleytini – bizge tanys bolmystyng astaryndaghy aqiqat. Múnday aqiqat kóbine kózge kórinbeydi, biraq ol ómirding barlyq qabatynda ómir sýrip jatady. Sonymen birge naqty ómirde taghy bir shyndyq bar. Ol kózge kórinbeydi, qolgha ústalmaydy, biraq adam ony ishtey sezinedi. Bәlkim, múnday qúbylys qazirgi Qytay qoghamyna ghana tәn shyghar. Búl – әli dýniyege kelmegen, biraq dýniyege keluge dayyn túrghan aqiqat.

Keyde bir adammen sóilesip túrghanda, onyng kólenkesinde taghy bir adam túrghanday әser alasyn. Bir oqighagha kuә bolghanda, onyng ar jaghynda taghy bir jasyryn oqigha jatqanday sezinesin. Osynday kópqabatty shyndyq qazirgi Qytay qoghamynyng ereksheligi dep oilaymyn. Onyng qatparlary qalyn, maghynasy tereng әri kýrdeli. Al dәstýrli realizm kóbine bizge kórinip túrghan ómirding syrtqy qabatyn ghana beyneleydi. Al kózge kórinbeytin aqiqatqa tek әdebiyet qana jete alady. Mening «Miftik realizm» dep ataytyn shygharmashylyq tәsilimning negizinde dәl osy týsinik jatyr.

Meninshe, dәstýrli realizm – shashylyp jatqan topyraqty bir jerge ýiip qoi ghana. Al әdebiyet sonymen shektelmeui tiyis. Men әdebiyetting sol topyraqtan jana bir tóbe túrghyzyp, onyng ýstinen búryn-sondy bolmaghan aghash ósirgenin qalaymyn. Ol aghash ózgeshe jemis berui kerek. Mәselen, soltýstikting qaraghashynan ontýstikting banany ósip shyqqanday tosyn qúbylys boluy qajet. Mening týsinigimdegi әdebiyet – dәl osynday qúbylys.

Sondyqtan prozanyng janaruy onyng syrtqy pishininde ghana emes, ishki tabighatynda, tipti genetikalyq bolmysynda jýzege asuy tiyis. Shynayy janalyq degenimiz – búrynghyny qaytalau emes, әdebiyetting jana bolmysyn qalyptastyru.

Keyde belgili bir jazushynyng shygharmasynan tughan jerining mәdeny tynysy sezilmese, onyng kórkemdik quaty әlsirep qalghanday әser beredi. Mysaly, Van Aniy shygharmalarynan Shanhaydyng qalalyq mәdeniyeti sezilmese, ol tolyqqandy әser qaldyrmaydy. Sol siyaqty Szya Pinva shygharmalarynan Shenisy ólkesining ruhy anqyp túrmasa, bir nәrse jetispeytindey kórinedi. Demek, әrbir úly әdebiyet eng aldymen tughan topyraghynyng ruhynan nәr alady.

Álem әdebiyetin de belgili bir ónirding nemese elding ólshemimen baghalaugha bolmaydy. Ár halyqtyng әdebiyeti óz mәdeniyetinin, óz tarihy tәjiriybesining jemisi. Sondyqtan Tolstoydy qytay mәdeniyetining ólshemimen emes, orys ruhaniyatynyng ayasynda týsinu әldeqayda dúrys.

Prozada «opasyzdyq» qasiyeti boluy kerek.

Múndaghy «opasyzdyq» degenim – ózinning qalyptasqan jazu mashyghyna, ýirenshikti bayandau tәsiline, dәstýrli klassikalyq ýlgilerge jәne syrttan kelgen әdeby aghymdargha, әsirese HH ghasyrdaghy Batys әdebiyetining qalyptasqan jazu mәnerine syn kózimen qaray bilu. Sonday-aq shygharma jazu barysynda dayyn úrandardan, jattandy tújyrymdardan jәne qalyptasqan qaghidalardan boydy aulaq ústau qajet. Jazushy jelding yghyna qaray jýre bermey, eshkim baspaghan soqpaqqa týsip, óz jolyn izdeui tiyis.

