Jerebe, Ádep hartiyasy jәne barshagha ortaq ashyq mikrofon – aptanyng basty sayasy keshi dәl osynday formatta ótti.

Saylaualdy nauqan partiyalardyng saylaualdy baghdarlamalary tikeley efirde syngha týsetin jana kezenge qadam basty. Keshe «Qazaqstan» telearnasynda Qúryltay deputattyghyna ýmitker jeti sayasy partiyanyng qatysuymen últtyq debat ótti. Búl sayasy doda saylaushylarmen kezdesulerge toly aptanyng basty oqighasyna ainalyp, býkil saylau aptasynyng sayasy kýn tәrtibin aiqyndady.

Oyyn tәrtibi: әdildik jerebemen aiqyndaldy

Debat úiymdastyrushylary kez kelgen ashyq pikirtalastaghy eng basty mәsele – qatysushylargha teng jaghday jasaluyn aldyn ala sheship qoydy. Tikeley efir bastalar aldynda partiya ókilderi Ádep hartiyasyna qol qoyyp, pikirtalas barysynda jeke basqa tiyispeuge mindetteme aldy. Al sóz sóileu kezegi efirge sanauly minuttar qalghanda, qatysushylardyng kóz aldynda kezdeysoq sandar generatory arqyly anyqtaldy. Jerebe nәtiyjesinde partiyalar mynaday retpen ornalasty: «Auyl», «Baytaq», «Ádilet», JSDP, «Aq jol», Respublica jәne Qazaqstan Halyq partiyasy.

Almaty mediaortalyghynyng studiyasynda eki týrli ahual toghysty. Bir jaghynan, kameralar, jýrgizushiler men sarapshylar qatysqan tikeley efirding qatang әri barynsha jinaqy atmosferasy sezilse, ekinshi jaghynan, óz kandidattaryn qoldaugha kelgen partiya jaqtastary zalgha erekshe serpin men jandy emosiya syilady.

Adamy kapital – basty sayasy bәsekening ózeginde

Debat moderatorlary talqylaudyng negizgi taqyryby retinde әrbir saylaushygha tikeley qatysty mәseleni – adamy kapitaldy damytu mәselesin tandady. Ángime bilim beru, әleumettik qoldau, jastardyng mýmkindikterin keneytu jәne bolashaq ekonomikasyna qajetti kadrlardy dayarlau tónireginde órbidi. Partiyalar ózderining saylaualdy baghdarlamalaryn tanystyrumen ghana shektelmey, qay bastamanyng tiyimdi ekenin dәleldeuge tyrysty jәne studiyadaghy sayasy qarsylastarynyng ústanymdarymen ashyq salystyrdy.

Pikirsayysty «Auyl» partiyasy auyldy damytu taqyrybymen bastady. Partiya ókili Serik Egizbaevtyng aituynsha, quatty memleket eng aldymen ónirlerding túraqty damuynan bastalady. Sondyqtan partiya auyl jastaryna arnalghan bilim beru kvotasyn saqtaudy, jas mamandardy júmyspen qamtugha jәrdemdesudi jәne auyldyq jerde enbek etuge niyetti azamattardy túrghyn ýimen qamtamasyz etudi úsynady.

«Baytaq» partiyasy adamy kapital taqyrybyna ekologiya túrghysynan keldi. Núrgýl Qadyrbaevanyng pikirinshe, qogham densaulyghy qorshaghan ortanyng jay-kýiimen tikeley baylanysty. Sondyqtan ekologiyalyq mәdeniyet te sauattylyq siyaqty jas úrpaqtyng tәrbiyesine jýieli týrde sinirilui tiyis.

«Ádilet» partiyasy eng mazmúndy әri qarqyndy baghdarlamalyq ústanymdardyng birin úsyndy. Partiyanyng negizgi nazary bilim beru, ghylym jәne IT salasyna qajetti kadrlar dayarlaugha audy. Renat Bektúrov bilim men bilikti mamandargha salynatyn investisiyany el damuynyng basty qozghaushy kýshi retinde atap ótti. Zaldaghy jalpy әser men kórermenderding dauys beru qorytyndysy boyynsha, dәl osy ústanym eng senimdi әri nanymdy shyqty.

JSDP pikirtalasty әleumettik әdilettilik taqyrybyna búrdy. Tazabek Sambetbay enbek qúqyqtaryn qorghau, múghalimder, dәrigerler jәne ghalymdardyng tabysyn arttyru mәselelerine toqtalyp, әleumettik mәseleler sheshilmeyinshe ekonomikalyq ósimning túraqty boluy mýmkin emes ekenin aitty.

«Aq jol» partiyasy kәsipkerlik әleuetti damytugha basymdyq berdi. Oljas Núraldinov jastardyng túrghylyqty ónirine qaramastan óz iydeyalaryn jýzege asyruyna teng mýmkindik jasaluy qajet ekenin jetkizdi.

Respublica tehnologiyalyq damu baghytyn algha shyghardy. Partiya sifrlyq ekonomikany damytugha, jana buyn mamandaryn dayarlaugha jәne óz jobalaryn iske asyrugha niyetti azamattardy qoldaugha basymdyq beretinin mәlimdedi.

