«Aqiqat» jurnalynyng 105 jyldyghyna!

Barshamyzgha mәlim, býgingi tәuelsiz Qazaqstannyng «Aqiqat»  atty últtyq qoghamdyq-sayasy jurnalynyng izashary  – «Qyzyl Qazaqstan» jurnaly. Ol 1920 jyly qúrylghan avtonomiyaly Qazaq Respublikasynyng bir jyldyq mereyli datasy qarsanynda dýniyege kelgen-di. Halyqtar týrmesi atanghan sonau patshalyq imperiya joyylghannan cong Dala uәlayatynda oryn alghan dýbiri mol izdenisterden keyin shanyraq kótergende, dәuirine say  «Qyzyl Qazaqstan» atty bórik kiyip, 1921 jylghy 15 qyrkýiekte Orynborda jaryqqa shyqqan.

Aty aiqaylap mazmúnyn әigilep túrghan múnday basylymdy shygharu – sol jylghy mausym aiynda Orynborda ótken Resey kompartiyasynyng Birinshi Qazaq oblystyq konferensiyasynda saylanghan obkom sheshimimen qolgha alynghany týsinikti. Jurnal, әriyne, taptyq memleket ruhyna sәikes qyzmet etip, qazaq halqyna, qazaqtyng enbekqor júmyskerlerine, barsha júrtqa eski qúrylysty jengen Sovet ýkimeti men bolisheviktik partiyanyng sayasatyn nasihattap, týsindirudi maqsat tútty.

Aqparatty gazet sekildi jedel jetkizuge qauqarly bolmasa da, jurnaldyng qozghalghan taqyrypty tereng de jan-jaqty taldauymen  erekshelenetini belgili. Sondyqtan da  onyng әr sany úzaq saqtalyp, oqyrman qolynan kóp uaqyt boyy týspeydi. Sonday qalyptaghy alghashqy qazaq jurnaly covettik «Qyzyl Qazaqstannan» on jyl ilgeride, patsha zamanynda, Orynbor oblysynyng Troisk qalasynda jeke adamnyng úiymdastyruymen shygha bastaghan-dy.  Ár jerde ýzdiksiz boy kórsetip jatqan býlikter imperiyany jappay qamtyghan sayasy narazylyqqa úlasqanda, tarihta  Birinshi orys revolusiyasy atanghan sonau joyqyn dýmpu imperatordy eriksiz sheginiske barugha mәjbýrlegen edi. Ol eshqanday shekteui joq jeke biyleushilikten – samoderjaviyeden – konstitusiyalyq qúrylymgha bet búratynyn eriksiz moyyndaghan. Sodan da patsha 1905 jylghy 17 qazanda әigili Qazan Maniyfesin – memlekettik tәrtipti jetildirudi zang jýzinde belgilegen asa biyik dәrejeli maniyfestti jariya etti.

Ýkimetbasy Sergey Vitte jazyp, Ekinshi Nikolay patsha qol qoyghan sonau tarihy qújatqa jalpaq eldegi barsha kózi ashyq azamat razy bolghan-túghyn. Ombydaghy Álihan Bókeyhanov sol qújat әserin «bostandyq kýni tudy» degen shat kónilmen baghalaghan da, onyng qazaqsha tәrjimesin jasap, baspahanada bastyryp, dala tósindegi auyldargha jóneltuding basy-qasynda jýrgen-tin. Mine sol 17 qazan Maniyfesi azamattyq qúqtardyng shyn mәnindegi  myzghymas negizderi qatarynda halyqqa sóz bostandyghyn, yaghny óz tilderinde gazet-jurnaldar ashu qúqyn bergen edi. Sóz  bostandyghyn beruge uәde etken osy Maniyfest júrt tarapynan qúddy konstitusiyanyng tap ózindey qabyldandy, sonyng arqasynda jer-jerde oppozisiyalyq basylymdar ashyq shygha bastady, músylman halyqtarynyn, solardyng qatarynda bizding tatar bauyrlarymyzdyn  әldeneshe últtyq baspasóz organdary dýniyege keldi. Qazaq ta múnday bostandyqty paydalanyp qalugha úmtyldy. Bir-bir sany shyghysymen ýkimet sayasy aiyp taghyp jauyp tastaghan qazaqy basylymdar – Troiskide 1907 jyldyng basynda jaryq kórgen «Qazaq ghaziyti» jәne sol 1907 jyldyng ortasynda Peterborda Ekinshi Memduma mýshelerining qamqorlyghymen «Ýlfәt» («Birlesu») atty tatar gazetine qosymsha retinde basylghan «Serke» syndy eki gazetten son, qazaq ómirine 1911 jylghy qantarda  «Ayqap» jurnaly kelgen bolatyn.

