Qazaqstan halqynyng sanyna qatysty resmy aqparattardy mezgil sayyn QR Últtyq statistika burosy jariyalap túratyny belgili. 2026 jylghy 1 tamyzdaghy resmy esep boyynsha, qazir elimizde 20 604 819 adam esepte bar. Onyng ishinde 10 531 747-si - әiel, 10 073 072-si - er adam dep tizimdelgen. Al 2025 jylghy 1 qazandaghy kórsetkish boyynsha 20 445 231 adam bolghan. Yaghni, bir jylgha juyq uaqyt ishinde halyq sany 159 588 adamgha artqan.

Alayda búl kórsetkishke kýmәn keltiretinder de bar. Belgili qogham qayratkeri Jәnibek Qojyq әleumettik jelidegi paraqshasynda Qazaqstan halqynyng naqty sany resmy derektegiden әldeqayda kóp boluy mýmkin ekenin aityp, halyq sanaghyn qayta ótkizudi úsyndy.

Onyng pikirinshe, 1989 jyldan beri, 37 jyl ishinde tabighy ósim, qandastardyng elge oraluy jәne basqa da demografiyalyq faktorlardy eskersek, halyq sany keminde 25-30 milliongha jetui kerek. Osy pikirge qatysty Jәnibek Qojyq myrzanyng ózine tikeley habarlasyp, eldegi qazirgi demografiyalyq jaghdaydy qalay baghalaytynyn súrap kórdik.

– Siz juyrda ózinizding әleumettik jelidegi jazbanyzda 1989 jyly Qazaqstan halqynyng sany 16,5 mln bolsa, 2026 jyly 20,5 mln-gha jetkenin aityp, osy kórsetkishke kýmәn keltirdiniz. Sizdinshe, halyq ósimi qanday boluy kerek? Qazirgi sanaqtyng qate ekenine qanday argumentteriniz bar?

– Bylay aitqanda, 37 jyl - jarty ghasyrgha juyq uaqyt. Osy kezende qazaq halqynyng da, jalpy halyqtyng da tolyq kórsetkishi múnday dengeyge deyin ghana kelui kýmәndi dep oilaymyn. Búghan deyin әleumettik jelide saualnama jýrgizgenmin. «1989 jyly sizding shanyraghynyzda qansha adam boldy, qazir qansha adam bar?» dep súradym. Sonda kópshiligi otbasyndaghy adam sanynyng 3-4 ese óskenin aitty. Búryn bir otbasynda 5-6 bala bolsa, qazir sol balalardyng әrqaysysynda 4-5 baladan bar. Yaghny olardyng nemere-shóbereleri bar. Keybir otbasylardyng ózinde adam sany 20-30-gha deyin jetkenin aityp otyr. Búl - bir mysal.

Ekinshiden, әriyne, orystardyn, nemisterding kóship ketkeni ras. Biraq sol kóship ketkenderding ornyn belgili bir dengeyde syrttan kelgender toltyrdy. Qandastar kóship keldi. Olardyng tuu kórsetkishi de bizben salystyrghanda óte joghary. Mongholiyadan, Ózbekstannan, Irannan qandastar keldi. Olardyng barlyghynda tuu kórsetkishi joghary, qazaqtardyng ózinde de tabighy ósim joghary boldy.

Sol kezenmen salystyratyn bolsaq, Ózbekstanda bizben shamalas, 16 millionday halyq boldy. Qazir Ózbekstannyng halqy 35-40 milliongha deyin jetti. Yaghni, eki esege juyq ósti. Ol elden de orystar, qazaqtar kóship ketti. Qazaqstangha Ózbekstandaghy qazaqtar, Qaraqalpaqstandaghy qazaqtar kóptep keldi. Soghan qaramastan olardyng kórsetkishi osynday.

Ukraina sekildi, basqa elderdegidey soghys bizde bolghan joq!

Mysaly, Manghystau oblysyn alayyq. 2005 jyly Preziydent saylauy kezinde  Manghystau oblysynda shamamen 350 myng halyq bar edi. Qazir resmy týrde 826 myngha juyq adam dep esepteledi. Bylay aitqanda, eki eseden astam ósip otyr. Kóp jerde sonday jaghday bar.

Almaty bolsyn, Astana bolsyn, basqa qalalar bolsyn - halyq azayyp jatqan joq, kerisinshe kóbeyip jatyr. Avtobusqa minseniz de, kóshede jýrseniz de adam kóp, qalagha halyq syimay jatyr. Sondyqtan mening oiymsha, Qazaqstan halqynyng sany 25-30 millionday boluy mýmkin. Yaghni, qazirgi kórsetkishten shamamen 10 millionday adam artyq dep esepteymin.

Al búl kimge ziyan? Tómengi kórsetkishting qanday paydasy bar degen súraq tuyndaydy. Nazarbaevtyng kezinde Qazaqstandy «kópúltty halyqpyz» dep nasihattaumen keldik. Al halyqtyng naqty sany men etnikalyq qúramyn eseptegende, búl ústanymnyng nәtiyjelerimen sәikes kelmeytin tústar bar dep oilaymyn.

Kýmәn keltiretin taghy bir mәsele - 1999 jәne 2009 jyldardaghy sanaqtargha qatysty jaghdaylar. Sol kezdegi saylau komissiyalarynyng tóraghalary sottaldy. Sol sottalghan komissiya tóraghalarynnyn  aituynsha, saylau kezinde qazaqtardyng sany 75 payyzdan asyp ketkenin kórgende, joghary jaqtaghylar  búghan alandaghan. «Búlay bolmaydy, týzetu kerek» degen sózder bolghanyn aitady. Oghan sebep retinde Reseyding yqpaly, «kópúltty memleketpiz», «orys tili bar» degen mәselelerdi algha tartqan.

Qazir de qazaqtardyng ýlesi 71 payyz degen kórsetkishting ainalasynda aitylyp keledi. Sodan beri 71 payyz degen kórsetkish ózgermey kele jatyr. Ýkimet halyqtyng naqty sanyn biledi. Óitkeni, qazir әr adamnyng jeke sәikestendiru nómiri, qújaty bar. Tipti, maldyng ózinde qújat bar. Osy mәlimetterding negizinde halyqtyng naqty sanyn biluge bolady. Sol mәlimetter boyynsha jospar jasalady. Biraq, halyqqa jariyalanatyn kórsetkish basqa, is jýzindegi kórsetkish basqa. Onyng sebebi - «Biz tek qana qazaqtar túrmaymyz, qazaqsha sóile dep talap etpender, bizben qatar basqa últtar da túrady, olardyng kóbining tili orys tili» - dep aitu ýshin kerek!

Qazirgi tanda soltýstik ónirlerding ózi qazaqtanyp barady. Byiyldyqqa 360-400 mynday bala birinshi synypqa baryp jatyr. Búl - ýlken kórsetkish. Osynday jaghdaylardyng bәrin saralay kele, mening boljamym boyynsha, Qazaqstan halqynyng jalpy sany 25-30 million, al qazaqtardyng sany shamamen 20 million boluy mýmkin dep oilaymyn.

– Halyq sanynyng ósuine tabighy ósim, shetelden kelgen qandastar jәne elden ketken ózge etnos ókilderining kóshi-qony әser etkenin aittynyz. Osy faktorlardyng әrqaysysy qazirgi demografiyalyq kórsetkishke qanshalyqty yqpal etti dep oilaysyz?

– Qazir eshqanday  ýlesin qosqan joq dep oilaymyn. Bylay aitqanda, biz әli tolyq erkindik, tәuelsizdikti alyp kórgen joqpyz. Qalay bolghanda da, Reseyge tәueldiligimiz bar. Bizding basshylarymyzdyng jaltaqtap otyruy, sóilegen sózi, orys tili turaly jariyalauy, orys mektepterin ashu mәselesin aituy - sonyng bәri osyghan keledi.

Qazaqstan men Resey arasynda soghys bolghan joq. Bizde «eshqanday soghys bolmady» dep aitudyng ózi belgili bir dengeyde týsinistikpen qaraugha әkeledi. Sebebi syrttaghy alauyzdyqty eskeremiz. Qazirgi Ukrainadaghy jaghdaydy da kórip otyrmyz. Keybir adamdar Qazaqstannyng jerin, әsirese, soltýstik ónirlerdegi jerlerdi «bizding jerimiz» dep aityp jýr. Sondyqtan, osynday kezde halyqty tynyshtandyryp, tatulyqpen jýrgen paydaly dep oilaymyn. Qazir bizding Preziydentimiz Qytaygha barsa da jaqsy sóilesedi, Reseyge, AQSh, Irangha barsa da jaqsy qarym-qatynas ornatugha tyrysady. Meninshe, búl tatulyqty saqtau ýshin uaqytsha jasap otyrghan sayasy әreket boluy mýmkin.

– Qazaqstangha kelip jatqan etnikalyq toptargha qatysty pikiriniz qanday?

– Songhy jyldary Reseyden kóship kelushiler sany kóbeydi. Olardyng kópshiligi qazir uaqytsha túrghanymen, keybiri keyin Qazaqstan azamattyghyn alyp, әrtýrli joldarmen osynda túraqtap qalyp jatyr. Búl qauipti tendensiya dep oilaymyn...

– Uaqyt bólip, súhbat bergeninizge rahmet!

Tomiris Maratqyzy

Abai.kz