Juyrda Astana qalasyndaghy QR Últtyq akademiyalyq kitaphanasynda Qazaqstan Jazushylar odaghy Astana filialynyng úiymdastyruymen ótken «Qalamger ústahanasy» jobasynda qazaq әdebiyetining klassiygi Tólen Ábdikting oqyghan leksiyasynan ýzindi berip otyrmyz...

Tólen Ábdik:

Amansyzdar ma? Byltyr da bir oqyrmandarmen kezdesken edik. Ol kezde әngime tek mening shygharmashylyghym jóninde, mening shygharmalarymnyng ishinde aitylghan iydeyalar turaly әngime auanynda bolyp edi. Endi taghy da bir kezdesu kerek degennen keyin, әngimeni neden bastau kerek dep oilandyq. Sol kezde әdebiyet jәne qoghamdyq sana degen  taqyrypqa toqtaldyq. Jalpy әdebiyet pen qoghamdyq sana etene jaqyn ghoy.

Myna әdebiyet degendi bәrimiz biletin sekildimiz. Biraq qansha jazushy bolsa, әdebiyetting sonsha týsinigi bar. Bireulerge әdebiyet ózining ólkesining tabighaty men ruynyng atyn shygharu ýshin kerek boluy mýmkin. Sol sebepti óz ruynan eshkim bilmeytin bir batyrdy oilap tauyp, sol turaly jazuy  mýmkin. Endi bireuler ol maqsatty keneytip, últtyng atyn shygharuymyz kerek dep, sol ýshin jazu kerek dep oilaydy. Sodan keyin barady da, taghy da sol, danyshpan handar, jenilmeytin batyrlar sahnagha shyghady. Múndayda bir mәsele bar. Dәl osynday jaghdayda, osynday iydeologiyamen  qolyna qalam ústaghan jazushy tarihty óz paydasyna búrmalamay otyra almaydy. Bir jaman jeri osy. Endi bireuler әdebiyetti ómirde bolyp jatqan qyzyq oqighalardy bayandau dep týsinedi. Qanday baghytta shygharma jazatynyna baylanysty osylay bólinip kete beredi. Osy tústa aityp ketetin dýniye, shamamen ótken ghasyrdyng 70-shi jyldary, tarihy taqyrypqa degen súranys óte ýlken boldy. Onyng sebebi, Kenes ókimeti túsynda tarihy shyndyq shekteuli boldy. Aqtandaqtar kóp boldy. Halyq óz tarihyn bilgisi keldi. Sol sebepti tarihy taqyrypqa jazylghan romandar kóptep jariyalana bastady. Álemde de tarihy taqyryptarmen shyqqan tuyndylar boldy. Biraq olardyng maqsaty sәl basqasha edi. Olar tarihy taqyrypty óz iydeyalaryna paydalandy. Al bizde kerisinshe halyqqa tarihty tanytamyz degen maqsatpen jazyldy. Sodan baryp, shygharmanyng kórkemdik jaghyn ekinshi, ýshinshi plangha qaldyrady. Shygharmany taldaghanda, tarihty biluge tyrysyp, ana jeri dúrys emes, myna jerde bylay bolmady degen siyaqty sózderding tónireginde ghana bolady. Al endi onyng iydeyalyq jaghyna kóbine mәn berilgen joq edi. Shyn mәninde, әdebiyet tarihty jasay almaydy. Tarih degen ol – ghylym. Tarihty ghalymdar jasaydy. Tarih ghylymy jasaydy. Al әdebiyetshi tarihty paydalanuy mýmkin. Ádebiyet degen ishki sezim arqyly qabyldanatyn dýnie ghoy. Ádebiyette ómirdi zertteydi. Biraq әdebiyet pen óner jýrekpen qabyldanady. Adamgha әser etu kerek. Al eger adamgha әser etpese, ol kórkem shygharma emes. Filosofiyada ýlken oilar aityluy mýmkin. Biraq ol tek aqylmen ghana qabyldanady. Adamdy jylatatyn, adamdy kýldiretin, adamdy tiksindiretin – әdebiyet pen óner. Múny bir dep qoyayyq. Mysaly, Shekspir de tarihy taqyrypty paydalandy. Biraq ony halyqqa tanytu ýshin emes, ózining filosofiyalyq iydeyalaryna paydalandy. Adamnyng jan dýniyesin ashu, adam jan dýniyesindegi tolyp jatqan jaqsyly-jamandy qúndylyqtardy kórsetu. Sol arqyly zaman tynysyn kórsete alu degen siyaqty. Ádebiyetting ómirde alatyn orny qanday? Osy tústa súraq tuyndaydy. Kórkem әdebiyet degen – búl izgilik pen zúlymdyqtyng kýresin suretteu arqyly, adamnyng taghdyry arqyly ómirdi týsinuge, adamgershilik sanany qalyptastyrugha yqpal jasaytyn óner tuyndysy. Ádebiyet ómirdi týsindiruge kómektesedi desek, ómirdi týsinu degen – jamandyqpen jaqsylyqty aiyru. Myna ómirding tiregi – jaqsylyq. Adamdar bir-birine jaqsylyq jasaudy ýirengenning arqasynda jer betinen qúryp ketpey, býgingi kýnge deyin jetip otyrmyz. Al eger tek jaulastyqpen ghana ómir sýrgende, bayaghyda-aq jer betinen bir-birin qúrtyp tynatyn edi. Sondyqtan osy aityp otyrghanymyzdyng bәri de, ainalyp kelgende «morali» degen bir sózge kelip tireledi. Býgin qazaqshagha «adamgershilik» dep audaryp jýr eken. Nemisting úly filosofy Immanuil Kanttyng sózi bar. «Meni tanqaldyrudy qoymaytyn eki-aq zat bar. Biri – tóbemdegi júldyzdy aspan, ekinshisi – mening ishimdegi adamgershilik zany»,- deydi. Qarap otyrsaq, bәri aiqyn sekildi. Jaqsylyqtyng ómirge kerek ekendigi. Jaqsylyqtyng әdil ekendigi, jaqsylyqtyng jeniske jetu kerek ekendigi. Biraq býgingi kýnge deyin jaqsylyq nege jeniske jete almaydy?

