Elimizde túrmystyq jәne fizikalyq zorlyq-zombylyq mәselesi ótkir túrghan kezde, sahna tórinen er adamdy teuip, kýsh kórsetudi batyldyq nemese «krutoy» beyne retinde kórsetu -agressiyany nasihattaumen ten.

Dәstýrli qazaq qoghamynda er adamgha ghana emes, jalpy adam balasyna ayaq kóteru, tebu -óreskel qylyq, ýlken әdepsizdik jәne qorlau bolyp sanalghan. Kóptegen kórermenderding búl sahnalyq qoyylymgha dәl osylay shamdanuynyng astarynda ghasyrlar boyy qalyptasqan últtyq mentaliytet pen әdep normalary jatyr.

Qazaq halqynda «Erkekting basy -elding basy» degen týsinik bar. Áyel zatynyng er adamdy ardaqtauy, onyng mәrtebesin biyik ústauy otbasynyng ghana emes, býkil qoghamnyng beriktigining kepili retinde qabyldanghan.

Qazaqta tipti er adamnyng kiyimin, bas kiyimin attaugha, oghan dauys kóterip, qúrmetsizdik tanytugha tyiym salynghan. Sol sebepti kópshilik ýshin sahnadaghy «tebu» qimyly jay ghana by emes, últtyq kodqa, syilastyq ýlgisine jasalghan shabuyl siyaqty kórindi.

KeshYou konsertindegi jaghday -batystyq epatajdyq, agressivti pop-mәdeniyet elementteri men qazaqy tәrbie instituttarynyng arasyndaghy ýlken qaqtyghystyng kórinisi.

Produserler zamanauy trendterdi biydegi agressiyany, dominasiya kórsetudi úsynuy mýmkin. Biraq onyng bәri qazaq halqynyng bolmysyna ýilese bermeydi.

Zorlyq-zombylyq pen qorlaudyng kez kelgen týri, meyli ol er adamgha, meyli әiel adamgha baghyttalsyn, sahnalanbauy tiyis. Búl sahna mәdeniyetine de jat. Qazaq sahnasynyng ózindik tәrbiyelik jәne estetikalyq róli boluy kerek.

Al endi últtyq oi-órnekke keleyik. Jartylay jalanash denege nemese tym ashyq sahnalyq kiyimderge qazaqtyng qasiyetti últtyq oiy-órnegin salu -últtyq qúndylyqtardy qorlau dep qabyldanuy zandy.

Qazaq mәdeniyetinde oiy-órnek -jay ghana dekorasiya nemese sәn elementi emes. Ol -últtyng tarihy, dýniyetanymy, ruhany jadyn tanytatyn mәdeny kod.

Últtyq naqyshtar men kiyeli nyshandardy, әsirese sәukele, bórik siyaqty bas kiyimderdi nemese simvolikalyq oilardy tym ashyq, jalanash tәnmen baylanystyrudy estetika dep qabyldau qiyn. Búl -ruhany qúndylyqtardy ayaqasty etu siyaqty kórinedi.

Qazirgi pop-mәdeniyet ókilderi múny batystyq stilidegi óner, bostandyq, bodi-art nemese zamanauy dizayn dep týsindirui mýmkin. Biraq dәstýrli qazaq etikasynda әiel tәnining jalanashtyghy últtyq nyshandarmen qatar qoyylmaghan.

Sahnalyq ashyqtyqtyng da últtyq namysqa tiymeytin shekarasy boluy kerek. Múnday trendter jastardyng sanasynda qasiyetti úghymdardyng qadirin ketirui mýmkin.

Áriyne, óner tuyndysynda últtyq naqyshtardy zamanauy stilige beyimdeuge bolady. Stilidi zamanauy kәjekeyler, shapandar, jana ýlgidegi últtyq kiyimder -múnyng bәri ónerding damuy.

Biraq últtyq qúndylyqtardy jalanashtyqpen nemese arzan epatajben aralastyru -talgham mәselesi.

Endeshe ne isteu kerek?