Prozada «tónkeristik» sipat boluy kerek.

Búl – dәstýrli ólshemderge, qatyp-semgen kórkemdik qaghidalargha qarsy shyghu degen sóz. Mәselen, shygharmany orynsyz poetikalyq boyaumen әrley beru, әserli kórinu ýshin ómir shyndyghyn búrmalau, kórkem obrazdy әsireleuge úrynu, birsaryndy bayandau tәsiline baylanyp qalu, ózgermeytin kompozisiyalyq ýlgilerdi qaytalau nemese barlyq shygharmada birdey tildik órnek pen oilau jýiesin qoldanu - әdebiyetti toqyratugha әkeledi. Sondyqtan jazushy osynday qalyptasqan shekteulerdi búzyp, kórkemdik izdeniske batyl baruy kerek.

Prozada «qoparylys» ruhy boluy tiyis.

Jazushy oqyrman sanasynda qalyptasqan dәstýrli týsinikterge, qoghamdyq pikirding ynghayyna qaray aitylatyn dayyn tújyrymdargha, synshylar ornyqtyryp qoyghan teoriyalyq qaghidalargha jәne әdebiyet tarihy bekitip qoyghan ólshemderge tәueldi bolmauy qajet. Kerisinshe, solargha janasha kózqaras úsynyp, әdebiyetti ýnemi qozghalysqa týsirip otyrghany jón.

Sondyqtan әrbir qalamger ózin orynsyz qinamay, asyqpay oqyp, tereng oilanyp baryp jazuy kerek. Shygharma – tabighy jolmen dýniyege keletin tiri qúbylys. Onyng qúnyn satylymymen, ataq-danqymen nemese qarjylyq tabysymen ólsheuding qajeti joq. Sol siyaqty ózgelerding bergen baghasyna da shekten tys tәueldi bolmaghan jón. Jazushy ýshin eng manyzdysy – kelesi shygharmasynda neni jәne qalay jazatyny. Bar kýsh-jigerin ózining shygharmashylyq әlemin qalyptastyrugha júmsauy tiyis. Óitkeni әdebiyettegi eng ýlken qúndylyq - qalamgerding eshkimge úqsamaytyn óz «menin» taba bilui. Eger biz ýnemi kýn sәulesi tógilip túrady desek, onda biz ómirding shynayy tabighatyn joqqa shygharghan bolamyz. Kýnning shyghuy bar jerde onyng batuy da bolady. Jaryq bar jerde qaranghylyq ta qatar jýredi. Sondyqtan jazushy qoghamnyng tek jarqyn tústaryn ghana emes, onyng kólenkeli qyrlaryn da shynayy sezinip, kórkem beyneleuge mindetti.

Qazirgi ómirde jaryq pen qaranghylyq, túiyqtyq pen janaru, jahandanu men últtyq erekshelik, arman men ýmit, biylik pen erkindik qatar ómir sýrip jatyr. Osy qarama-qayshylyqtardyng barlyghy birtútas ómirding qúramdas bólikteri. Jazushynyng mindeti - osy qayshylyqtardy dәl tanyp, kórkemdik shyndyqqa ainaldyru.

Sondyqtan qalamgerding maqsaty qaranghylyqty әshkereleu nemese tek jarqyn ómirdi ghana dәripteu emes. Onyng basty múraty – adam ómirining kýrdeli tabighatyn, búrmalanghan aqiqattaryn, ruhany qayshylyqtaryn jәne adamnyng ishki bolmysyn shynayy әri kórkem beyneleu. Jazushynyng shygharmashylyq әlemi de onyng ómirlik tәjiriybesi, quanyshy men qayghysy, kórkemdik tanymy men ruhany izdenisi arqyly qalyptasady».

Núrhalyq Abdyraqyn

Abai.kz