«Alatau» dәstýrli óner teatrynyng XI mausymy kórermenge «Qorlan» dramasyn úsyndy. Aruhan Temirbekqyzy rejisserlik etken qoyylymnyng ózeginde belgili әnshi, aqyn Estay men anyzgha ainalghan Qorlan arasyndaghy kirshiksiz mahabbat jatyr. Alayda sahnadaghy búl sezim hikayasy eki adamnyng taghdyrymen ghana shektelmeydi. Qoyylymgha terenirek ýnilgen sayyn jeke adamnyng qasiretinen halyqtyng taghdyryn, bir әielding kóz jasynan tútas dәuirding sherin kóruge bolady.

«Qorlan» dese, eng aldymen Estaydyng әni eske týsedi. Búl әnning ózinde bir dәuirding múny, bir halyqtyng jýrek sózi, adam balasyna ortaq úly sezimning taby bar.

Qazaqstannyng halyq әrtisi, Doshan Joljaqsynovtyng payymdauynsha, últtyq dýniyeni sahnagha shygharghanda onyng tabighatyn joghaltpau asa manyzdy.

«Men óz basym últtyq dýniyelerdi býgingi zamannyng sahnalyq sheshimderine op-onay qiya salatyn adam emespin. Óitkeni últtyq ónerding óz bolmysy, óz minezi, óz kiyesi bar. Ony zamanauy formagha salamyn dep tabighatynan ajyratyp alugha bolmaydy. Biraq orny tabylghan, qisyny kelgen dýnie kókireginnen ózine oryn alyp, keyin jemisin bere bastaydy», - deydi óner qayratkeri.

Onyng aituynsha, «Qorlanda» rejisserlik sheshimning әsirese spektakliding bastaluy men ayaqtaluynda ýlken maghynalyq jýk bar.

«Qazaq qyzynyng úzatyluy, qyzyl kiyim, sәukele - múnyng bәri halqymyzdyng ghasyrlar boyghy tanymymen astasyp jatyr. Qazaqta qyzdy úzatqanda qyzylgha kiyindirgen. Sәukele de sol saltanattyng bir belgisi. Al spektaklidegi aq sәukele men onyng sahnalyq maghynasy maghan ózgeshe әser etti. Ony men o dýniyelik elestey, búl dýniyeden tys bir jalghan dýniyelik búiymday qabyldadym. Búl - rejisserding sәtti tapqan sheshimderining biri», - deydi Doshan Joljaqsynov.

Shynynda da, qoyylymda әrbir detalidyng ózindik tili bar. Qorlan - bir adamnyng aty bolghanymen, sahnada ol bir ghana әiel bolyp qalmaydy. Ol - myndaghan ananyn, jardyn, qyzdyng ýnin arqalaghan beyne. Onyng taghdyrynan ashtyqtyng zary, qughyn-sýrginning ashy taby, soghystyng qaraly kólenkesi seziledi. Biraq Qorlannyng basty ereksheligi - onyng synbauynda. Jany jaralansa da, ruhy múqalmaydy.

Osy túrghydan alghanda Qorlan beynesi qazaq әielining nәziktigi men qaysarlyghyn bir boyyna jinaghan túlgha retinde kórinedi.

Birinshi qúramda Qorlan rólin somdaghan Gýlnafis Salyqqyzy da keyipkerding kýshin onyng syrtqy bolmysynan emes, ishki әleminen izdegenin aitady.

«Men ýshin batyrlyq - syrtqy keskin-kelbetpen ólshenetin qasiyet emes. Batyrlyq adamnyng ishki jan dýniyesinde, jýregining beriktiginde, taghdyrdyng synyna qarsy túra biletin sabyrynda jatyr. Sondyqtan men Qorlandy da eng aldymen syrtqy bolmysymen emes, ishki quatymen kórdim», - deydi aktrisa.

Gýlnafis Salyqqyzynyng Qorlany nәziktigin jasyrghan, erkindikti sýietin, ór minezdi qyz retinde kórinedi. Onyng ýstindegi shalbar, bozbalagha úqsas jýrisi men erkin qylyghy da osy minezding sahnalyq belgisine ainalghan.

Aktrisa Qorlandy er adamgha úqsatu arqyly qaysar etudi maqsat etpegenin erekshe atap ótedi.

