Jaqyp Myrzahanúly 1940 jyly QHR ShÚAR Ile Qazaq oblysy Qorghas audanynyng Sarybúlaq auylynda dýniyege kelgen. 1955 jyly Shynjang institutynyng (qazirgi Shynjang uniyversiyteti) Tariyh-geografiya fakulitetine oqugha týsedi. Alghashqy tyrnaqaldy tuyndysy «Jaylau gýlderi» atty әngimesi 1962 jyly «Shynjang әdebiyeti» (qazirgi «Shúghyla») jurnalynyng №5 sanynda jariyalandy. Tughan jerining әsem tabighaty men auyl adamdarynyng aqjarqyn, asyl minezderin әserli surettegen búl әngime óz ainalasynda jaqsy anyz qozghap, sol jyly qytay tiline audarylyp «Shynjang gazetinde» jariyalandy.

Qytay GhA Shynjang filialynyng tarih institutyna júmysqa túryp, zertteu men әdeby shygharmashylyqty teng qolgha alghan jas talanttyng joly bolmady. Qytaydaghy atyshuly «Mәdeniyet tónkerisi» kezinde aidalyp, sottaludan aman qalghan Jaqyp Myrzahanúly zamannyng qabaghyn baghyp, dertin ishine jiyp, sol kezderde biylik mýddesi ýshin úiymdastyrylghan ekspedisiyagha, qoghamdyq tekserulerge qatysyp, Ýrimjining ainalasyn, Ilenin, Altaydyng tau-tasyn, el-júrtyn aralap ómirlik azyq jidy. Saqtardyng molalary, Týrik zamanynyng balbal tastary, kókiregi danghyl, kózi ashyq kónekóz shejireshi qarttardyng tangha jalghasar әngimeleri jas jigitting boyyna nәr, ruhyna dem berip, shabytyna shabyt qosty. Zaman sәl-pәl tynyshtalyp, azyraq shygharmashylyq erik tiygende eshkimning tisi bata bermeytin kýrdeli taqyrypty arqau etip, 1973 jyly Qytay qazaqtarynyng túnghysh romany «Arman asuynda» jazyp shyqty.

Shynjandy biylegen militarister ózderin jergilikti halyqty ayausyz qanap, ómir sýru mýmkindiginen aiyrdy. Altaydyng әr jerinen bastalghan býlik Ilening Nylqy audanynda Sovet odaghynyng qoldap quattauymen úiymdastyrylghan kóterilis sonynda býkil Shynjang halqynyng últ-azattyq kóterilisine ainalyp, 1944 jyly Shyghys Týrkistan Respublikasy qúryldy. Jazushy «Arman asuynda» romanynda Almaly degen auyldyng ómirin surettey otyryp, ghúmyry qysqa Respublikanyng arghy-bergi tarihyna kóz jýgirtedi. Kósemderi qúrban bolyp, ýlken atmosfera ózgergen, taghdyry imperiyalardyng talqysyna týsip, qayterin bilmey dal bolghan, el iyelerining әlsiz qarsylyghy songhy túyaq serpui, Sovet tәrbiyesin kórip, «Kommunizm-Eles» daqpyrtyna sengen últ ziyalylarynyng kýrdeli kónil kýii, әleumettik tensizdikti taptyq kýresten izdegen dәrmeni az, dәmesi zor jastardyng aldy-artyna qaramaytyn alanghasarlyghy romannyng óng boyyn kommunistik iydeologiya qanshama túmshalap túrsa da, belgili dәrejede kórinis tabady. Aspan týstes tuyn qyzyl tugha auystyrghan Kóne Ýkimetting 100 myng sarbazy, zenbiregi kýrkirep, tobyghynan qan keshken Jana Ýkimetting 100 myng әskeri, kýnkóris kózi mal men jer bolghan, órkeniyetten tym alys qalyp, bayyrghy Jibek jolynyng boyynda tomagha-túiyq ómir keship jatqan tuysqan eki halyqty – qazaq pen úighyrdy tizeletip tastady. 1957 j. Onshyl últshyldyqqa qarsy qozghalys últ qaymaqtaryn qisha sypyrsa, mәdeniyet tónkerisi býkil últtyng jadyn úmyttyrdy. Dәstýr mansúqtaldy, qúndylyq ózgerdi. Otbasy oirandaldy. Áyel erkekke, bala әkege, shәkirt ústazgha jau boldy. Konstitusiya qúr qaghazgha ainaldy. Qarny da, qadiri de qashyp, keteui ketip túralap qalghan osynau qoghamda az jylymyqty paydalanyp dýniyege kelgen «Arman asuynda» sol zamannyng qoghamdyq sanasyna dýmpu tudyrdy. Partiyanyn, biylikting ótkinshi ekenin, tarihtyng donghalaghy sәl-pәl tayghanasa da, óz danghylynan auytqymaytynyn dәleldep berdi. Roman osy jaghynan da qúndy edi. Roman 1982 jyly «Shynjan» halyq baspasynan qytay tilinde jaryq kórdi, 1983 jyly ólke boyynsha Respublika qúrylghan 30 jyldan bergi eng ýzdik әdeby tuyndy syilyghyn aldy.

Jaqyp Myrzahanúly 1981 jyly Pekindegi Lushun atyndaghy әdebiyet institutyna bilim alugha shaqyrylady. Sonda oqyp jýrip «Tanquray» atty sýbeli shygharmasyn dýniyege alyp keldi. Roman 1984 jyly Pekindegi «Ortalyq últtar» baspasynan jaryq kórdi. Jazushy ne jazsa da tynnan týren salady, taptauryn taqyrypqa barmaydy. «Tanqurayda» qyzyl ýkimet ornaghannan keyingi qaladaghy qazaq ziyalylarynyng tauqymetke toly, ayanyshty, kýiinisti taghdyry sóz bolady. Biylikke qaruly kýres, zorlyq-zombylyq arqyly kelgen qyzyl ýkimet, etek-jenin jighan son, kól-kósir uәdesin qayyryp tastap, shyn bet-beynesin kórsetti. Elding úiytqysy, rubasylardy, diny túlghalardy, biylerdi, әsirese, últ ziyalylaryn basty jau sanady. Diktator Mao qoghamdy 14 jikke bólip, ziyalylardy jezókshelerden de tómen 9-shy oryngha qoyyp, «Sasyq 9-shy» dep atady. Jazushynyng zamandastary jana ýkimetke senip, elime paydam tiyer dep, jatpay-túrmay oqydy. Shala qúrsaq jýrip, kóz mayyn tauysyp ghylym sonyna týsti, biraq onshyl últshyldargha qarsy qozghalys, «mәdeniyet tónkerisi» ómirdi astan-kesteng etti. Ziyalylardyng barar jeri týrme boldy, odan aman qalghany qyzmetten quyldy, qara júmysqa jegildi. Osy sýrkey ómir romanda qarapayym auyldan shyqqan Beken degen jigitting qiyn da qystalang taghdyrymen qabattasa suretteledi. Sol kezdegi iydeologiyanyng bir kórinisi – últtar yntymaghy dәripteledi. Bas keyipker «onshyl» atanyp qughyngha týsken qytay ziyalysynyng qyzymen kónil qosady. Birining eli azyp-tozghan, ekinshisining otbasy oirandalghan eki múnlyqtyng taghdyry sol zamannyng shyn kórinisi edi. Búdan syrt Jaqyp Myrzahanúlynyng 1984 jyly Shynjang jastar órender baspasynan «Dala gýli» atty prozalyq shygharmalar jinaghy jaryq kórdi.

Jaqyp Myrzahanúly ótken ghasyrdyng 80 jyly sonynan bastap, óz mamandyghyna kóbirek ýnildi әri kóptegen ghylymy jobalargha basshylyq etti. «Qazaqtar» (qytay tilinde 1989 jyly «Pekiyn» ortalyq últtar baspasynda basyldy), «Tarihy etnografiyalyq zertteuler» (1990 j. «Kýiting Ile» halyq baspasy), «Qazaq halqy jәne onyng salt sanasy» (1992 j. Ýrimji, «Shynjang halyq» baspasy), búdan basqa «Kýshlik han», «Abylay han» atty tarihy tanymdyq enbekteri jaryq kórdi. «Qazaq tarihyndaghy әigili adamdar», «Qytay jylnamalaryndaghy qazaq tarihyna qatysty derekter» atty ýlken ghylymy jobalargha jetekshilik etip, mәresine jetkizdi.

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz