جاقىپ مىرزاحانۇلى 1940 جىلى قحر شۇار ىلە قازاق وبلىسى قورعاس اۋدانىنىڭ سارىبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1955 جىلى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى) تاريح-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. العاشقى تىرناقالدى تۋىندىسى «جايلاۋ گۇلدەرى» اتتى اڭگىمەسى 1962 جىلى «شىڭجاڭ ادەبيەتى» (قازىرگى «شۇعىلا») جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا جاريالاندى. تۋعان جەرىنىڭ اسەم تابيعاتى مەن اۋىل ادامدارىنىڭ اقجارقىن، اسىل مىنەزدەرىن اسەرلى سۋرەتتەگەن بۇل اڭگىمە ءوز اينالاسىندا جاقسى اڭىز قوزعاپ، سول جىلى قىتاي تىلىنە اۋدارىلىپ «شىڭجاڭ گازەتىندە» جاريالاندى.

قىتاي عا شىڭجاڭ فيليالىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنا جۇمىسقا تۇرىپ، زەرتتەۋ مەن ادەبي شىعارماشىلىقتى تەڭ قولعا العان جاس تالانتتىڭ جولى بولمادى. قىتايداعى اتىشۋلى «مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە ايدالىپ، سوتتالۋدان امان قالعان جاقىپ مىرزاحانۇلى زاماننىڭ قاباعىن باعىپ، دەرتىن ىشىنە جيىپ، سول كەزدەردە بيلىك مۇددەسى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسياعا، قوعامدىق تەكسەرۋلەرگە قاتىسىپ، ءۇرىمجىنىڭ اينالاسىن، ىلەنىڭ، التايدىڭ تاۋ-تاسىن، ەل-جۇرتىن ارالاپ ومىرلىك ازىق جيدى. ساقتاردىڭ مولالارى، تۇرىك زامانىنىڭ بالبال تاستارى، كوكىرەگى داڭعىل، كوزى اشىق كونەكوز شەجىرەشى قارتتاردىڭ تاڭعا جالعاسار اڭگىمەلەرى جاس جىگىتتىڭ بويىنا ءنار، رۋحىنا دەم بەرىپ، شابىتىنا شابىت قوستى. زامان ءسال-ءپال تىنىشتالىپ، ازىراق شىعارماشىلىق ەرىك تيگەندە ەشكىمنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن كۇردەلى تاقىرىپتى ارقاۋ ەتىپ، 1973 جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش رومانى «ارمان اسۋىندا» جازىپ شىقتى.

شىڭجاڭدى بيلەگەن ميليتاريستەر وزدەرىن جەرگىلىكتى حالىقتى اياۋسىز قاناپ، ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. التايدىڭ ءار جەرىنەن باستالعان بۇلىك ىلەنىڭ نىلقى اۋدانىندا سوۆەت وداعىنىڭ قولداپ قۋاتتاۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان كوتەرىلىس سوڭىندا بۇكىل شىڭجاڭ حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە اينالىپ، 1944 جىلى شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. جازۋشى «ارمان اسۋىندا» رومانىندا المالى دەگەن اۋىلدىڭ ءومىرىن سۋرەتتەي وتىرىپ، عۇمىرى قىسقا رەسپۋبليكانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا كوز جۇگىرتەدى. كوسەمدەرى قۇربان بولىپ، ۇلكەن اتموسفەرا وزگەرگەن، تاعدىرى يمپەريالاردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ، قايتەرىن بىلمەي دال بولعان، ەل يەلەرىنىڭ ءالسىز قارسىلىعى سوڭعى تۇياق سەرپۋى، سوۆەت تاربيەسىن كورىپ، «كوممۋنيزم-ەلەس» داقپىرتىنا سەنگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ كۇردەلى كوڭىل كۇيى، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى تاپتىق كۇرەستەن ىزدەگەن دارمەنى از، دامەسى زور جاستاردىڭ الدى-ارتىنا قارامايتىن الاڭعاسارلىعى روماننىڭ ءوڭ بويىن كوممۋنيستىك يدەولوگيا قانشاما تۇمشالاپ تۇرسا دا، بەلگىلى دارەجەدە كورىنىس تابادى. اسپان تۇستەس تۋىن قىزىل تۋعا اۋىستىرعان كونە ۇكىمەتتىڭ 100 مىڭ ساربازى، زەڭبىرەگى كۇركىرەپ، توبىعىنان قان كەشكەن جاڭا ۇكىمەتتىڭ 100 مىڭ اسكەرى، كۇنكورىس كوزى مال مەن جەر بولعان، وركەنيەتتەن تىم الىس قالىپ، بايىرعى جىبەك جولىنىڭ بويىندا توماعا-تۇيىق ءومىر كەشىپ جاتقان تۋىسقان ەكى حالىقتى – قازاق پەن ۇيعىردى تىزەلەتىپ تاستادى. 1957 ج. وڭشىل ۇلتشىلدىققا قارسى قوزعالىس ۇلت قايماقتارىن قيشا سىپىرسا، مادەنيەت توڭكەرىسى بۇكىل ۇلتتىڭ جادىن ۇمىتتىردى. ءداستۇر مانسۇقتالدى، قۇندىلىق وزگەردى. وتباسى ويراندالدى. ايەل ەركەككە، بالا اكەگە، شاكىرت ۇستازعا جاۋ بولدى. كونستيتۋتسيا قۇر قاعازعا اينالدى. قارنى دا، قادىرى دە قاشىپ، كەتەۋى كەتىپ تۇرالاپ قالعان وسىناۋ قوعامدا از جىلىمىقتى پايدالانىپ دۇنيەگە كەلگەن «ارمان اسۋىندا» سول زاماننىڭ قوعامدىق ساناسىنا ءدۇمپۋ تۋدىردى. پارتيانىڭ، بيلىكتىڭ وتكىنشى ەكەنىن، تاريحتىڭ دوڭعالاعى ءسال-ءپال تايعاناسا دا، ءوز داڭعىلىنان اۋىتقىمايتىنىن دالەلدەپ بەردى. رومان وسى جاعىنان دا قۇندى ەدى. رومان 1982 جىلى «شىڭجاڭ» حالىق باسپاسىنان قىتاي تىلىندە جارىق كوردى، 1983 جىلى ولكە بويىنشا رەسپۋبليكا قۇرىلعان 30 جىلدان بەرگى ەڭ ۇزدىك ادەبي تۋىندى سىيلىعىن الدى.

جاقىپ مىرزاحانۇلى 1981 جىلى پەكيندەگى لۋشۋن اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا ءبىلىم الۋعا شاقىرىلادى. سوندا وقىپ ءجۇرىپ «تاڭقۋراي» اتتى سۇبەلى شىعارماسىن دۇنيەگە الىپ كەلدى. رومان 1984 جىلى پەكيندەگى «ورتالىق ۇلتتار» باسپاسىنان جارىق كوردى. جازۋشى نە جازسا دا تىڭنان تۇرەن سالادى، تاپتاۋرىن تاقىرىپقا بارمايدى. «تاڭقۋرايدا» قىزىل ۇكىمەت ورناعاننان كەيىنگى قالاداعى قازاق زيالىلارىنىڭ تاۋقىمەتكە تولى، ايانىشتى، كۇيىنىستى تاعدىرى ءسوز بولادى. بيلىككە قارۋلى كۇرەس، زورلىق-زومبىلىق ارقىلى كەلگەن قىزىل ۇكىمەت، ەتەك-جەڭىن جيعان سوڭ، كول-كوسىر ۋادەسىن قايىرىپ تاستاپ، شىن بەت-بەينەسىن كورسەتتى. ەلدىڭ ۇيىتقىسى، رۋباسىلاردى، ءدىني تۇلعالاردى، بيلەردى، اسىرەسە، ۇلت زيالىلارىن باستى جاۋ سانادى. ديكتاتور ماو قوعامدى 14 جىككە ءبولىپ، زيالىلاردى جەزوكشەلەردەن دە تومەن 9-شى ورىنعا قويىپ، «ساسىق 9-شى» دەپ اتادى. جازۋشىنىڭ زامانداستارى جاڭا ۇكىمەتكە سەنىپ، ەلىمە پايدام تيەر دەپ، جاتپاي-تۇرماي وقىدى. شالا قۇرساق ءجۇرىپ، كوز مايىن تاۋىسىپ عىلىم سوڭىنا ءتۇستى، بىراق وڭشىل ۇلتشىلدارعا قارسى قوزعالىس، «مادەنيەت توڭكەرىسى» ءومىردى استاڭ-كەستەڭ ەتتى. زيالىلاردىڭ بارار جەرى تۇرمە بولدى، ودان امان قالعانى قىزمەتتەن قۋىلدى، قارا جۇمىسقا جەگىلدى. وسى سۇركەي ءومىر روماندا قاراپايىم اۋىلدان شىققان بەكەن دەگەن جىگىتتىڭ قيىن دا قىستالاڭ تاعدىرىمەن قاباتتاسا سۋرەتتەلەدى. سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ ءبىر كورىنىسى – ۇلتتار ىنتىماعى دارىپتەلەدى. باس كەيىپكەر «وڭشىل» اتانىپ قۋعىنعا تۇسكەن قىتاي زيالىسىنىڭ قىزىمەن كوڭىل قوسادى. ءبىرىنىڭ ەلى ازىپ-توزعان، ەكىنشىسىنىڭ وتباسى ويراندالعان ەكى مۇڭلىقتىڭ تاعدىرى سول زاماننىڭ شىن كورىنىسى ەدى. بۇدان سىرت جاقىپ مىرزاحانۇلىنىڭ 1984 جىلى شىڭجاڭ جاستار ورەڭدەر باسپاسىنان «دالا گۇلى» اتتى پروزالىق شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى.

جاقىپ مىرزاحانۇلى وتكەن عاسىردىڭ 80 جىلى سوڭىنان باستاپ، ءوز ماماندىعىنا كوبىرەك ءۇڭىلدى ءارى كوپتەگەن عىلىمي جوبالارعا باسشىلىق ەتتى. «قازاقتار» (قىتاي تىلىندە 1989 جىلى «پەكين» ورتالىق ۇلتتار باسپاسىندا باسىلدى), «تاريحي ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر» (1990 ج. «كۇيتىڭ ىلە» حالىق باسپاسى), «قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت ساناسى» (1992 ج. ءۇرىمجى، «شىڭجاڭ حالىق» باسپاسى), بۇدان باسقا «كۇشلىك حان»، «ابىلاي حان» اتتى تاريحي تانىمدىق ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. «قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار»، «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر» اتتى ۇلكەن عىلىمي جوبالارعا جەتەكشىلىك ەتىپ، مارەسىنە جەتكىزدى.

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz