«Abysyn tatu bolsa, as kóp». Qazaqtyng osy bir maqalyn jii aitamyz. Yntymaghy jarasqan jandargha sýisingende de, aghayyn arasyndaghy tatulyqtyng qadirin týsindirgende de oigha oralady. Al abysyndardyng syilastyghy men dastarqan molshylyghynyng arasynda qanday baylanys ornaydy? Bir auyz sózge syighan osy tújyrymnyng astarynda tútas bir túrmys tәjiriybesi jatyr.

Dәstýrli qazaq tirshiliginde quanysh ta, kýndelikti sharua da kópting qatysuymen ótken. Qonaq kelse, kórshi ýiding ydysy alynyp, dastarqangha bir ýiding sary mayy, ekinshi ýiding qúrty qoyylghan. Toy qamy, as әzirleu, kelgen adamdy kýtu kezinde bir-birine qolghabys etken әielderding ózara týsinistigi ortaq júmystyng berekesin keltirip, sol ýiding abyroyyn arttyrghan. Osynday aralas-qúralas túrmysta abysyndardyng orny erekshe.

Aghayyndy er adamdardyng әielderi bir-birine abysyn bolady. Dәstýrli ortada búl qatynas kýieuleri atalas, rulas әielderge de taraghan. Demek, abysyndyqtyng ayasy bir ýiding kelinderimen shektelmey, aghayyn arasyndaghy baylanysty týgel qamtidy. Tilimizdegi «abysyn-ajyn» sózi myna bir qatynasty týsindirse kerek, erterekte qayyn aghanyng әielin jasy kishi kelini abysyn dep atasa, aghanyng әieli qayyn inisining әielin ajyn degen. Bir әulet túrghysynan qaraghanda, abysyn – ýlken kelin, ajyn – kishi kelin. Qos sózding eki synary kelinderding әulet ishindegi ornyn ajyratyp túrghan.

Múnday ataular adamdardyng bir-birimen qalay sóilesip, qanday qarym-qatynas jasaytynyna da qatysty bolghan. Kishi kelin ýlken abysynyna izet kórsetken. Al ýlkenning tәjiriybesi keyin kelgen kelinning jana ortagha ýirenisuine, ýy ishining tirshiligin tanyp-biluine kómektesken. Birge atqarghan sharua, bólisken әngime, kýndelikti qolghabys olardyng arasyn jaqyndata týsken.

Ártýrli otbasynda ósip, bir әuletke kelin bolyp týsken әielderding minezi de, kórgen tәrbiyesi de birdey bolmasy anyq. Sondyqtan abysyn tatulyghy týsinisuge, birining kónilin biri eskeruge, úsaq ókpe-nazdy úlghaytpaugha baylanysty bolghan. Halyqtyng tatulyqty arnayy maqalgha arqau etui de onyng ózdiginen ornay salmaytynyn anghartady.

Syilas abysyndardyng yqpaly ózara qatynastan әri asqan. Olar aghayyn arasyndaghy keybir kelispeushilikti júmsartyp, renjisken adamdardy mәmilege keltiruge atsalysqan. Birining jaghdayyn biri bilgendikten, qay ýige qanday kómek keregin de biletin. Auyryp qalghannyng sharuasyna qaraylasu, qonaghy kóp ýige qol úshyn beru, quanyshty birge ótkizu – tuystyqty kýndelikti ispen bekitken әreketter.

«As kóp» degen sózding mәni de osy jerden ashylady. Aralasqan ýiding dastarqany keneyedi. Birinde bardy ekinshisi paydalanyp, birinde jetpegendi ekinshisi tolyqtyrady. Ortaq iske júmylghan qol kóbeyedi. Osy syilastyqtyng bir kórinisi – abysynshay. Ýlkender men er-azamattar auylda bolmaghan kezde әielder kýndizgi bir mezgilde bas qosyp, shay ishken. Ángime ýstinde jaghday bilisip, syrlasyp, keybir mәselelerdi aqyldasqan. Atauynan-aq kimderding bas qosatyny bayqalatyn búl otyrystyng ózine tәn әleumettik mәni bar.