«Men anamyn. Sondyqtan Qorlandy sahnada er adamgha úqsatqym kelgen joq. Qayta әiel qalpyn saqtay otyryp, әielding boyyndaghy qaysarlyqty kórsetkim keldi. Sebebi myqty bolu ýshin әiel óz nәziktiginen bas tartuy shart emes. Nәziktik pen beriktik bir-birine qarama-qayshy qasiyet emes. Kerisinshe, keyde әielding eng ýlken kýshi - onyng nәziktiginde, sabyrynda, ýnsiz kótergen auyrlyghynda jatady», - deydi ol.

Búl oy spektakliding jalpy tabighatymen de ýndesedi. Qorlannyng taghdyrgha kónui - ruhany jenilis emes. Ol auyrtpalyqty aiqaymen emes, sabyrmen kóteredi. Onyng ýnsizdigi әlsizdikke emes, ishki beriktikke ainalady.

«Men Qorlandy oinaghan joqpyn desem de bolady. Men oghan óz ishimdegi әieldi saldym. Ózim kórgendi, ózim sezingendi, ózim ýnsiz kótergen nәrselerdi onyng bolmysyna siniruge tyrystym», - deydi Gýlnafis Salyqqyzy.

Ekinshi qúramdaghy Biybigýl Orynbasardyng Qorlany da alghashqy qúramdaghy beyneden bólek sipatqa iye. Ol - erkeleu, erkin ósken, ójet әri pysyq qyz. Minezinde anghaldyq pen aqkónildilik qatar óriledi. Biraq eki aktrisanyng somdauyndaghy Qorlandy biriktiretin ortaq ózek bar: jýrekting tazalyghy, sezimning shynayylyghy jәne ruhtyng beriktigi.

Biybigýl Orynbasar ýshin búl rólding eng ýlken qiyndyghy - tarihta «Estaydyng Qorlany» bolyp qalghan әielding bolmysyn sahnada qayta tiriltu.

«Estay men Qorlannyng mahabbaty - qazaq tarihynda da, halyq jadynda da airyqsha oryn alghan asyl hikaya. Bir әnning ishine tútas bir ghúmyrdyng múnyn, bir jýrekting saghynyshyn, bir mahabbattyng mәngilik syryn syighyzghan Estaydyng «Qorlany»- men ýshin jay ghana әn emes, taghdyrdyng ýni», - deydi aktrisa.

Onyng aituynsha, Qorlan búryn somdaghan keyipkerlerining eshqaysysyna úqsamaydy.

«Qorlannyng tabighaty bólek. Onyng boyynda ójettik te, batyldyq ta, qaysarlyq ta bar. Keyde tipti erkekshe óktem minez tanytatyn erkindigi, sonymen birge erkeligi men nәziktigi qatar órilip jatyr. Osynday minezding bәri ony Estaydyng jýreginde mәngi qalghan Qorlan etip kórsetedi», - deydi Biybigýl Orynbasar.

Qoyylymdaghy kórkemdik sheshimderding biri - últtyq tanym men simvoldyq tilding qatar qoldanyluy. Qorlannyng úzatylar sәtindegi qyzyl kóilek, aq sәukele, sahnadaghy qar, shashylghan paraqtar, oryndyq, sandyq, ótkel sekildi zattardyng barlyghy oqighanyng astaryn terendetedi.

Qazaqstandyq teatr rejisseri, professor, Qazaqstannyng enbek sinirgen qayratkeri, T.Jýrgenov atyndaghy Qazaq últtyq óner akademiyasynyng professory M.Áuezov atyndaghy Qazaq memlekettik akademiyalyq drama teatrynyng qongshy-rejisseri Áubәkir Rahmiov spektaklidegi osy simvolikalyq tildi rejisserlik sheshimning manyzdy qyry retinde atap ótedi.

«Aruhannyng spektakliderining bir ereksheligi - onyng kóp dýniyeni simvol arqyly sheshuge úmtylatynynda. «Qorlanda» da sonday izdenis bar. Oryndyq, sandyq, ótkel, mәtin, jamylghy - búlardyng bәri jay ghana sahnalyq zat emes. Olardyng әrqaysysynyng ózindik maghynasy bar», - deydi ol.

Mәselen, Núrmaghambetke qatysty jaghdaydy ashu ýstinde sahnagha jan-jaqtan úshqan paraqtardyng týsui - bir adamnyng auzynan shyqqan sózding el ishine qalay taraytynyn beyneleydi. Ósek bir jerde qalmaydy. Bir auyz sóz ekinshi auyzgha jetken sayyn ózgerip, týrlenip, aqyrynda adamnyng taghdyryna ainaluy mýmkin. Sahnadaghy shashylghan paraqtar - osy qúbylystyng kózge kóringen beynesi.