Qazaqstan Halyq partiyasy sózin әleumettik qorghau mәselesimen týiindedi. Partiya qoljetimdi bilim beru men medisinany qamtamasyz etudi, sonday-aq azamattardy qoldauda memleketting belsendi rólin kýsheytudi negizgi basymdyqtardyng biri retinde atady.

Jekelegen pikirler ótkir bolghanymen, debat barysynda shekten shyqqan mәlimdemeler men jeke basqa baghyttalghan shabuyldargha jol berilgen joq. Qatysushylar bir-birining túlghasyn emes, iydeyalary men baghdarlamalyq ústanymdaryn talqylady. Osynday senimdi ústanym men sayasy ústamdylyqtyng ýilesimi jalpy pikirtalas ayasynda «Ádilet» partiyasyn airyqsha kórsetti.

Kórermen tandauy: bir keshte 21 334 dauys berildi

Últtyq debat partiyalardyng pikirsayys alanyna ghana emes, osy saylau nauqanyndaghy kórermen kónil kýiin alghash ret keng auqymda baghalaugha mýmkindik bergen manyzdy alangha ainaldy. Tikeley efir barysynda kórsetilgen QR-kod arqyly 21 334 adam dauys berdi. Saualnamany «Qazaqstan» teleradiokorporasiyasynyng tapsyrysy boyynsha Ortalyq saylau komissiyasy janynda akkredittelgen «Demokratiya instituty» qauymdastyghy jýrgizdi.

Dauys beru qorytyndysy boyynsha – «Ádilet» partiyasy kórermenderding 67,1 payyz dauysyn jinady. Odan keyin «Aq jol» – 9,9 payyz, Qazaqstan Halyq partiyasy – 8,2 payyz, «Auyl» – 5,4 payyz, Respublica – 4,3 payyz, JSDP – 2,2 payyz jәne «Baytaq» – 2,1 payyz kórsetkishpen ornalasty. Al kórermenderding 0,8 payyzy eshbir partiyanyng ústanymy ózin sendire almaghanyn mәlimdedi.

Kórermenderding efir barysynda әleumettik jeliler arqyly joldaghan saualdarynyng qúrylymy da erekshe nazar audartty. Súraqtardyng 40,37 payyzy әleumettik mәselelerge arnalsa, 19,27 payyzy ekonomikagha, 16,51 payyzy mәdeniyetke, 13,76 payyzy sayasatqa jәne 10,09 payyzy ekologiya taqyrybyna qatysty boldy. Búl kórermenderding eng aldymen ómir sýru sapasy men әleumettik qorghaluy mәselelerine basymdyq bergenin kórsetti. Sonyng nәtiyjesinde dәl osy taqyryptar kesh boyghy pikirtalastyng negizgi ózegine ainaldy.

Ónirlerdegi ýgit-nasihat júmysy jalghasyn tapty

Studiyada últtyq debat ótip jatqan sәtte ónirlerdegi saylaualdy nauqan da bir sәtke toqtaghan joq. «Ádilet» partiyasy Úlytau jәne Aqmola oblystarynda metallurgtermen, dәrigerlermen, sportshylarmen, agrarshylarmen jәne túrghyndarmen kezdesip, otandyq óndirushilerdi qoldau men azyq-týlik qauipsizdigi mәselelerin talqylady.

JSDP júmyspen qamtu, bilim beru jәne densaulyq saqtau taqyryptaryna basymdyq berdi. «Baytaq» qaldyqtardy qayta óndeu men jasyl ekonomikany damytugha baghyttalghan ekologiyalyq bastamalaryn tanystyrdy. Qazaqstan Halyq partiyasy mýgedektigi bar balalardy tәrbiyelep otyrghan otbasylargha qatysty medisinalyq-әleumettik saraptama jýiesin jetildirudi úsyndy. «Auyl» auyldyq ónirler túrghyndarymen kezdesulerin jalghastyrsa, «Aq jol» kәsipkerlermen jәne shaghyn biznes ókilderimen pikir almasty. Al Respublica óndiristi janghyrtu men jastar bastamalaryn qoldau mәselelerin kýn tәrtibine shyghardy.

Sonymen qatar kýn tәrtibinde partiyaaralyq sayasy pikirtalas ta jalghasyn tapty. «Aq jol» partiyasy Respublica-men jariya pikirtalasty jalghastyryp, onyng saylaualdy baghdarlamasyndaghy kezekti bastamalardyng birine kýmәn keltirdi. Búl joly syngha bankterdi antifrod-ortalyqqa mindetti týrde qosudy kózdeytin úsynys ilikti. «Aq jol» partiyasynyng ókili Yuriy Liyding pikirinshe, Respublica saylaushylargha qoldanystaghy zannama ayasynda әldeqashan jýzege asyrylghan normany jana bastama retinde úsynyp otyr. Osylaysha, onshyl elektorat ýshin sayasy bәseke jana uәjdermen jalghasa týsti.

Degenmen dәl keshegi tikeley efir jeti partiyanyng saylaualdy baghdarlamalary alghash ret bir alanda qatar salystyrylghan manyzdy kezeng boldy. Búl pikirsayys saylaushylargha úsynylghan Qazaqstannyng bolashaghyna qatysty jeti týrli kózqarastyng bir-birinen naqty qalay erekshelenetinin aiqyn kórsetti.

Abai.kz