Shay ýstinde aitylghan әngimeden birining kónil kýii, birining múqtajy, endi birining nazy bilinedi. Kópting aldynda ashyp aita almaytyn oy jaqyn otyrghan adamgha jetkiziledi. Keyde tynday biluding ózi kónilge medeu syilaydy. Abysynshay osynday týsinistikke, aqyldasugha mýmkindik bergen. Tuystyq qatynastyng saqtaluyna birge ótkizgen uaqyttyng da yqpaly bar ekenin osy dәstýrden angharamyz.

Býgingi túrmys ózgerdi. Aghayynnyng bәri bir auylda, bir-birine jaqyn túra bermeydi. Sonda da jaghday súraudyn, quanyshqa ortaqtasudyn, qajet kezde jәrdemdesuding mәni saqtalghan. Abysyndar tatulyghy turaly әngimeni de osy túrghydan qabyldaghan jón. Áulet yntymaghyna onyng barlyq mýshesi jauapty. Al abysyndyq qatynas sol yntymaqty nyghaytqan әielderding tәjiriybesin, ózara qoldauy men mәmilegerligin tanytady.

Býginde osy abysyn, abysynshay tәrizdi ataulardyng astarynda jatqan últtyq mәdeny kod arqyly qazaqtyng dýniyetanymyn tanyp bilu, úghynu zor mәnge iye. Maghynasyn tanyghan oqyrman halyqtyng ómir saltyn, adamdar arasyndaghy qatynasqa bergen baghasyn da bile týsedi. Osy bilimdi jinaqtap, býgingi úrpaqqa qoljetimdi týrde úsynu – etnomәdeny múrany tanytudyng manyzdy baghyty. Osy arada búl júmys qolgha alynyp QR Ghylym jәne Joghary bilim ministrligi, Ghylym komiytetining BR24993244 «Qazaq tili últtyq korpusyn Smart-mәtinder megajobasy jәne qazaqtildi jasandy intellekt negizi retinde jetildiru, ishkorpustaryn әzirleu» baghdarlamalyq-nysanaly qarjylandyru jobasy ayasynda A.Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi institutynda jýrgizilip keledi. Etnomәdeny birlikterding mәdeny semantikasy ashylyp, Til bilimi instituty әzirlegen Qazaq tilining últtyq korpusyndaghy Mәdeniy-reprezentativti ishkorpus bazasyna engizilude. Olardyng maghynasy, dәstýrli qoldanysy, halyqtyng túrmysy men dýniyetanymyna qatysty mazmúny týsindirilip, baza tolyghuda. Joba ózeginde ýsh jýzden astam mәdeniy-tanymdyq beynerolik týsirildi. Olardyng qatarynda abysyn úghymyna arnalghan beynematerial da bar. Beynerolikter ishkorpustyng mediafayldar qoryn tolyqtyryp, kórermenge úsynylyp otyr. Áleumettik jelilerde de taralyp, óz auditoriyasyn jinauda. Osy arqyly sóz maghynasymen birge últtyq túrmysqa, әdet-ghúrypqa, qarym-qatynas mәdeniyetine qatysty derekter kópshilikke jetude.

Abysynshay turaly mәlimetti oqyghan ne abysyn jayyndaghy beynerolikti kórgen adam ýiding ýlkeninen osy dәstýrdi súrap bilui mýmkin. Sonda sózdikke týsken atau otbasyndaghy әngimege úlasady. Bir әuletting esteligi arqyly onyng mazmúny tolyghady.

«Abysyn tatu bolsa, as kóp» degen maqaldyng ghúmyry da osynday sabaqtastyqpen jalghasady. Onyng mәni – jayylghan dastarqanda, bólingen uaqytta, der kezinde kórsetilgen kómekte. Bir-birining ýiine erkin kirip, quanyshyna quanyp, qiyndyghyn bólise alghan adamdardyng arasynda tuystyqtyng jyluy saqtalady.

Dәriya Sәrsenbek Túrsynbekqyzy,

A.Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi instituty Etnolingvistika bólimining kishi ghylymy qyzmetkeri, magistrant

Abai.kz