قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ داعدارىسى، الدىمەن، ونىڭ كوپشىلىك مەڭگەرە المايتىنداي كۇيگە تۇسۋىنەن كورىنىس تابۋدا. ءتىلدىڭ مەڭگەرىلمەۋ ايعاعىنىڭ سەبەپتەرى تەك فيلولوگيا عىلىمى اياسىندا شەشىلۋگە ءتيىستى ەدى. ال قازاقستانعا باتىستىڭ وزىق فيلولوگيا عىلىمى كەلگەن جوق.

باتىستىڭ وزىق فيلولوگياسىنان باس تارتۋدىڭ العىشارتىن اكادەميك ر. سىزدىقوۆا جاساپ بەردى. «ادەبيەت تەرمينiن ەۆروپا مەن ورىس فيلولوگياسى قالاي تانىسا، بiزدiڭ دە سولاي تانۋىمىز شارت ەمەس» (قازاق ادەبي تiلiنiڭ تاريحى. XV-XIX عاسىرلار ا.: 1993.- 11-ب.) دەگەن يزولياتسيونيستىك تۇرعىسىن جاريالاۋىمەن، بۇل مادام قازاقستانداعى تىلدىك ۇدەرىستەردى دۇنيەجۇزىندەگى وزىق لينگۆيستيكالاردا قابىلدانعان تەوريالار مەن پراكتيكالاردان اۋلاقتاتىپ اكەتتى. قازاق فيلولوگياسى دۇنيەجۇزىلىك تەندەنتسيالاردان جىراقتاپ، ايدالاداعى درەيفتە قامالىپ قالدى، قازاق تىلىنە تونگەن اۋقىمدى اپات وسىدان باستالدى.

«ادەبي تiلدiڭ قالىپتاسىپ دامۋى كوركەم ادەبيەتتiڭ، سونىڭ iشiندە پوەزيانىڭ بارى مەن بارىسىنا تiكەلەي قاتىستى» دەپ (سوندا 10-ب.), ر.سىزدىقوۆا لينگۆيستيكاداعى نەگىزقالاۋشى ۇعىمدى دا تەرىس ءتۇسىندىرىپ بەردى. دامىعان ەلدەردەگى تiلتانۋ تەورياسى بويىنشا، كوركەم ادەبيەت ءتىلى مەن ادەبي نورمالانعان تIل ءبىر ۇعىمدى بىلدىرمەيدى، بولەك كاتەگوريالار رەتىندە قاراستىرىلادى.

ءىس مۇنىمەن دە بىتپەدى. ر.سىزدىقوۆا قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىن XV-XIX عاسىرلاردان ىزدەپ، لاققان احرونيالىق اداسۋعا دا جول اشىپ بەردى. زاماناۋي لينگۆيستيكانىڭ تاريحي پراكتيكادا اقتالعان تەوريالارى بويىنشا، ادەبي نورمالانعان ءتىلدىڭ قالىپتاسۋى قوعامنىڭ تەك يندۋستريالى دامۋ جولىنا تۇسۋىمەن بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. بىزدە قازاق قاۋىمى ءالى ناتۋرالدى شارۋشىلىق ۋكلاد ساقتالعان قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. باسىم بولىگى ونەركاسىپتى قوعامعا تارتىلعان جوق. تيىسىنشە، قازاق ءتىلى دە يندۋستريالى قوعام تالابىنا ساي  ستاندارتتالىپ، نورماعا تۇسىرىلگەن جوق.

كەڭەس قازاق فيلولوگتارىنىڭ تۇتاستاي ءبارى جانە جەكەلەي ءار قايسىسى وزدەرىنەن كەيىن قازاق ءتىلىن العا باستىرمايتىن كەسەك كونتسەپتتەر قالدىردى. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ تەرەڭ داعدارىسى كوللابورانت-فيلولوگتاردىڭ ستراتەگيالىق اداسۋلارىنان (اداستىرۋلارىنان؟ -اۆتور) باستاۋ العان.

يزولياتسيونيستەردىڭ تازا قازاقي فيلولوگيا جاساماق نيەتى ىسكە اسپادى. ويتكەنى، بۇلارى ەشقاشان، ەش جەردە بولىپ كورمەگەن، يدەيا رەتىندە ءىس جۇزىنە اسىرىلمايتىن، «پروكرۋست لوجەسى» سياقتى، شەكتەن شىققان دالباسا بولاتىن. قازىر وقشاۋلانعان قازاق «فيلولوگتارى» الىس تۇكپىردە، ينتەللەكتۋالدىق درەيفتە قامالىپ وتىر. فيلولوگيا عىلىم سالاسى رەتىندە ينستيتۋتسيالى ورنىقپاعاندىعىنان، ءتىلدىڭ وسى ءپان اياسىندا شەشىلۋگە ءتيىستى بىردە ءبىر ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. سالادا تولىعىمەن پاراناۋكا ۇستەمدىگىن ورناتقان. ولار وزدەرىنىڭ عىلىمنان اۋلاق، شالا تۇسىنىكتەرىن وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەرگە ەنگىزىپ، ءتىل كەڭىستىگىن ماعىناسىز جانە تۇسىنىكسىز سىقپىرتقا تولتىرىپ قويدى.

عىلىم جوق دەگەنىمىز – عالىم جوق دەگەن ءسوز. عالىم جوق دەگەنىمىز قازاق ءتىلىن امبەباپ قولدانىلاتىن، بارشا جۇرت مەڭگەرە الاتىن، نورمالانعان ءتىل رەتىندە دامىتۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەرەتىن مامان جوق دەگەن ءسوز. وتاندىق «فيلولوگتار» اراسىندا اتاعى مەن دارەجەسىنە كومپەتەنتتىگى ساي ادام جوق. ولار دامۋدىڭ قازىرگى وتپەلى داۋىردەگى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ، ءتىلدى دە فورماتسيالىق سەكىرىسكە دايىنداۋ كەرەكتىگىن تۇسىنبەدى.

كوللابورانت-فيلولوگتار لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىندە قولدانىلاتىن ۇعىمدىق اپپاراتپەن تانىس ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا  لينگۆيستيكاداعى ورتالىق ۇعىم – ادەبي ءتىل  دەگەننىڭ ماعىناسىن اجىراتىپ بەرە الاتىن ادام جوق. بۇل ولاردىڭ «اقشا»، «ساۋدا»، «دەبەت»، «كرەديت»،.. دەگەن ۇعىمداردى تۇسىنبەيتىن «ەكونوميست» نەمەسە پلانەتا مەن جۇلدىزدى اجىراتا المايتىن «استرونوم» دەڭگەيىندەگى «ماماندار» ەكەنىن ايعاقتايدى.

پسەۆدوفيلولوگتار جالپىحالىقتىق ءتىل مەن ادەبي ءتىلدىڭ اراسىن اجىراتا المادى. ادەبي ءتىل مەن كوركەم ادەبيەت ءتىلىنىڭ دە ءبىر ۇعىمدى بىلدىرمەيتىنىن تۇسىنۋگە زەردەسى جەتپەدى. ولار ءتىل ستاندارتى، ءتىلدىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك قابىلەتى، دەنوتاتيۆتى-سيگنيفيكاتيۆتىك اناليز، مادەني لاگ، تىلدەن جەرۋ (ور. يازىكوۆوي سدۆيگ),.. ۇعىمدارىن ەستىپ كورمەگەنىن، ايتۋعا تىلدەرى كەلمەيتىنىن كورسەتتى. وسى تەرميندەر ۇشىراساتىن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ مازمۇنىن تۇسىنە المايتىندىقتارىن كورسەتىپ وتىر.

عىلىم جوق، عالىم جوق دەۋ قازاق ءتىلى يندۋستريالى قوعامدا امبەباپ قولدانۋعا دايىندالعان جوق دەگەندى بىلدىرەدى.

سالدار ناعىزدىققا ساي:

قازاق بالاسى ۇلتتىق اۋراسى اڭقىپ تۇرعان دەپ سانالاتىن ءوز ۇيىنەن مۇمكىندىك دەڭگەيدە ءتىل ءبىلىپ شىقپايدى.

بالاباقشا ءتىل ۇيرەتە المايدى.

قازاقتىلدى مەكتەپ باعدارلاما بويىنشا، وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرالداردى پايدالانىپ، شاكىرتتى باعامەن ىنتالاندىرىپ، وقىتۋ ۇدەرىسىن رەگلامەنتپەن رەتتەي وتىرىپ، 11 جىل ىشىندە بالانى قازاقشا سويلەتە المايدى.

جوعارى وقۋ ورنىن انا تىلىندە ءبىتىرىپ، وندىرىسكە كەلگەن جاس ادام بىردەن ورىس تىلىنە اۋىسىپ كەتەدى.

سوزدىكتەر قاتەلەرگە تولىپ تۇر. تەرميندەر مەن ۇعىمداردىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنداعى كوپنۇسقالىلىقتان ۇنەمى داۋ تۋىپ جاتادى. وندايدا، ءتىل قولدانۋشىلار 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە» جۇگىنە المايدى. ويتكەنى، ول قولدانۋعا جارامايدى.

وقۋلىقتار تۇزەلمەدى. ماسەلە 35 جىل بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتسا دا، بايىبىن تاپپادى. تابا المايدى. تاياۋدا ءبىر وقىلىقتا 700 قاتە بار دەگەن اقپارات تارادى. ول دايەكتى اقپارات ەمەس، ول وقۋلىقتا 7000 قاتە بار. ونى ساناماي اق دالەلدەپ بەرۋ قيىن ەمەس. سەبەپ قازاق ءتىلىنىڭ ستاندارتتالماعان، ادەبي نورماعا تۇسىرىلمەگەن كۇيدە قالۋىندا. اۆتورلار تەك تۇرمىستىق قويىرتپاق ستيلىندە جازادى. سوندىقتان قازاقشا ءماتىن تۇسىنىكسىز بولىپ شىعادى. قازىرگى قازاقتىلدى فيلولوگيادا وقۋلىق ءستيلىن تۇزەي الاتىن كۇش جوق.

شەكتەۋلى تۇرمىس شەڭبەرىندە، عىلىممەن قاداعالانباي، بەيپىل قولدانىس سالدارىنان قازاق ءتىلى رەسمي كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان. كوركەم ادەبيەتتەگى، عىلىمي، ساياسي-پۋبليتسيستيكالىق ماتىندەردەگى سينتاكسيستىك اۋىتقۋلار ولاردىڭ مازمۇنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. قازاقتىلدى كونتەنت وقىلمايدى، مازمۇنى زاماناۋي ازاماتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن وتەي المايدى، ولاردىڭ ومىرلىك قىزمەتىندە پايدالى ارەكەتكە باستامايدى. تۇتاستاي قازاقتىلدى ورتا قالىپتاسپادى.

مۇنىڭ ءبارى – فيلولوگتىڭ، جازۋشىنىڭ، ءجۋرناليستىڭ قولى. قازاق ءتىلىن ۇلى اپاتقا اپارىپ سوقتىرىپ وتىرعاندار وسى ءۇش كاتەگورياعا ەنەتىن ادامدار. بۇلار – قازاق تىلىندە ءماتىن جازۋشى، قاتەلەرىن تۇزەپ، دۇرىسىن كورسەتۋشى، ەرەجەلەرىن جاساپ، ورىندالۋىن قاداعالاۋشى مىندەتتەرىن اتقارا المادى. ءتىلدىڭ يەسى مارتەبەسىنە ساي بولا المادى. بيلىكتەگىلەر – تەك ءتىلدى تۇتىنۋشىلار، اتالعان كاتەگورياداعىلاردان وقىپ شىققاندار.

تاۋاردىڭ ساپاسىزدىعىنا تۇتىنۋشى كىنالى بولمايدى، تەك  ءوندىرۋشى كىنالى بولادى.

تولىعىراق مىنا كىتاپتان قاراڭىز. قاناعات جۇكەشتىڭ «ءتىل، وي، مادەنيەت كاتەگوريالارى: يندۋستريالى قوعامدا ارەكەتتەسۋى» اتتى كىتابى.

Abai.kz