Zúlymdyqty qoldaytyndar bizge tek zúlym adamdar sekildi kórinedi. Biraq barlyq uaqytta olay emes. Mysaly, kezinde Gitlerdi qoldaghan talay ýlken jazushylar, ghalymdar, kompozitorlar bolghan. Sonyng biri – Norvegiyanyng úly jazushysy Knut Gamsun degen kisi. Sol kisining bayaghyda «Ashtyq» degen bir romanyn oqygham. Psihologiyalyq túrghyda jazylghan óte keremet roman. Sol ózining «Soky zemli» degen epopeyasymen 1920 jyly Nobeli syilyghyn alghan. Osynday ghajayyp jazushy Gitlerdi qoldap, 1943 jyly ózining Nobeli syilyghynyng medalin fashizmning iydeology Yozef Gebbelisting qolyna  saltanatty týrde tapsyrghan jan. Mysaly osynday isterge barghan. Soghys bitken kezde, sonday úly jazushynyng ózin sottaugha mәjbýr boldy. 90-gha kelip qalghan qart adam týrmege otyrmasa da, jyndyhanagha týsti me, әiteuir ómirining sony sonday nashar ayaqtaldy. Ekinshi bir jazushy otyzynshy jyldardyng klassiygi atanghan ataqty jazushy Pier Driyo la Rosheli, tipti Gitler turaly kitap jazghan adam. «Ómirdi jaqsartatyn ýsh adam bar. Ol Gitler, Stalin y Mussoliniy», - dep kitap jazghan. Aqyr sonynda 1945 jyldary óz-ózine qol júmsap óldi. Martin Haydegger degen ghajap filosof әri aqyn nasistik partiyagha mýshe bolyp kirgen. Fashizm biylikke kelgen kezde, uniyversiytetke rektor bolyp, býkil studentterdi «Gitlerge adal bolu kerek!» degen ruhta tәrbiyelegen. Minekey, endi osydan ne tuyndaydy? Nege búlay? Búl súraqtar әli de bolsa, jauabyn taba alghan joq. Búdan tuyndaytyn bir-aq dýniye, adam әli kemeldengen joq. Bayaghy qatygezdik, jaulastyq, opasyzdyq, satqyndyq degen syndy qasiyetterden әli aryla qoyghan joqpyz. Arylu ýstindemiz. Al endi halyq qatelespeytin úly danyshpan dep oilaymyz. Halyq ta qatelesedi. Gitlerdi biylikke alyp kelgen – nemis halqy. Sonyng zardabyn býkil adamzat kórdi. Búl nemis halqynyng qateligi bolatyn. Osy kýnge deyin, ózining halqynan bolsa boldy, ol qaraqshy ma, tiran ba, alayaq pa, әiteuir belgili adam bolsa boldy dep, sony maqtanysh qylu әli kýnge deyin bar. Mәselen, Ontýstik Amerikadaghy ýndisterdi qyryp-tonap, aiuandyq әreketter jasaghan qaraqshy Hristofor Kolumbty kókke kóteru Europanyng birneshe ghasyrgha sozylghan iydeologiyasyna ainaldy. Áli de solay kele jatyr. AQSh-ta Kolumb kýni memlekettik mereke bolyp eseptelinedi. Al endi myna qyzyqty qaranyz, dәl sol kezde, Amerikadaghy ýndisterdi qorghap, Ispan kolonizatorlary men Hristofor Kolumbtyng aiuandyq әreketterin batyl synaghan, solardy synay otyryp, Ispan Koroline hat jazghan ataqty ispan dominikan monahy, tarihshy Bartolome de las Kasasa degen dindәr jan bolghan. Sony bireu bilse, bireu bilmeydi. Al qandyqol qaraqshynyng aty men tarihy jer jardy. Biraq qazir ýmit joq emes, bar. Mysaly, 2020 jyly AQSh-tyng birneshe shtaty men jýzdegen qalalary federaldy dengeyde bekitilgen Kolumb kýnin resmy toylaudan bas tartyp, ony Jergilikti halyqtar kýnine auystyrghan. Osynday bir ýmit kýtetin oqighalar bar. Biraq әlsizdeu. Álemde әli de soghys jýrip jatyr. Qoghamda ekstremistik toptar kóbeide. Mysaly, qazir Reseyde ózining halqyn qyrghan Ivan Groznyy men Stalinge eskertkish ornatty. Sonday-aq, byltyr ma, aldynghy jyly ma, qazaqstandyq bir deputat Ukrainanyng halqyn qyryp, qalalaryn talqandap jatqan Reseyding basqynshylyq әreketin qoldaymyn dep jar saldy. Osyny kórgende ózimdi bir naqúrystar elinde ómir sýrip jýrgendey sezingenim bar. Al endi Shynghyshandy qazaq qylyp, babam dep kókke kóterip jýrgenimizge qansha jyl boldy?.. Shynghyshan – zorlyq-zombylyq pen imperiyanyng simvoly. Al endi adamnyng qanyn susha shashqan, milliondaghan adamdardy qyrghan, órkeniyetti joq qylghan tiran adam býgingi XXI ghasyrdyng adamyna kumir bola ala ma? Al eger bolsa, dәl Shynghyshan sekildi talay qalalardy alghan, eldi talqandap, býkil әlemdi jaulap alugha az-aq qalghan, keremet qatygezdik kórsetken Gitlerdi nege kinәlaymyz, XIX ghasyrda zenbirekpen atyp, halqymyzdy qyryp, qalalarymyzdy basyp alghan Reseyding basqynshylyghyn nege kinәlaymyz?

Býgingi Ukrainada bolyp jatqan әdiletsiz qandy soghysta, basqynshylar jaghyna shyghuymyz kerek pe? Álgi esalang deputat sekildi solardy kókke kóterip. Onda biz kim boldyq?! Minekey, osynday mәseleler әli kýnge deyin basymyzdy qatyrady. Osydan kelip tuyndaytyn súraq, nege XXI ghasyrda zúlymdyq saltanat qúrugha tiyisti? Nege әleumettik jelilerde kәsiby tarihshylardyng ýninen, әuesqoy tarihshylardyng ýni basym bop kele jatyr. Nege? Osynyng bәrin oilaghanda, bir aqyldy adamnyng myna sózi eske týsedi. «Zúlymdyqtyng saltanat qúruy, ol jaqsy adamdardyng әreketsizdiginen» degen. Biz kýrese almaymyz. Kýrese almaghandyghymyzdan bolyp jatqan dýniyeler dep qaraymyz. Nege Shynghyshan qazaq degen sózge senedi? Kәsiby tarihshylar talay ret qaytalap aitty. Múnyng eshqanday negizi joq. Búl bir. Ekinshiden, Shynghyshan XIII ghasyrda ómir sýrgen. 1227 jyly óldi. Al qazaqtyng payda bolghany XV ghasyr. Arada II ghasyrdan astam uaqyt bar. Shynghyshannyng kezinde qazaq degen etnikalyq subekt bolghan joq. Biraq osynday dәlel men logikagha qarap jatqan eshkim joq.

Biz jastardy joghaltyp almauymyz kerek

Keshe mening «Egemen Qazaqstanda» maqalam shyqty. Oqydynyzdar ma, joq pa bilmeymin?! Ózim meshitting janynda túramyn. Bir kezderi ózim de namazgha jyghylghan uaqytym bolghan. Sonda keyde bayqaymyn, keshkilik songhy namazgha jastar qúiylyp kelip jatady. Ónkey jastar. Tipti bir-ekeuimen sóilesip te kórgen em. - Ne istep jýrsin? Oqisyng ba? -Joq. - Qyzmet isteysing be? - Joq. - Al erteng sen ýy bolasyn, otbasyndy qalay asyraysyn? … Onday әngimege dayyn emes. Maqalamdaghy oiym da osy, jastardy teris aghymdardyng yqpalyna jibermeu turaly. Jastargha qazir búl «moda» siyaqty. Olar dindi dúrys týsinip te otyrghan joq. Sonda osynday jas balalardy osylay teris aghymgha berip qoyyp qarap otyramyz ba? Nege jastar teatrlarda jýrmeydi? Nege kitaphanalarda otyrmaydy? Býgingi zamannyng adamy – osy zamangha say kózi ashyq boluy kerek. Ásirese, jastar!

Al mening endi ghalymdargha aitar nazym bar. Solardyng arasynda, ortagha shyghyp, biylikke qarsy sóz sóileytin bir - eki-aq tarihshyny bilemin. Qalghandary ýndemeydi. Tobyrdyng ynghayyna jyghylghylary keledi. Al endi mynau Shynghyshannyng joryghy jaqsy zerttelip jatyr. Biraq Shynghyshangha qarsy partizandyq soghys pen kýres jýrgizip, ózining elin qorghaghan  adamdar tarihta bar. Qypshaqtyng eki hany bar. Biri – Qotan han. Halqy qyrylmas ýshin Vengriyagha baryp,halqynyng jartysyn aman alyp qaldy. Ekinshisi – Bachman han. Ondaghan jyldar boyyna qarsy kýresip, aqyrynda tútqyngha týsedi. Keyin Mónke hannyng aldyna kelgen kezde, tizerle degende, sen han bolsan, men de hanmyn, tizerley almaymyn degen sózdi aityp, býgilmey, enkeymey ólgen batyr. Nege osylardy zerttep jazbaydy? Nege sony halyqqa bermeydi? Álgi ózining elin qorghau ýlken missiya emes pe?! Tarih degen – taza ghylym. Tariyhqa kelip otyrghan kezde ózinning últyndy da, patriotizmdi de úmytu kerek. Áytpegende, tarihty búrmalaysyn. Tarihty taza kýiinde búrmalamaytyn eki adamdy mysalgha keltireyin. Onyng biri – Shoqan Uәlihanov. Shoqan Uәlihanov – Abylaydyng shóberesi. Biraq Abylay turaly synap jazghandary bar. Abylay balalaryna: «Rulardyng mәselesin sheshpe!», - deydi eken. «Sonda olar bizge baghynyshty, tәueldi bolady. Olardy ýnemi qol astynda ústau ýshin olardyng mәselesin sheshpe!», - degen Abylay atasyn shóberesi synap otyr.

Ekinshisi – Álihan Bókeyhan. Ol – Shynghyshannyng tikeley úrpaghy. Sol aitady: «Shynghyshan әlemdi aldy, biraq artynda týk qalghan joq. Al Aqsaq Temir dәl sol әlemdi ala almady. Biraq artynda medrese qaldy, Samarqand qaldy. Basqa da mәdeny oryndar qaldy. Sebebi Shynghyshan – kóshpeli, al Aqsaq Temir otyryqshy bolghan»,- deydi. Búl Álihannyng sózi!

Mynau Alashtyng azamattary degen erekshe adamdar! Men osyghan ghajap qayran qalam! Men kez kelgen adamgha syn kózben qarauym kerek degen prinsippen ómir sýrip jýrgen adammyn. Biraq alashtyng azamattaryna syn kózben qaray almaymyn. Sebebi olar men ýshin eng qasiyetti adamdar. Elding bolashaghy ýshin jandaryn qighandar. Janaghy Bachman turaly kim biledi? Oqydynyzdar ma? Bilmeysizder! Sebebi ol turaly tarihshylar jazbaydy. Jazghan joq eshqaysysy. Ol Djuveyniyde de bar, Rashid әd-Dinde de bar. Gumiylev oghan ýlken kәdimgi tarau arnaghan óz kitabynda. Ózining halqy ýshin kýresip, sol ýshin jan pida bolghan jandy jazbaymyz. Onyng ornyna Joshy han taghy basqa sol siyaqtylardy jaza beremiz. Biz dúrys jolgha týsuimiz kerek, joldastar! Álemdi ústaytyn tek qana gumanizm, adamgha degen mahabbat! Adamdar ýshin kómektesu, ózgelerdi týsine bilu. «Adamzattyng bәrin sýi, bauyrym dep» degen dana Abay. Sondyqtan aitayyn dep otyrghanym, ómir degen ýlken kýrdeli qúbylys. Tolyp jatqan qayshylyqtary bar. Onyng bәri qalay sheshiledi? Biz bilmeymiz. Osy mәselelerdi týsinuge tyrysu kerek. Jiyi-jii basqosu kerek. Men ózim jastarmen basqosulardy jaqsy kórem. Jastardyng sanasy taza, aitqan sózderdi dúrys qabyldaydy. Jastar otyr eken, aita keteyin. Mening «Tozaq ottary jymyndaydy» degen povesim bar. Sony oqyndar. Jaqynda ózim de oqyp, sodan jaqsy әser aldym (kýlip aldy). Osynda aitylghan oilarymnyng bәri negizi shygharmalarymda bar.

Eskertu: Maqalanyng tolyq núsqasy adebiportal.kz saytynda jariyalanghan. Al materialdy Aydana Mansurova dayyndaghan.

Abai.kz