Mәdeniyet salasyna jauapty ministrlik tarapynan kәsiby mamandar, etnograftar, ónertanushylar, dizaynerler men qogham ókilderi qatysatyn arnayy kórkemdik kenes nemese saraptamalyq tetik bolghany jón dep oilaymyn.

Óitkeni memlekettik dengeydegi sahnalar men auqymdy arenalar -qoghamnyng ýlken auditoriyasymen júmys isteytin orta.

Shekarany belgileu kerek. Búl -sóz bostandyghyn shekteu emes. Búl -mәdeniyetti hayp pen talghamsyzdyqtan qorghau sýzgisi.

Qazirding ózinde Qazaqstan zannamasynda mәdeniy-búqaralyq is-sharalardy úiymdastyrushylargha kórermenmen qarym-qatynasta әrtisterding әdepsiz, amoralidy minez-qúlqyna jol bermeu jónindegi talaptar bar.  Sondyqtan mәsele tek jana tyiym engizude emes, bar talaptardyng sahna mәdeniyetine qalay qoldanylyp, qalay oryndalatynynda da.

Barlyq әrtiske birdey qoldanylatyn «Sahnalyq etika kodeksi» siyaqty naqty kәsiby qújattyng bolghany artyq emes.

Eger biz býgin ýnsiz qalyp, múnyng bәrin «zamanauy trend» dep qabylday bersek, keleshek úrpaq qazaqtyng ongyn qasiyetti boytúmar emes, jay ghana shoudyng kiyimi dep týsinui mýmkin.

Sondyqtan halyqtyng búghan narazylyghy - últtyq namystyng tiri ekendigining belgisi.

Óz qúndylyghyn qúrmettemegen, qasiyettisin qadirley almaghan últ ózining ruhany bolmysynan, mәdeny derbestiginen aiyryluy mýmkin.

Ózindi ózing qúrmettemesen, basqa seni qaytsin?!

Eger biz óz mәdeniyetimizdi, oiy-órnegimizdi, ata-babadan qalghan әdep normalaryn tek «sahnalyq shou» nemese «arzan trend» ýshin qúrban ete bersek, últtyq kodtyng joyyluyna jol ashamyz.

Últty tek territoriyasy ghana emes, onyng ortaq qúndylyqtary, tyiymdary men tәrbiyesi biriktiredi.

Eger eng qasiyetti dýniyeler -sәukele, oiy-órnek, ýlkendi syilau, er adam men әiel arasyndaghy qúrmet -mazaqqa ainalsa, qoghamnyng ishki temirqazyghy búzylady.

Búl -ruhany tamyrdan ajyrau qaupi.

Sheteldik shoulardyng eng arzan, epatajdy jәne agressivti tústaryn kóshirip alyp, ony «zamanauy óner» dep tyqpalau -óz mәdeniyetindi tómen sanaudyng belgisi boluy mýmkin.

Naghyz óner últtyq qúndylyqty qorlamay, qayta ony asqaqtatuy tiyis. Osy jerde әlemdi qazaqtyghymen, qazaqylyghymen baghyndyryp jýrgen DIMASh balamyzdan  ýlgi alyndar degim keledi.

Qasiyetti qúndylyqtardy hayp ýshin qoldanghan әrtister men produserlerge zang jýzinde de, moralidyq túrghydan da jauapkershilik mәselesi qaraluy tiyis. Múnday talaptar basqa óner iyelerine de sabaq bolyp, sahna mәdeniyetin qalyptastyrugha kómekteser edi.

Bizge shetelding bәrine elikteu emes, әlemdik ónerding jaqsysyn alyp, ony óz bolmysymyzben sabaqtastyra bilu kerek.

Qazaq bolu -ongdy japsyryp alu ghana emes. Qazaq bolu -dýniyeni qazaqy ólshemmen tany bilu.

Sahna -jay ghana kónil kóteretin oryn emes, ol - qoghamnyng talghamyn tәrbiyeleytin ýlken orta.

Sondyqtan sahnanyng da әdebi boluy kerek.

Túrar Sәttarqyzy Shәken,

Tarihshy, etnograf, jurnalist

Abai.kz