Qazirgi qazaq tilining daghdarysy, aldymen, onyng kópshilik mengere almaytynday kýige týsuinen kórinis tabuda. Tilding mengerilmeu aighaghynyng sebepteri tek filologiya ghylymy ayasynda sheshiluge tiyisti edi. Al Qazaqstangha Batystyng ozyq filologiya ghylymy kelgen joq.

Batystyng ozyq filologiyasynan bas tartudyng alghyshartyn akademik R. Syzdyqova jasap berdi. «Ádebiyet termiynin Evropa men orys filologiyasy qalay tanysa, bizding de solay tanuymyz shart emes» (Qazaq әdeby tilining tarihy. XV-XIX ghasyrlar A.: 1993.- 11-b.) degen izolyasionistik túrghysyn jariyalauymen, búl madam Qazaqstandaghy tildik ýderisterdi dýniyejýzindegi ozyq lingvistikalarda qabyldanghan teoriyalar men praktikalardan aulaqtatyp әketti. Qazaq filologiyasy dýniyejýzilik tendensiyalardan jyraqtap, aidaladaghy dreyfte qamalyp qaldy, qazaq tiline tóngen auqymdy apat osydan bastaldy.

«Ádeby tilding qalyptasyp damuy kórkem әdebiyettin, sonyng ishinde poeziyanyng bary men barysyna tikeley qatysty» dep (sonda 10-b.), R.Syzdyqova lingvistikadaghy negizqalaushy úghymdy da teris týsindirip berdi. Damyghan elderdegi tiltanu teoriyasy boyynsha, KÓRKEM ÁDEBIYET TILI men ÁDEBY NORMALANGhAN TIL bir úghymdy bildirmeydi, bólek kategoriyalar retinde qarastyrylady.

Is múnymen de bitpedi. R.Syzdyqova qazaq әdeby tilining qalyptasuyn XV-XIX ghasyrlardan izdep, laqqan ahroniyalyq adasugha da jol ashyp berdi. Zamanauy lingvistikanyng tarihy praktikada aqtalghan teoriyalary boyynsha, ÁDEBY NORMALANGhAN TILDING QALYPTASUY QOGhAMNYNG TEK INDUSTRIYaLY DAMU JOLYNA TÝSUIMEN BAYLANYSTY jýzege asyrylady. Bizde qazaq qauymy әli naturaldy sharushylyq uklad saqtalghan qoghamda ómir sýrip jatyr. Basym bóligi ónerkәsipti qoghamgha tartylghan joq. Tiyisinshe, qazaq tili de industriyaly qogham talabyna say  standarttalyp, normagha týsirilgen joq.

Kenes qazaq filologtarynyng tútastay bәri jәne jekeley әr qaysysy ózderinen keyin qazaq tilin algha bastyrmaytyn kesek konseptter qaldyrdy. Qazirgi qazaq tilining tereng daghdarysy kollaborant-filologtardyng strategiyalyq adasularynan (adastyrularynan? -avtor) bastau alghan.

Izolyasionisterding taza qazaqy filologiya jasamaq niyeti iske aspady. Óitkeni, búlary eshqashan, esh jerde bolyp kórmegen, iydeya retinde is jýzine asyrylmaytyn, «Prokrust lojesi» siyaqty, shekten shyqqan dalbasa bolatyn. Qazir oqshaulanghan qazaq «filologtary» alys týkpirde, intellektualdyq dreyfte qamalyp otyr. Filologiya ghylym salasy retinde institusiyaly ornyqpaghandyghynan, tilding osy pәn ayasynda sheshiluge tiyisti birde bir mәselesi sheshilgen joq. Salada tolyghymen paranauka ýstemdigin ornatqan. Olar ózderining ghylymnan aulaq, shala týsinikterin oqulyqtar men sózdikterge engizip, til kenistigin maghynasyz jәne týsiniksiz syqpyrtqa toltyryp qoydy.

Ghylym joq degenimiz – ghalym joq degen sóz. Ghalym joq degenimiz qazaq tilin әmbebap qoldanylatyn, barsha júrt mengere alatyn, normalanghan til retinde damytudyng joldaryn kórsetip beretin maman joq degen sóz. Otandyq «filologtar» arasynda ataghy men dәrejesine kompetenttigi say adam joq. Olar damudyng qazirgi ótpeli dәuirdegi erekshelikterin eskerip, tildi de formasiyalyq sekiriske dayyndau kerektigin týsinbedi.

Kollaborant-filologtar lingvistikalyq zertteu ýderisterinde qoldanylatyn úghymdyq apparatpen tanys emes. Olardyng arasynda  lingvistikadaghy ortalyq úghym – әdeby til  degenning maghynasyn ajyratyp bere alatyn adam joq. Búl olardyng «aqsha», «sauda», «debet», «krediyt»,.. degen úghymdardy týsinbeytin «ekonomist» nemese planeta men júldyzdy ajyrata almaytyn «astronom» dengeyindegi «mamandar» ekenin aighaqtaydy.

Psevdofilologtar JALPYHALYQTYQ TIL men ÁDEBY TILDING arasyn ajyrata almady. ÁDEBY TIL men KÓRKEM ÁDEBIYET TILINING de bir úghymdy bildirmeytinin týsinuge zerdesi jetpedi. Olar til standarty, tilding reprezentativtik qabileti, denotativti-signifikativtik analiyz, mәdeny lag, tilden jeru (or. yazykovoy sdviyg),.. úghymdaryn estip kórmegenin, aitugha tilderi kelmeytinin kórsetti. Osy terminder úshyrasatyn zertteu enbekterining mazmúnyn týsine almaytyndyqtaryn kórsetip otyr.

Ghylym joq, ghalym joq deu qazaq tili industriyaly qoghamda әmbebap qoldanugha dayyndalghan joq degendi bildiredi.

Saldar naghyzdyqqa say:

Qazaq balasy últtyq aurasy anqyp túrghan dep sanalatyn óz ýiinen mýmkindik dengeyde til bilip shyqpaydy.

Balabaqsha til ýirete almaydy.

Qazaqtildi mektep baghdarlama boyynsha, oqulyqtar men әdistemelik qúraldardy paydalanyp, shәkirtti baghamen yntalandyryp, oqytu ýderisin reglamentpen rettey otyryp, 11 jyl ishinde balany qazaqsha sóilete almaydy.

Joghary oqu ornyn ana tilinde bitirip, óndiriske kelgen jas adam birden orys tiline auysyp ketedi.

Sózdikter qatelerge tolyp túr. Terminder men úghymdardyng jazyluy men aityluyndaghy kópnúsqalylyqtan ýnemi dau tuyp jatady. Ondayda, til qoldanushylar 15 tomdyq «QAZAQ ÁDEBY TILINING SÓZDIGINE» jýgine almaydy. Óitkeni, ol qoldanugha jaramaydy.

Oqulyqtar týzelmedi. Mәsele 35 jyl boyy kóterilip kele jatsa da, bayybyn tappady. Taba almaydy. Tayauda bir oqylyqta 700 qate bar degen aqparat tarady. Ol dәiekti aqparat emes, ol oqulyqta 7000 qate bar. Ony sanamay aq dәleldep beru qiyn emes. Sebep qazaq tilining standarttalmaghan, әdeby normagha týsirilmegen kýide qaluynda. Avtorlar tek túrmystyq qoyyrtpaq stiylinde jazady. Sondyqtan qazaqsha mәtin týsiniksiz bolyp shyghady. Qazirgi qazaqtildi filologiyada oqulyq stiylin týzey alatyn kýsh joq.

Shekteuli túrmys shenberinde, ghylymmen qadaghalanbay, beypil qoldanys saldarynan qazaq tili resmy kommunikasiya qúraly retinde qyzmet etu qabiletinen aiyrylghan. Kórkem әdebiyettegi, ghylymi, sayasiy-publisistikalyq mәtinderdegi sintaksistik auytqular olardyng mazmúnyn týsinuge mýmkindik bermeydi. Qazaqtildi kontent oqylmaydy, mazmúny zamanauy azamattyng ruhany súranysyn ótey almaydy, olardyng ómirlik qyzmetinde paydaly әreketke bastamaydy. Tútastay qazaqtildi orta qalyptaspady.

Múnyng bәri – filologtyn, jazushynyn, jurnalisting qoly. Qazaq tilin úly apatqa aparyp soqtyryp otyrghandar osy ýsh kategoriyagha enetin adamdar. Búlar – qazaq tilinde mәtin jazushy, qatelerin týzep, dúrysyn kórsetushi, erejelerin jasap, oryndaluyn qadaghalaushy mindetterin atqara almady. Tilding iyesi mәrtebesine say bola almady. Biyliktegiler – tek tildi tútynushylar, atalghan kategoriyadaghylardan oqyp shyqqandar.

Tauardyng sapasyzdyghyna tútynushy kinәli bolmaydy, tek  óndirushi kinәli bolady.

Tolyghyraq myna kitaptan qaranyz. Qanaghat Jýkeshting «Til, oi, mәdeniyet kategoriyalary: Industriyaly qoghamda әrekettesui» atty kitaby.

Abai.kz