Áubәkir Rahmiov spektaklidegi tabighy qúbylystardyng da jay ghana sahnalyq effekt emes ekenin atap ótedi.

«Mezgildi kórsetu, dauyldyng túruy da jay effekt ýshin jasalmaghan. Ony týsingen kórermen astarynan Armannyng astan-kesten bolyp, byt-shyt bolyp jatqanyn angharady. Qúsnidyng mәngilikke qúrbandyqqa ketui de belgili bir simvolikalyq sheshimder arqyly berilgen», - deydi ol.

Al sahnadan kórgenin ghana emes, sezgenin alyp qaytu - qoyylymnyng negizgi múratynyng biri.

«Sahnadaghy zattyng ózi bir bólek, onyng bildiretin oiy bir bólek. Kórermen kózben kórgeninen góri kónilmen sezgenin alyp qaytsa, ónerding maqsaty oryndalghany. Sondyqtan osy simvolikalyq tildi әli de terendete týsu kerek dep oilaymyn», - deydi Áubәkir Rahmiov.

Qoyylymdaghy erekshe keyipkerlerding biri - Qojban. Búl róldi Jolaman Janabaev somdaydy. Qojban — Qúsny men Qorlannyng bauyry. Rejisserlik sheshimde ol autizm spektrindegi bala retinde tanystyrylady. Biraq akter keyipkerding ereksheligin syrtqy qimylmen ghana kórsetuge úmtylmay, onyng ishki әlemine enuge tyrysqan.

Jolaman Janabaev ýshin búl rólding orny bólek. Óitkeni Qojban - onyng sahnadaghy alghashqy júmysy.

«Men ýshin búl - sahnadaghy ýlken jetistikterimning biri. Qoyyn dәpterime erekshe atap jazyp qoyatynday enbek boldy. Óitkeni búl - mening sahnadaghy alghashqy júmysym», - deydi akter.

Dayyndyq barysynda Qojbannyng beynesi akter ýshin birtindep ózgere týsken.

«Dayyndyq barysyndaghy izdenis pen keyipkerdi terenirek tanugha degen talpynysymnyng nәtiyjesinde eresek Qojbannyng ishinen bala, pәk, perishte Qojbandy tauyp aldym. Onyng densaulyghyndaghy ereksheligi men ishki әlemining tazalyghy búl keyipkerdi men ýshin búrynghydan da qymbat ete týsti», - deydi Jolaman Janabaev.

Qojbannyng tazalyghy kórermenge de birden jetedi. Onyng әpkelerimen oinauy, qaljyndasuy, «bәrimiz baqytty bolamyz» degen sózge baladay senui - keyipkerding esepsiz, kýdiksiz әlemin ashady.

Akterding aituynsha, әleumettik jelide jariyalaghan dayyndyq barysyndaghy beynematerialdyng biri on jeti mynnan astam qaralym jinap, sol jerde jazylghan bir pikir oghan erekshe әser etken.

«Bir kórermen ózining de erekshe balasy bar ekenin aityp, sahnadan óz balasyn kórgendey bolghanyn, jýregining ózgeshe kýige týskenin jazypty. Osy bir auyz sóz men ýshin ýlken qoldaugha ainaldy. Sol sәtten bastap Qojbannyng men ýshin ghana emes, kórermen ýshin de manyzdy keyipker ekenin týsindim», - deydi ol.

Jolaman Janabaev ýshin Qojbannyng sahnadaghy taghdyry ata-anasyna degen saghynyshpen de astasqan.

«Búl keyipkerdi sahnagha alyp shyghuyma týrtki bolghan eng ýlken motivasiya - baqilyq bolghan әkem men anamnyng ruhyna degen qúrmetim edi. Olar da sol jeti jýz kórermenning arasynda bolyp, mening sahnadaghy alghashqy qadamymdy kórse eken dep armandadym», - deydi akter.

Súhbattyng sonyndaghy onyng sózi de spektakliding ózegindegi saghynysh sezimimen ýndesedi:

«Áke, Ana, sizderding sary qozylarynyz sahnagha shyqty. Jolaman bolyp emes - jәnnәttyq Qojban bolyp».

Al Estay beynesi eki qúramda eki týrli sahnalyq tynys tabady. Birinshi qúramda Iliyas Shýkiman somdaghan Estay - bayypty, sabyrly, salmaqty er adam. Onyng boyynda ómirding parqyn týsinetin, sezimin syrtqa kóp shyghara bermeytin túlghanyng bolmysy bar.

Ekinshi qúramdaghy Núrsúltan Najekenov somdaghan Estaydyng tabighaty ózgeshe. Ol - oinaqyraq, jenil auraly, qyz balanyng erkeligin kótere biletin, seri minezdi, sezimin ashyqtau bildiretin keyipker.

Bir keyipkerding eki akterde eki týrli sipat tabuy qoyylymnyng qyzyqty tústarynyng birine ainalghan. Estaydyng negizgi bolmysy ózgermegenimen, sahnalyq tynysy ózgeredi: birinde salmaq basym bolsa, ekinshisinde serilik pen erkindik algha shyghady.

Osy sekildi eki qúramdaghy eki Qorlan da bir-birin qaytalamaydy. Gýlnafis Salyqqyzynyng Qorlany - ishki erkindigimen jәne ór minezimen erekshelense, Biybigýl Orynbasardyng Qorlany - anghal aqkónildiligi, erkeligi men ójettigin qatar alyp jýredi. Eki beynening de óz tabighaty bar. Biraq ekeuin jalghap túrghan bir qasiyet - shynayylyq.

Qorlannyng jengesi Baghila da qoyylymda birjaqty keyipker retinde berilmeydi. El ishinde ol ósekshi әiel retinde qabyldanghanymen, rejisser onyng әreketining astaryndaghy sebepke ýniledi. Onyng Qorlan men Estay arasyndaghy kezdesudi ýy ishine aituynyng týbinde bireudi qaralau emes, otbasynyng abyroyyn saqtau, «el-júrtqa ne betimizdi aitamyz?» degen qoghamdyq qysymnan qorqu jatyr.

Búl - adamdy syrtqy minezine qarap bir-aq auyz sózben baghalaudyng onay, al onyng ishki sebebin týsinuding әldeqayda qiyn ekenin kórsetetin tús. Baghila - ósek taratushy ghana emes, óz zamanynyng salty men qoghamdyq pikirining arasynda qalghan әiel.

«Qorlannyn» kórkemdik quaty da osynda. Múnda mahabbat jeke bastyng baqyty retinde ghana emes, uaqyt pen taghdyrdyng aldynda synalghan adamdyq ólshem retinde kórinedi. Estay men Qorlannyng sezimi arqyly rejisser halyq jadynda saqtalghan bir múndy qozghaydy. Sahnada eki adamnyng jýregi sóilegendey bolghanymen, sol jýrekting soghysy - tútas últtyng jýregining soghysy.

Qoyylym ayaqtalghannan keyin sahnada bolghan oqighadan góri adamnyng óz ishinde qalghan ýn manyzdyraq seziledi. Óitkeni «Qorlan» - Estay men Qorlannyng mahabbaty turaly ghana emes, adamnyng jeke taghdyry men halyq taghdyrynyng bir-birinen ajyramaytynyn kórsetetin shygharma.

Tarihta talay adamnyng aty úmytyldy. Biraq olardyng kórgen qayghysy, sýigeni, kýtkeni, joghaltqany halyq jadynda qaldy. Teatrdyng mindeti de - sol úmyt qalghan ýnderdi qayta estirtu.

Aruhan Temirbekqyzynyng rejisserlik sheshimderinde Qorlannyng jeke basynyng qasireti birte-birte últtyq jadtyng qasiretine úlasady. Onyng mahabbaty - bir qyzdyng armany ghana emes, uaqyttan jenilgen talay armannyng jiyntyghy.

Qorlannyng taghdyry adamdy taghdyr synaytynyn, zaman ózgertetinin, uaqyt alystatatynyn eske salady. Biraq ruhyn joghaltpaghan adam ghana óz tarihyn saqtap qalady. Qorlan - sol saqtalghan ruhtyng aty. Al Estaydyng әni - sol ruhtyng ghasyrlar boyy óshpey kele jatqan ýni.

«Qorlan» arqyly «Alatau» dәstýrli óner teatry bir mahabbattyng tarihyn ghana emes, halyqtyng jýreginde qalghan bir dәuirding syryn sahnagha shyghardy. Óitkeni keyde bir adamnyng taghdyryn aitu - tútas elding taghdyryn aitu. Al bir jýrekting ýnin estu - myng jýrekting ýnin estumen ten.

Inara Aubakirova,

«Alatau» dәstýrli óner teatrynyng Ádebiyet bólim basshysy

Abai.kz