«Ayqaptyn» shygharushysy әri bas redaktory aqyn, jazushy, kósemsózshi Múhamedjan Seralin basylymnyng betashar sanynda osy túnghysh qazaq jurnalynyng atalymy «ghasyrlar boyy mәdeniyetten, bilimnen kenje qalghan býkil  qazaq halqynyng ókingen beynesi retinde» alynghanyn, oily azamattardyng «Ay, qap!» dep sandaryn soghyp, qalyng júrttyng «endi el qataryna qosylayyq degen ýnin bildiretinin» jazghan edi. Jurnal qazaqtyng qoghamdyq sanasyn oyatyp, últtyq mәdeniyetin damytugha ýles qosudy maqsat etti. Tórt jarym jyldan astam ómir sýrip, 89 dәpterin jaryqqa shygharghan «Ayqap» algha qoyghan múratyna adal boldy, qazaqtyng sayasi, әleumettik, sharuashylyq, mәdeny ómirining týitkildi qyrlaryn ýzbey sóz etti, týrli salada tez ilgeri basu ýshin, el qataryna qosylu ýshin ne isteu kerek degen saualdy údayy algha tartyp, jauap izdestirumen boldy.

«Ayqaptyn» artynsha, 1911 jylghy nauryzdyng ortasynda, Orda qalasynda «Qazaqstan» gazeti shyqqan-tyn. Búl ýnparaqtyng atynyng ózi kýlli qazaq el-júrtyn jer-suymen bir shanyraq astynda tútastyrudy kózdegenin, atauynyng ózimen-aq keleshekte demokratiyalyq respublika qúru oiy baryn túspaldaghan-dy.  Gazetting Ordada dýniyege keluin, odan Oralgha kóshuin úiymdastyrushylardyng biri, kezinde biylikting qazaq jer-suyn iyemdenudegi ozbyr otarshyldyq әreketterin әshkerelep, qazaq mýddesin qorghaytyn ataqty sózin Ekinshi Memduma minberinen 1907 jylghy 16 mamyrda bar dauyspen jariya etken, odan birneshe bolystyng halqyn biriktirip, otyryqshy boludyng ýlgisin kórsetken bayyrghy azattyq kýreskeri  Baqytjan Qarataev kóshpendilikti tastap, otyryqshylyqqa beyimdeludi, bilim aludy, orys mәdeniyetimen jaqyndasudy nasihattady. Kóshpendi ómir salty últtyng zamanauy mәdeniyetining damuyna bóget jasaytynyn aityp,  qazaqty birigip qala salyp túrugha, paydaly kәsippen ainalysugha, balalardy mektepterde oqytugha shaqyrdy. Búl bastamany qosh kórgen Múhamedjan Seralin de ózining jurnaly «Ayqap» jaryqqa shygharghan «Qazaq halqynyng múqtajdyghy» degen maqalasynda patsha әkimshiligining jergilikti qazaq halqyn ejelgi mekeninen yghystyryp, ornyna ishki guberniyalardan sharualardy kóshirip әkep qonystandyryp jatqanyn synady.  Qazaqty ýkimet jan basyna dep belgilegen resmy normany paydalanugha, qala  salyp, eginshilikpen ainalysugha ýndedi. Otyryqshy bolu, mektep, medrese salu, din júmysyn qolgha alu, Memlekettik Dumagha deputat saylaugha qol jetkizu, Petrborda arnayy ókil ústau qajettigin jazghan «Bizge ne isteu kerek?» degen baghdarlamalyq maqalasy «Ayqaptyn» sol 1911-shi jylghy 6-shy sanynda jaryq kórdi.

Jurnal qazaq auyldaryndaghy oqu-aghartu júmystary, әiel tendigi, otyryqshylyq ómir saltyna kóshu, sonymen qatar imperiyadaghy ókildik mekemege qazaqtan ókil saylaudy janghyrtu jóninde sayasy mәseleler kóterip, qoghamdyq sananyng oyanuyna jәne últtyq mәdeniyetting damuyna zor ýles qosty. Jurnaldyng belsendi avtorlary qataryna últ intelliygensiyasynyng aldynghy qatarly ókilderi – Súltanmahmút Torayghyrov, Sәbit Dónentaev, Baqytjan Qarataev, Jihansha Seydaliyn, Sәken Seyfulliyn, Beyimbet Mayliyn, Sabyrjan Ghabbasov, Shәkәrim Qúdayberdiúly, Beket Ótetileuov, Spandiyar Kóbeev, Núrghaly Qúljanov, 1913 jyldan shygha bastaghan, keybir manyzdy mәselelerde «Ayqap» kótergen mәselelerde qarsy baghyt ústanghan «Qazaq» gazetining basshylary Ahmet Baytúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, sonday-aq basqa da jazushylar men publisisterdi tartty.

«Ayqaptyn» eldik mәselelerdi bayyppen taldap, saraptap túrghan dәstýri «Qyzyl Qazaqstan» jurnalynda birden jalghasyn tapty. Jurnal 1921 jyldan shygha bastaghan alghashqy sandarynan-aq jana ókimettin, qazaqtyng óz ókimetining manyzdy sheshimderin nasihattap, últtyq sipattaghy ózekti mәselelerdi kóterip otyrdy. Basylymnyng túnghysh basshysy Abdolla Asylbekov bolghan edi. Ol auyldyq tatar medresesinde, Qyzyljardaghy múghalimder dayarlaytyn qazaq mektebinde oqyghan. Sәken Seyfullinmen birge «Jas qazaq» úiymynyng mýshesi retinde Aqmolada jastar arasynda belsendi júmys jýrgizuge, «Tirshilik» gazetin shygharudy úiymdastyrugha  qatysqan.  Aqmolada deputattar kenesin saylaudy úiymdastyryp, azyq-týlik komissary bolghan. 1918 jyly Aqmolany aqtar basyp alghanda,   Sәkenmen birge tútqyngha týsti, ataman Annenkovtyng «Azap vagonynda» azap shekti, 1920 jyly aqtar lagerinen qashyp shyghyp, Qiyr Shyghystaghy qyzyl әskerlerge qosyldy, sondaghy azamat soghysyna qatysty. 1921 jyly ony Ombydaghy Sibir burosy Qyzyl Armiyanyng Petropavl, Aqmola, Kókshetau ýiezderindegi kontrrevolusiyalyq kóterilisti basu jónindegi shtab bastyghynyng orynbasarlyghyna taghayyndaghan. Búdan song ol Qazaq Respublikasynyng Halyq aghartu komissariatyndaghy sayasy aghartu bólimining bastyghy boldy. Sosyn 1921 jylghy mausymda Respublika astanasy Orynborda ótken Resey kommunistik partiyasynyng túnghysh Qazaq oblystyq konferensiyasyna delegat retinde qatysyp, sonda qúrylghan oblystyq komiytetting mýsheligine saylandy. Obkom mýshesi retinde oghan, Abdolla Asylbekovke, «Qyzyl Qazaqstan» jurnaly júmysyn úiymdastyru jәne redaktory bolu mindeti jýktelse kerek.

Asylbekov jurnaldyng tiyisti úiymdyq júmystaryn jýrgizip, 1921 jylghy 15 qyrkýiekte birinshi nómirin shyghardy. Ayta ketu kerek, jurnaldyng sol alghashqy sany óz qorynda saqtalmaghandyqtan, Almatydaghy Últtyq kitaphana jurnal basshylyghynyng ótinishi boyynsha basqa kitap qoymalarynan izdestirip, kóp jyldan keyin Reseyden ghana tapty. Búl jәitti, sonymen qatar onyng mazmúnyn shyghystanushy ghalym Múhiddin Bekmyrzaúlynyng aituymen belgili jurnalist qyzymyz Gýlzina Bektas basylymnyng ghasyrlyq mereyli datasyna oray «Ayqyn» gazeti betinen habarlaghan-dy.  Sondaghy jariyalanymgha qaraghanda, jurnaldyng birinshi nómiri shyqqan uaqyt 1921 jylghy 1–15 qyr­ký­­­­yek dep kórsetilgen kórinedi. Osynda Qazaq Avtonomiyaly Sovettik Sosialistik Respublikasynyng ótken 1920 jylghy Qúryltayshy (birinshi) sezinde qabyldanghan qazaq halqynyng sol tústaghy tynys-tirshiliginde eleuli әseri bolghan qújattar: qazaq ishindegi Qalyng mal beru jәne Qún tó­leu dәstýrlerin jong turaly birinshi sezd qabyldaghan zandardyng (dekretterdin)  mәtinderi Qazaq ASSR Ádilet halyq komissary Ghúbaydolla Álibekov pen Qazaq ASSR Ortalyq Atqaru Komiytetining hatshysy (Kin­dik komiytetting sekretary) Ghabdol-Hakim Bókeyhanovtyng qolymen jariyalanghan. Búlarmen birge Qazaq ASSR Ortalyq Atqaru Komiytetining tóraghasy (KirSIYK, Kindik komiytet bastyghy) Seyitqaly Mendeshev qol qoyghan túnghysh sovettik jal­pyqazaq sezining jas respublika ómirin janasha qúrudy kózdeytin 11 babtan túratyn qaulysy ba­syl­ypty. «Qyzyl Qazaqstan» ózi shanyraq kótergenge deyingi on shaqty ay boyy qogham túrmysynda baghdarsham ispetti bolyp kele jatqan osy manyzdy qújattarmen oqyrmandy tanystyra otyryp, «Basqarmadan» dep bergen kirispesinde jurnal­dyng qúrylymy jayynda әngimelegen eken. El ishindegi jәne shet mem­leketterdegi jaghdaylar, janalyqtar berilip, Kenes ókimetining kedeyler men qara sharuagha qatysty ústa­nymdary, sonday-aq sovettik saylau haqynda tanymdy materialdar  basylypty. Birqatar ma­qalalarda sol jyly elimizde oryn alghan ashtyq jayy sóz bolyp, auyl sharuashy­ly­ghyn damytu mәselesi kóterilgen eken. Adaylar túratyn aimaqta egin egu isi qolgha alynghany jóninde  ýlgi eterlik tәjiriybe týrinde jazylghan kórinedi.

Jalpy, túnghysh redaktor Abdolla Asylbekovtyng túsynda redaksiya júmysy tez jolgha qoyyldy, jurnal oqyrmangha ózekti mәseleler boyynsha manyzdy maqalalar úsynyp, oqyrman yqylasyna bólenip jatty. Úzamay Abdolla 1922 jylghy Ekinshi partkonferensiyada Qazobkomnyng ekinshi hatshylyghyna saylanyp, partiya júmysyna auysyp ketti. Sol shaqta Semeyde «Qazaq tili» gazetinde istep jýrgen Nyghmet Núrmaqov Orynborgha auysyp, biraz uaqyt «Qyzyl Qazaqstan» jurnalynyng redaktory boldy, qazan aiynda ótken Býkilqazaq kenesterining 3-shi sezinde Qazatkom tóralqasynyng qúramyna saylandy, oghan Joghary revolusiyalyq tribunaldy basqaru jýkteldi. Al sodan aigha juyq uaqyt ótken son, 1922 jylghy 28 qarashada, Qazobkom tóralqasy – ol kezde birinshi hatshy Georgiy Korostelyov bolatyn – qazaq tilinde shygha­tyn «Qyzyl Qazaqstan» jurnalyn shygharudy, bertinde zertteushiler anyqtaghanday, qarjy tap­shy­­ly­ghyna baylanysty uaqytsha toqtatu jayynda qauly aldy.

Osy jerde jurnaldyng alghashqy redaktory, Qazobkomnyng ekinshi hatshysy Abdolla Asylbekov әriptesterimen kelispey, izinshe erekshe pikir bildirgenin eske ala keteyik. Ol Qazobkom tóralqasynyng hattamasyna  tirkelgen erekshe   pikirinde «Qyzyl Qazaqstan» býkil Qazaqstan boyynsha qazaq tilinde shyghyp túrghan partiyalyq jalghyz jurnal ekenin airyqsha atap ótipti. Sonday jurnaldy qarjy joq­tyqtan az uaqytqa bolsa da jabu – qazaq arasynda jýrgiziluge tiyis   partiyalyq sipattaghy júmystan bas tartu degen sóz dep batyl tújyrghan eken. Qazaq dalasyndaghy sayasy júmys bir jaghynan – baspasóz arqyly, al ekinshi jaghynan – auyzsha ýgitpen, praktikalyq júmyspen jýrgizilui mýmkin. Jer-jerde  jetkilikti dәrejede qazaq qyzmetkerleri bol­mauy sebepti auyzsha ýgit aqsap túrghanda, qarjy joq dep  baspasózdi damyta almasaq – praktikalyq júmys jóninde oilaudyng qajeti de joq. Múnday jaghdaygha tózuge bolmaydy dep qorytypty ol erekshe pikirin. «Osylardyng negizinde men, birinshiden, obkom tóralqasynyng qau­lysyna qarsylyq bildiremin» dey kelip, jur­naldyng shyghuyn toqtatpay, ony   ózge júmystar esebi­nen shygharudy úsyndy. Jalpy qazaq tilinde shyghatyn basylymdardy, onyng ishinde merzimdik basylymdardy sharua­shy­lyq komissariattarynyng  әrdayym qoldap túruy qajettigin atap aitty. Sayasy әdebiyet­ti basyp shygharu mәselesinde «qarjy joq» dep syltauratugha  mýlde tiym salu kerek. Eger de múny istey almasaq, onda qazaq arasyndaghy barlyq júmystarda ózi­miz­di-ózimiz aldaudy dogharyp, dәr­men­sizdigimiz ben әlsizdigimizdi moyyndaugha tiyispiz dep týiipti Abdolla. Múnyng bәri jayynda «Aqiqat» 1997 jylghy 3-shi sanynda tolyq jazdy.

Azdaghan ýzilisten keyin jurnal degenmen qayta shygha bastaghan. Onyng sol shaqtardaghy júmysy, Týrkistan Respublikasyndaghy qazaq jer-suy men halqyn Qazaq Respublikasyna qosyp, bir shanyraq astyna jinaugha kirisken kezendegi jәne eki ólke birikken tústaghy  jariyalanymdary, sóz joq, zertteushilerin tosyp túr. Osy rette tamasha jas zertteushi-ghalym Ertay Bilәlding jaqynda ghana, 11 qyrkýiekte, «Qazaq әdebiyeti» gazetinde «Tarihtan taghylym tartqan... «Qyzyl Qazaqstan» jurnalyna  – 105 jyl» degen maqalasyn erekshe atap ótu lәzim. Ol jurnal avtorlary men olar jariya etken materialdardy saralap keltirumen qatar, jurnaldy qazirgi grafikagha týsirip, ghylymy týsiniktermen jinaq etip shygharu, taqyryptyq baghyttar boyynsha toptastyryp zertteu, tolyq bibliografiyalyq kórsetkish qúrastyru jóninde birneshe keleli pikir týiip, úsynystar jasady.

Orta Aziyadaghy últyq-memlekettik mejeleu nauqany ayaqtalyp, Ýlken Qazaqstan qúrylghannan, Qazaq oblystyq partiya úiymyna respublikalyq emes, ólkelik qana mәrtebe berilgennen  keyin – Qyzylorda astana bolghan 1925 jyldan  jurnal «Qyzyl Qazaqstan»–«Krasnyy Kazahstan» degen ataumen eki tilde shyghyp túrdy. Búl respublika biyligine mәskeulik emissar Filipp Goloshekin kelip, qazaq auyldarynda «Kishi Oktyabri revolusiyasyn» jasaudy, qazaq kommunisterining sana-sezimin qyrnap, tegistep, ortalyqtaghylargha sәikestendire bilkelkilendirudi – «niyvelirovka jasaudy» qolgha alghan shaq. Jurnaldyng «Qyzyl Qazaqstan» atynyng astana Almatygha ornyqqan 1930 jyly  «Qazaqstan bolisheviygi»–«Bolishevik Kazahstana» atalymyna ózgerui, al 1932 jyly «Auyl kommuniysi» dep ataluy da, tiyisinshe senzura kýsheyip, mazmún auqymynyng taryluy da osynau qazaq halqyn últtyq apat qasiretine úshyratqan diktator Goloshekin qyzmetining saldary bolghany týsinikti.

Jalpy, «Qyzyl Qazaqstan» jurnalynyng Abdolla Asylbekov redaktor bop túrghan kezden bastap әr kezderde Erghaly Aldongharov, Myrzaghúl Ataniyazov, Nәzipa Qúljanova, Álihan Bókeyhanov, Ahmet Baytúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Nyghmet Núrmaqov, Smaghúl Sәduaqasov, Tel Jamanmúrynov, Kәrim Toqtabaev, Oraz Jandosov, M.Fahretdinov, Hamza Jýsipbekov, Jýsipbek Arystanov, Janaydar Sәduaqasov, Mýtәly Dәuletqaliyev, Raqym Sýgirov, Áytike Musiyn, Súltan Segizbaev, Ábdirahman Baydildiyn, Seydilda Tóleshev, Ahmet Elshibekov jәne basqa da alash iydeyasyn qostaytyn avtorlary boldy. Abdolla men Nyghmetten keyin әr jyldary jurnalgha Smaghúl Sәduaqasov, Oraz Jandosov, Erghaly Aldongharov, Sәken Seyfulliyn, Hamza Jýsipbekov, Ahmet Elshibekov syndy azamattar jetekshilik etti.

Basylymda patshalyq jýrgizgen otarshylyq sayasattyng kenes ókimeti túsynda da jalghasyp kele jatqany, orystardyng qazaqtardy ózderimen teng kórmeui syngha alynyp túrdy. Jergilikti halyqty kózge ilmeuding  asqynghan týri retinde qazaqtyng basty baylyghy – jer-suyn tartyp alu halyqqa óte auyr tiygeni jazyldy.  Zaman talabyna say ózgerip jatqan  әleumettik-sayasy jaghdaylargha beyimdeludi, jana mindetterdi jýzege asyrudy kózdegen materialdar shyghyp jýrdi. Basylymnyng eleuli jariyalanymdary qatarynda Abdolla Asylbekovting 1921 jylghy Qazaqstanda bolghan asharshylyq turaly naqty mәlimetterdi kórsete otyryp, ashtyqqa qarsy kýresuge ýndegenin, Smaghúl Sәduaqasovtyng «Lenin jәne últ mәselesi», Ábdirahman Baydildinning «Últ mәselesi hәm Oktyabri revolusiyasy», Manap Shamili psevdoniymimen jazghan Sәken Seyfullinning «Oktyabri hәm últ mәselesi», O. Isabaevtyng «Últ mәselesi hәm Oktyabri tónkerisi» atty maqalalary bar ekenin atap aitu jón. Búlarda últ mәselesi qazaq taghdyrymen tyghyz baylanysta kóterilgen, qazaq halqynyng sol kezderdegi ahualy, jay-kýii esh býrkemesiz, batyl ashyp aitylghan.

Jurnalda әdebiyet mәselesi de jazylyp túrdy. Búl rette atap aitarlyq bir jәit – býginde elimizding әdeby ómirine belsendi týrde aralasyp, ony zertteude ózindik ýles qosqany moyyndalghan  Ydyrys Mústanbaev «Qyzyl Qazaqstan» betterinde de Abay múrasyn zertteuge kónil audaryp, 1927 jylghy 2-shi sanyndaghy «Kórkem әdebiyet turaly» maqalasynda úly aqyndy tanuda kónil tolarlyq eshtene bitirilmey otyrghanymyz jayynda mәsele kótergen, al 1928 jylghy 5-shi sanynda shyqqan «Bizding talastarymyz»  atty maqalasynda Abaydyng shygharmalaryn baghalauda oryn alyp jýrgen iri qatelikterge, orynsyz búrmalaushylyqtargha toqtalyp, aqyn ólenderining jalpyhalyqtyq sipatyn, tәrbiyelik mәnin ashyp kórsetken. (Mústanbaev әdebiyet synshysy, publisist qana emes, jana kenestik ókimette jauapty qyzmetter atqaryp, әigili Goloshekindi solaqay әperbaqandyghy ýshin diktator dep ataghan qayratker bolatyn). «Qyzyl Qazaqstan» belgili qalamgerlerimizding alghashqy әdeby shygharmalaryn da jariyalap túrdy.  Múhtar Áuezovting «Qorghansyzdyng kýni» әngimesi, Sәken Seyfullinning «Tar jol tayghaq keshu» memuarlyq romany men ólenderi, Beyimbet Maylinning «Shúghanyng belgisi» hikayaty, Túrar Rysqúlovtyng tarihy tuyndylary jәne basqa da kóptegen әdeby enbekter osynda shyqty.

Elimizdi Resey Kompartiyasy Qazaq ólkelik komiytetining birinshi hatshysy  Filipp Goloshekin basqaryp túrghan shaqta jurnaldyng aty, jogharyda aitqanymyzday, 1930 jyldan «Qazaqstan bolisheviygi» dep ózgerip shyqty. Búl,  әriyne, ortalyqta 1924 jyldan shyghyp túrghan «Bolisheviyk» jurnalynyng ýlgisimen jasalghan shara. Sonda «Qazaqstan bolisheviygi» jurnalynyng redaktory lauazymyna  Qazólkekom sekretariatynyng sheshimimen mәdeniyet-nasihat bólimining mengerushisi Janaydar Sәduaqasov bekitilgen-di. Al ol kólik bólimining mengerushisi qyzmetine auystyrylghanda jurnal redaktory kim bolghany alda anyqtala jatar. «Qazaqstan bolisheviyginin» aty sosyn, shamasy, respublika ashtyq qasiretin shegip jatqan kezendegi «sosialistik qúrylys jetistikterin» nasihattaudaghy kommunisterding is-әreketinin, qyzmetining manyzyna erekshe mәn bergendikten shyghar, 1932 jyly «Auyl kommuniysi» bop ózgergen-tin. Kózge týsken jariyaly derekterge, dәlirek aitqanda elektrondy kitaphanada saqtalghan nómirlerine qaraghanda, Qazaqstan ólkelik partiya komiytetining partiya-kópshilik jurnaly mәrtebesimen shyqqan «Auyl kommuniysi» jurnalynyng 1932 jylghy № 5-6 dep belgilengen sanynda: «Redәktirler Músaúly, Joldybayúly, aghzasy: Ermaghambetúly, Lepesúly, Núrmúhametúly, Tólepúly, Jandosúly. Uaqytsha jauapty redaktir   Ermaghambetúly» dep kórsetilipti. Taralymy  3500 dana bolghan eken. 1933 jyly Filipp Goloshekin Mәskeuge jogharylap ketip, ornyna ortvlyqtyng jana emissary Levon Mirzoyan kelgen son, yaghny respublika basshylyghy auysyp, qazaq últtyq apatqa úshyraghan qasiretti kezennen qogham jana Qazaqstan qúru  jolyna auysqan shaqta,  «Auyl kommuniysi» jurnalyna,  basylymnyng 1936 jylghy nómirindegi deregine qaraghanda,  «redkollegiya: 1. Segizbayúly S. (jauapty redaktor) 2. Qúlshanúly. 3. Smayylúly E.» dep qol qoyylghan. Taralymy 10240 dana bolypty.

Resey Federasiyasy qúramyndaghy avtonomiyalyq respublikamyz 1936 jylghy 5 jeltoqsanda qabyldanghan stalindik Konstitusiya boyynsha odaqqúrushy «sosialistik tәuelsiz memleketter» qataryna kóterilgen. Úzamay Ýlken terror kýshine ene bastaghan 1937 jylghy mausymda  Qazaq Respublikasy kommunisterinin  alghashqy sezi ótip, Qazaqstan bolisheviktik Kompartiyasy rәsimdelgen de, onyng Ortalyq Komiyteti saylanghan. Soghan sәikes, 1938 jyly, «Auyl kommuniysi»  jurnaly «Kommunist» degen at iyelenip, sol túnghysh Ortalyq Komiytetting partiya-kópshilik jurnaly mәrtebesinde  shyghyp túrdy. «Kommunistin» kózge týsken 12-shi sanynda taralymy 60 myng dana dep kórsetilgen. Ýlken terror qasiretining saldary bolsa kerek, basylymgha qol qongshy jóninde, mәselen, 6-shy sanda  «redkollegiya» dep qana jazylghan.

«Kommunist» jurnaly 1941 jylgha deyin shyqty. Soghys jyldary uaqytsha jabyldy da, soghys ayaqtalatyn 1945 jyly goloshekindik kezendegi atyn janghyrtyp, «Qazaqstan bolisheviygi» bolyp qayta shygha bastady.   Redaktory  Múhametjan Ábdihalyqov boldy. Ghasyr jasap, bertinde ghana qaytys bolghan búl kisi sol tústaghy iri memleket qayratkeri edi. 30-shy jyldary Qazaq ólkelik komsomol jәne oblystyq partiya komiyteti apparattarynda jauapty qyzmetter atqarghan, 1938–1941 jyldary Qazaq Respublikasynyng oqu halyq komissary, Halyq komissarlary kenesi tóraghasynyng orynbasary, enbekshiler deputattary Almaty qalalyq atkomynyng tóraghasy bop istegen de, 1942 jyly Qazaqstan Kompartiyasy Ortalyq Komiytetining ýgit jәne nasihat jónindegi hatshylyghyna saylanghan. Osy  qyzmetinde Múhametjan Ábdihalyqov soghysqa baylanysty Almatygha kóship kelgen Mәskeu ghalymdarynyng kómegimen Qazaqstan tarihyn jazudy jәne ony basyp shygharudy úiymdastyrdy.

Ábdihalyqov Ortalyq Komiytetting hatshysy retinde basylymnyng bas redaktory lauazymyn qosa atqarugha taghayyndalghan-tyn. «Kóne dәuirden qazirgi kýnge deyingi Qazaqstan tarihy» atty újymdyq enbek 1943 jyly baspadan shyqqan. Kitap jaryq kórisimen, kóp uaqyt ótpey-aq, sayasatshyldanghan synshylardyng solaqay shabuylyna úshyraghan. Sonda, túnghysh jasalghan «Qazaqstan tarihy» avtorlarynyng tújyrymdaryn tarihy enbekting bas redaktory jәne Ortalyq Komiytetting iydeologiya jónindegi hatshysy Múhamedjan Ábdihalyqov prinsipshildikpen jәne tabandylyqpen qorghaghan-dy. Búdan keyin  iydeologiyalyq hatshy  Ábdihalyqov soghys jaghdayyna baylanysty toqtap túrghan qoghamdyq-sayasy jurnaldyng qayta shyghuyn úiymdastyrdy. Goloshekinning túsyndaghy ólkelik partiya komiyteti jurnalynyng «Qazaqstan bolisheviygi» degen atyn janghyrtyp, Ekinshi dýniyejýzilik soghys ayaqtalatyn 1945 jyldyng bas kezinen Ortalyq Komiytetting jurnaly retinde shyghara bastady.

Mәskeulik «Bolisheviyk» jurnalymen ýndestirilip janghyrghan «Qazaqstan bolisheviygi» jurnalynyng 1945 jylghy iini (mausym) aiynda shyqqan 3-shi sany SSR Odaghynyng barlyq qaruly kýshterining Jogharghy Bas qolbasshysy Iosif Vissarionovich Stalinning suretimen jәne oghan Sovetter Odaghynyng Generalissimusy joghary dәrejeli әskery ataghyn beru, «Jenis» ordenimen nagradtau, Sovetter Odaghynyng Batyry ataghyn beru haqyndaghy SSRO Jogharghy Soveti Prezidiuynyng pәrmenderimen ashylghan. Búlardan song «Sovet halqyn jeniske jetkizushi» atty bas maqala, Jogharghy Sovetting 12-sessiyasynda Qyzyl Armiya Bas Shtabynyng bastyghy әsker qataryndaghy jasy ýlkenderdi bosatu jóninde jasaghan bayandama men qabyldanghan zannyng mәtinderi, solardan keyin tarihy jenis, sonday-aq túnghysh bolisheviktik sezd jayynda materialdar berilgen. Múhamedjan Ábdihalyqovtyng ózi «Abay – qazaq halqynyng danqty aqyny jәne aghartushysy», 1950 jyly «Pravda» gazetinde jariyalanysymen qazaq tarihshylarynyng tóbesine qara búlt ýiiriltken әigili maqala avtorlarynyng biri bolghan Hadisha Aydarova «Qazaq halqynyng túnghysh ghalymy Shoqan Uәlihanov» degen maqalalar bergen. Búlardan keyin «Qazaqstan K(b)P Ortalyq Komiytetinde» degen aidarmen «Qazaq SSR Tarihyn ekinshi ret bastyru turaly» dep atalghan aqparat  basylghan. Onda 1943 jyly shyqqan «Kóne dәuirden qazirgi kýnge deyingi Qazaqstan tarihyn» ekinshi ret bastyrugha dayarlau turaly Ortalyq Komiytetting 1945 jylghy 14 avgusta qauly alghany aitylghan. Qaulyda avtorlardyng sovet ókimeti túsyndaghy tarihty dúrys kórsetkenin atap óte otyryp, Qazaqstan tarihynyng manyzdy mәselelerin bayandauda eleuli qateler jibergenin, olardyng negizgisi – qazaq halqynyng revolusiyagha deyingi tarihyn «taptardyng jәne tap kýresining tarihy dep tanymay, kóbinese qazaq halqynyng óz tәuelsizdigi jolyndaghy kýresi dep tanyghandyq» bolghanyn kórsetip, taldaghan. Sóitip nendey mәselelerge kónil bólu kerektigin kórsetken. Ekinshi basylymdy dayarlau SSRO Ghylym Akademiyasy Qazaq filialynyng tarih jәne etnografiya institutyna tapsyrylghany aitylghan. Filial basshylyghyna (Sәtbaev joldasqa) institutty maman qyzmetkerlermen nyghaytu, tarihty ghylym jolymen tekseru sharalaryn jýrgizu qajettigin mindettep, Almaty qalasyndaghy ghylymy qyzmetkerler men әdebiyetshiler jiylysyn ótkizu qajet dep tapqan da, jinalysta bayandama jasaudy iydeologiya jónindegi hatshy Múhamedjan Ábdihalyqovqa tapsyrghany aitylghan.

Qazaqstan elektrondy kitaphanasynda «Qazaqstan bolisheviyginin» 1945 jylghy alghashqy eki nómiri joq, olardan ózge ýsh sany, 1947 jylghy ýsh sany ghana saqtalghan. Jurnal 1952 jylgha deyin shyqty, jalpy baghytynyng qanday bolghany týsinikti ghoy, biraq taghy kimder redaktor bolghany beymәlim, tigindisi bolmaghandyqtan, búl rette arnayy zertteu jýrgizu kerektigi týsinikti. Odan keyin jurnal aty taghy ózgerdi. Býkilodaqtyq Kommunistik (bolishevikter) partiyasynyng aty 1952 jylghy On toghyzynshy partsezde Sovet Odaghynyng Kommunistik partiyasy bolyp ózgeruine baylanysty Mәskeudegi «Bolisheviyk» jurnaly Ortalyq Komiytetting «Kommunist» atty  teoriyalyq jәne sayasy jurnaly bolyp ózgergeni mәlim, tiyisinshe «Qazaqstan bolisheviygi» de 1952 jyly Qazaqstan KP Ortalyq komiytetining teoriyalyq jәne sayasy jurnaly «Qazaqstan kommuniysi» degen ataumen shygha bastady.

Alghashqy jyldary birlesken «Qazaqstan kommuniysi»-«Kommunist Kazahstana» jurnaly túrpatynda shyghyp túrghan. Bas redaktory V.Abuchkin bolghan siyaqty. 30-shy jyldardan «Enbekshi qazaq»   kóriginde shyndalyp, joghary oqudy bitirgennen keyin әldeneshe basylymda qyzmet istep kele jatqan Baymúhan Ordabaev 1954–1957 jyldary osy birlesken basylymnyng bas redaktorynyng orynbasary,  1958 jyly birlesken basylym qayta qúrylyp, qazaqsha jәne oryssha derbes  jurnaldargha ainalghanda, әueli «Qazaqstan kommuniysinin»  jauapty hatshysy, odan 1959–1965 jyldary  bas  redaktory  bolghan.  Belgili qalamger, tanymal audarmashy, jurnalist, filologiya ghylymdarynyng kandidaty, qogham qayratkeri  Qúrmanbek Saghyndyqov «Qazaqstan kommuniysi» jurnalynyng bas redaktory qyzmetin 1957–1959 jәne 1965–1981 jyldary atqarypty. Jurnaldyng bas  redaktorlary qatarynda filosofiya ghylymdarynyng doktory Núrolla Sәrsenbaev,  shygharmashylyq enbek jolyn balalar gazetinen bastap, jastar gazetinde, partiyalyq merzimdik basylym men baspada basshy bolyp, Ortalyq Komiytette iri qyzmette istegen  Múqan Mamajanov, bayyrghy jurnalist, jazushy, memleket qayratkeri Kәkimjan Qazybaev, «Qazaqstan kommuniysinin» atyn ózgertuge múryndyq bolghan  belgili qalamger Kamal Smayylov bar.

Jurnal biyleushi partiyanyng qayta qúru sayasaty shegine shyqqanda, memlekettik tәuelsizdik qarsanynda, tәuelsizdik jariyalanardan ýsh aiday búrynyraq, 1991 jylghy qyrkýiekten «Aqiqat» degen atpen shyghyp keledi. Jana dәuirde jurnal basshysy dauazymynda Sarbas Aqtaev, Júmabek Kenjaliyn, Ahat Jaqsybaev, Núrmahan Orazbekov, Temirhan Medetbekov, Samat Ibraimov, Múhitdin Salqynbaev istedi. Býgingi tanda «Aqiqat» últtyq qoghamdyq-sayasy jurnalynyng bas redaktory bolyp Dәuirjan Tólebaev zamana ruhyna say jemisti qyzmet atqaruda.

Jalpy, ózine deyin «Qyzyl Qazaqstan», «Qazaqstan bolisheviygi», «Auyl kommuniysi, «Kommunist», qaytadan «Qazaqstan bolisheviygi», odan «Qazaqstan kommuniysi» bolyp atyn әldeneshe ret, turasyn aitqanda alty ret ózgertken basylym, jetinshi rette «Aqiqat» atalyp, otyz bes jyl boyy oqyrmanmen últtyq qoghamdyq-sayasy jurnal mәrtebesinde syrlasyp kele jatyr. Osy  túrpattaghy «Aqiqattyn» aldynghy izasharlarynan eng basty aiyrmashylyghy men ereksheligi – erkindiginde ekeni anyq. Jurnal esh shekteui joq, senzurasyz sóz bostandyghyn is jýzinde paydalanyp, oqyrman nazaryn údayy ómirimizding qoghamdyq-sayasi, eko­no­miy­­kalyq tynys-tirshiligine audaryp, kýrdeli mәseleler haqynda  saliqaly oy tolghap keledi. Ótkenimizdi janasha tanugha kónil bólude. Elimizding damuyndaghy strategiyalyq baghyttardy jan-jaqty talqylap, týsindirumen shúghyldanuda. Jalpy,  sayasat, ekonomika, tariyh, filosofiya, filologiya, mәdeniyet salalaryndaghy eng ózek­jar­dy mәseleler jayynda kótergen taqyryptaryn býkpesiz saralap, taldap, bayyppen týsindirip jýr.

El iygiligine  arnaghan enbeging jana bersin, 105 jasqa kelgen mereyli toyyng qútty bolsyn, «Aqiqat»!

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz