Jer betin mekendegen 8,3 milliard adamnyng sausaghynyng izi bir-birine esh úqsamaytyny jazu qúpiyasyn da asha týsse kerek. Dýnie jýzinde qansha jazushy bar, solardyng da jazghan tuyndylary bir-birine esh úqsaghan emes. Sujet úrlanatyn shyghar, oy barymtalanatyn bolar, iydeyagha da qaraqshylyq jasaluy mýmkin, biraq qoltanba bәribir bólek. Mysaly, Sayyn Múratbekovti jazuy jaghynan eshkimmen shatastyrmaysyz. Jaratqan iyemiz onyng qalamyna eng kórkem, eng tartymdy, eng syrshyl sipat darytqan.

Osy arada Sayyn Múratbekovting jazuy qay stilige jatatynyn anyqtap alghannyng artyghy joq. Onyng jazu stiyli  asketti lirizmge jatady. Búl asyp-taspaytyn, keyipkerding ishki sezimin tógip-shashpaytyn barynsha ýnemshil kórkemdik tәsil. Basyna qiyn is týsken keyipkerleri qarghanuy, jyndanuy mýmkin. Biraq ezilip-egilgen emes. Onday dekorativtilikten ada. Múnday erekshelik “Jabayy alma” romanyndaghy Býbitaydyng da, “Jusan iyisi” povesindegi Ayannnyng da is-әreketinen anyq bayqalady. Sayyn Múratbekovting “Kýsen-Kýseke”, “Kýzgi búralang jol”, “Kәmen toghay”, “Mening qaryndasym”, “Raygýl”, "Últughan", "Ýskirik", "Teli ósken úl", "Tәtey", "Tabylmaghan meken", "Qyzghanysh", "Qylau", "Otau ýi", "Bireu", "Ata qaz", "Alghashqy qar", taghy da basqa әngimeleri tolayymen osy askettik lirizm baghytynda jazylghan. Askettik lirizm әsirese “Basynda Ýshqaranyn” degen klassikalyq әngimesinde aiqyn kórinis tabady. Negizi, jerine jetkizip jazu, ýlgi retinde úsynugha bolatyn shygharma tudyru, aghymdardyng basynda túru klassika dep atalady. Búl túrghydan alghanda da Sayyn aghamyzdyng shygharmalarynyng bәri klassika.

Keyde klassikalyq tuyndylar men bestseller kitaptardy salystyryp jatady. Bestseller kitaptar “bir kýndik” degen týsinik bar. Bir oqyghanda tanghaldyrghanmen, uaghy kelgende buy shyghyp ketedi desedi. Al klassikalyq әdebiyet qansha uaqyt ótse de kórkemdigin joghaltpaydy. Sayyn Múratbekovting shygharmalary osy klassikalyq ýlgige jatady. Oghan ólmeytin taqyryp, óshpeytin obraz, sónbeytin sezimder tәn der edik. Tap osy túrghydan ony qazaq әdebiyetindegi songhy klassik deuge tolyq negiz bar.

Jalpy, “songhy klassiyk” degen beyresmy jәne subektivti pikir. Mysaly, orys әdebiyetinde Ivan Bunindi “songhy klassiyk” dep ataghan eken. Tolstoy men Chehovtyng zamanyn kórgen jәne orystyng dәstýrli klassikalyq әdebiyetin jalghastyrghan jazushy retinde de solay ataghan bolar. Al sodan keyin orys әdebiyetinde klassik tumay qalghan joq qoy. Biraq Buninge sonday ataq berumen birge, olar әdebiyetting bir dәuirin ayaqtap, jana kezenge ótkenin menzep otyr.

Amerika әdebiyetinde de Djon Abdaykti “songhy klassiyk” dep maqtan tútqan. Olar da sol arqyly әdebiyetting bir kezenin Abdaykpen ayaqtaghysy kelgen shyghar. Bir qyzyghy basqa elderding әdebiyetterining de osynday “songhy klassikteri” bar. Búl ózi shynynda da qyzyq qúbylys. Bir adamgha telingenmen bir dәuirdi qorytyndylaytyn bir buyngha da qarata aitylady. Sondyqtan býgingi aramyzda jýrgen aghalarymyz Tólen Ábdikov, Beksúltan Núrjekeúly, Tynymbay Núrmaghambetov, Kәdirbek Segizbayúly da, Moldahmet Qanaz da sol manaydan tabylyp qalady.

Songhy klassik bolu ýshin “ýsh bәiterektin” birining topyraghynda tuyp, alyptar tobynyng aldyn kórip, әdebiyettegi әigili alpysynshy jylghylardyng aldy bolu shart emes. Biraq Sayyn Múratbekovting ómirinde sonyng ýsheui de bolghan eken. Ádebiyetke úly jylymyqtan keyin kelip, úly Áuezov dýniyeden ótkende estafetany qabyldap alyp, әdebiyet maydanyndaghy songhy úly joryqtyng manday aldynda jýrip, úly naryqtyng jyldarynda últ әdebiyetining qara shanyraghyna tireu bolghan qalamgerdi basqasha qalay sipattaysyz?!

Songhy klassik bolu ýshin, aldymen sol klassikting ózi bolyp alu kerek. Al onyng belgileri qanday degen súraq tuady. Chehov turaly synshylar shygharmalarynda tiptendirilgen jarqyn obraz joq dep synaghan eken. Jalpy obrazdy tiptendiru degendi Dostoevskiy de, Tolstoy da únatpapty. Dostoevskiy ómirde adamdar dayyn әleumettik tipterden әldeqayda kýrdeli jәne bolmystary qarama-qayshy ekenin jazady. Tolstoy da tiptendiru birjaqtylyqqa úryndyratynyn aitady. Anton Chehov ta plakattyq obrazdardy synap, adam keshke deyin erlik jasay bermeytinin eskertedi. Osyghan saysaq, Sayyn Múratbekov te onday jarqyn obrazdar jasap әure bolmaghan. Tipti keyipkerlerin tiptendirip te әurege týspegen.

Ásili әdeby shygharmadaghy tiptik obraz degen kýmәndi nәrse. Tiptik keyipker dep negizgi túlghany tolyqtyryp túratyn qosalqy bir keyipkerdi aitsa kerek. Onyng eldi kýldirip jýretini, ózinshe bir qulyq-súmdyq jasaytyny, oqshau bir qylyqtar kórsetetini sol tiptik keyipker degenge keledi. Berdibek Soqpaqbaevtyng Qojasy býtin adam da, Súltany sony ashugha kómektesetin tiptendirilgen keyipker. Onday keyipker Sayyn Múratbekovte de bar. Biraq olar shygharmada sheshushi ról atqarmaydy.

Sayyn Múratbekov shygharmalarynda keyipkerler júldyzdar shoghyry ispetti toptasyp jýredi. Onda bas keyipker etip alatyn plakattyq obraz joq. Jalghyz jortatyn bir qaharman gollivudtyq filimderge tәn. Odan keyde bestseller kitaptyrdyng da tabighatyn tanugha bolady. Al klassikalyq tuyndylarda tolyq adam ghana emes, tolyq orta da bolugha tiyis. Ózara úshqasqan keyipkerler júldyzdar shoghyry sekildi birtútas kartina týzedi. Klassikalyq әdebiyetke tәn osy kópjaqtylyq “Jabayy almanyn” negizgi tinin qúrap túr.

Sayyn Múratbekovting shygharmalary adam janynyng eng kórkem jaratylys ekenin ashugha negizdelgen. Búl mindetti kóne miniaturalardy kóshiretin naqyshkerler siyaqty minsiz atqarghan. Sondyqtan da onyng shygharmalarynan adam janynyng ayauly da kórkem bolmysyn kózben kórip, qolmen ústaghanday әser alamyz. Adam janynyng baghzydaghy parsy kilemderindegidey qaytalanbas kórkem órnekterden túratynyn kóremiz.

Qas sheberding qoltanbasy artyq boyau qospaytyn kirpiyazdyghymen de daralanady. Eng kóp boyau tabighatta, biraq onda artyq boyau joq. Bәri qolynda túrghan jaratqannyng ózi sol kóp boyaudy ólshep qoldanady. Sayyn Múratbekovting neni surettese de әsireqyzyl sezimge boy aldyrmaytyn bayyptylyghy shygharmalarynyng tabighy kórkemdigin arttyra týsedi.

Tabighat kórinisterin bos qyzyqtap ketpey, keyipker minezine sinire suretteydi. Jabay alma men soghys kezindegi jetim-jesirding taghdyry ortaq ýilesim tapqan. Jazushynyng kórkem minezding minsiz suretkeri atanuy da tegin emes. Qazaq “Minezge bay” dep jatady ghoy. Onyng shygharmalarynan minez adam boyyndaghy eng kórkem sipat ekenin týsinesin. Ol sol kórkem minez ben ayauly sezimning jazushysy.

Tabighatta tanghalmayyn deseng de tanghaldyratyn bir qúdiret bar. Jabayy jemister dәrumenge bay bolghandyqtan ashy bolady desedi. Shyndyghynda ol ózin ózi ziyankesterden qorghau ýshin de ashy bolady eken. Sayyn Múratbekovting “Jabayy almasy” da, “Jusan iyisi” de keyipkerlerining ashy taghdyryn qatygezdikke qarsy qoyghan shygharmalar. Ádebiyet pen ónerde kýresker adamdar ghana keyipker bola alady degen steoratipti de búzghan biregey tuyndylar. Meninshe, “Jabayy almanyn” týpki shyndyghy osynda jatyr.

Sayyn Múratbekovte keyipkerlerding sózderi de shynayy shyghady.

“— Ol temeki tartpaushy edi ghoy, — dedi әpkem de sybyrlap.

— Endi, әskerge ketetin bolghan song tartqany ghoy, — dedim men”.

Búryn әpkesine jolatpay taspen atqylaghan. Endi onyng soghysqa ketetinin bilgende kónili kýrt ózgerdi. Bir-aq sәtte ózining de erkekter qauymynan ekeni esine týse qaldy. Jazushy kuliminasiyada bala psihologiyasyn dәlme-dәl berip túr.

“— Úrshy meni, úrshy, — dedi Dýriya jalyna sóilep.

— Seni úrghansha men jyndanyp keteyin de, sәulem…” deydi Yrysbek.

Ol soghysta jýrgende әielin bireu alghan. Soghystan aman kelip, әielin qaytaryp alghanda aitqan sózi. Múndaghy dialogta da tozaqtan júmaqqa qaytqan maydangerding psihologiyasyn dóp basqan.

“Mening qaryndasym” degen әngimesinde:

“— Oqyghan, bilimdi, jaqsy jigitsin. Al qalyndyqty әke-sheshene izdetuge úyalsang etti” deydi keyipker.

“Qysqy kesh” әngimesinde:

“— Ásiylә, men seni ghana sýiemin ghoy.

— Endi qayt deysin, sýie ber”, —  deydi.

“— Bir ajaldan qaldym ghoy, Ápish”, — dep shaghynady Kólbay kereng búrynghy әieline, keyingi әielin soghystan kelgen kýieui qayta tartyp alghanda.

Sonda Ápish:

“— Sening kemtarlyghyndy basynghany ghoy, әdireqalghyr. Onyng qatynynyng senen qay jeri artyp túr eken, sonsha qorlaytynday. Jýr, eki ayaghy kókten salbyrap týsse de kóreyin men ony” — dep bilegin sybanady.

Adam psihologiyasynyng sonshalyqty nәzik qyrlaryn jazushynyng qalay ayalap surettegeni osy dialogtardan da jaqsy kórinis tapqan. Dialogtardy este jýretindey etip jazu qazaq әdebiyetining kәnigi klassiygi Berdibek Soqpaqbaevtan qalghan. Sayyn Múratbekov te Berdibek Soqpaqbaev sekildi jazuda eshqashan jasandylyqqa barmaghan jazushy. “Kýsen-Kýseke” әngimesindegi: “Óz oshaghynyng basyna jetip, kónili jay tauyp, qoy jýnining qyshqyltym shәiiri men qidyng kónirsik qon iyisi tanauyna kelgende, tәtti bir úiqy qysyp, manauray bastady”, — degen sóilemning qynaday qanyq boyauy da onyng qalamyna klassikadan auyssa kerek. Zamandastary onyng jazuynan min tappay: “Shygharmalarynda orys keyipker joq”, “Óz auylynyng adamdarynyng ainalasynan shyqpaydy”, “Taqyryp ayasyn kenitse bolar edi” dep sipay qamshylaghan eken. Solardyng ishinde bireui: “Bәlkim, búl onyng adaldyghy, tazalyghy, jetistigi shyghar” depti. “Basynda Ýshqaranyn…” degen povesindegi ottay ystyq ómir sony tolyq dәleldegen sekildi.

Fransuz jazushysy Romen Rollannan bastap, qazaq qalamgeri Ghabit Mýsirepovke deyin ómir jyryn, tirshilik gimnin keremet suretkerlikpen jazyp shyqqan. “Basynda Ýshqaranyn…” hikayaty ómirding kórkem bayany bolsa, “Jabayy alma” romanynyng “Kókinay” dep atalatyn birinshi bólimi sol ómir jyrynyng ózgeshe órilgen klassikalyq núsqasy der edik. Jabayy almany tisteri appaq bolyp qarshyldatyp jegen balalardyng ómirge qúshtarlyghyna eshtene jetpeydi. Sol mandaghy eng ýlken alma aghashynyng týbindegi ýngirde kýshiktegen Kókinay tazynyng da alma jep ýirengeni jeti qazyna yrystyng simvoly ispettes. Býbitay kempirding ózi asyrap alghan jetim qyzdy jana tughan kýshikterdi kómip tasta dep, kók shybyqpen shyqpyrtyp qualaghany tógilgen yrystyng qasynda týk emestey kórinedi. Jetim qyzdyng “Óltirseng de kómbeymin” dep shyrqyrap jylaghany, oiyn balalarynyng Býbitay kempirding sózine erip, ony birge qualasqan bolyp shulasqany talay dýniyeni kóz aldyna әkeledi.

Múndaghy siraghy úzyn qyzdyng qalyng bórgezding arasyna kirip adastyryp ketkeni anyz;

Býbitay kempirding ony qarghap-silep jýrip, әli kózin ashpaghan kýshikterdi qynsylatyp kómip tastaghany mifologiya;

Al onyng jalghyz úly Sypataydyng tap sol alma aghashynyng úshar basynan qúlap ólgeni — antikalyq tragediyalyq sujetten tuyndaghan magiyalyq realizm;

Býbitaydyng sodan jyndanyp ketip, erteden keshke deyin esigining aldyna shyghyp alyp zarlap óleng aitatyny qúdaylyq әpsana.

Osynyng bәrin jinaqtay kele aitarymyz, Sayyn Múratbekov syndy qalamger qazaqta ghana emes, әlemde jalghyz!

Ol naghyz songhy klassiyk!

Biz býgin Sayyn Múratbekovke ghana emes, qazaq әdebiyetining sol klassikterining bәrine taghzym etip otyrmyz.

Sol dәstýrge adal úrpaq aman bolsyn deymiz!

Mening kitap turaly telebaghdarlama jýrgizip jýrgenime on ýsh jyl boldy. Sol habarlardyng birine Mәriyam Múratbekkelinin shaqyrghan edim. Mәriyam әpkemiz sonda:

“Bizding taudaghy sayajayymyzda bir jabayy alma bar. Áli de bar. Sol jabayy almany jazda terip әkeledi. “Ózing ekken almalaryng da bar ghoy, múny úp-úsaq qyp qaytesin?” desem: “Joq, búl erekshe alma” dep juyp, jep otyratyn. Sonda bala kezinde jegen jabayy almasyn ansaydy eken. Qazir sol ózi ekken almalary ósip túr. Balalar baghyp otyr. Balalarym sol jerde túrady. Jabayy alma da әli ósip túr. Dәmi qyshqyl, úsaq alma bolatyn. Qatty boran basyn syndyryp ketti”, — dep edi.

Mariyam әpkemizding sondaghy aitqany boyynsha “Jabay alma” romanyndaghy keyipkerler Baydaly da, Zaghipa da ómirde bolghan adamdar ekenin bildik. Sol men súhbat alghan jyly “Yrysbek bar, әli tiri” dep edi. Al Naziranyng Sayyn aghamyzdyng atalas tuysy ekenin aitqan. “Aqyry sol Toqtardy kýtip ótti” degen. “Nemisting balasy Otto da ómirde bolghan” degen. Ol qazaqsha sóilese Tahauy Ahtanov: “Áy, mynauyng sap-sary bolyp alyp, qazaqsha suday ghoy” deydi eken. “Men qazaqpyn, naymanmyn, atym Otarbay” deydi eken sonda әlgi Otto. Maqaldap sóilegende sol kisilerding ózderin de tanghaldyrady eken. Sayyn aghamyz keyin sol keyipkerlerin úmytpay, kezdesip jýripti. Ájibay da ýilerine kelip túrghan eken. “Olar da kitapty oqyp, kýlip otyratyn” deydi apamyz. Osy ónirding tumasy, ýlken jazushy Úzaqbay Dospanbet “Jabayy alma” romanyn “ashy dәmdi tirshilik hikayasy” dep baghalapty.

Negizi, Sayyn aghamyz soghys kezindegi balalardyng ómirin jazyp bolyp, solardyng soghystan keyingi ómirlerin de jazbaq bolghan eken. “Keyingi jyldary densaulyghy kýrt nasharlap, tolyq jazyp ýlgere almady” dep edi sonda Mәriyam әpkemiz.

Sayyn Múratbekov ómirden ótkende Quanysh Súltanov: “Ápke, aghanyng ózi ketse de, tuyndylary qaldy. Qayysa bermeniz, “Jabayy almanyn” dәmi auyzdan ketpeydi” depti. Partizan jazushy Qasym Qaysenov pen sol ýidegi Asyl apa ekeui “Jabayy almany” kezektesip oqypty. Sonda Qasym Qaysenov: “Asyl apang soghys uaghyndaghy adamdardyng taghdyrlaryn jylap otyryp oqydy. Sening bala kezinde biz soghysta boldyq qoy. Sol kezdegi oqighalardy myiynda qalay saqtap qalghansyn?” dep sýiinishin bildiripti.

Men Mәriyam әpkemizden: “Ózining zamandastary oqydy, biz oqydyq. Al keyingi jastar qalay oqyp jatqanyn bilesiz be?” dep súradym.

“Eskeldi audanyndaghy bir mektepte 9-synyp oqushylary jaqsy kórinis qoydy. “Jabayy alma” oqulyqtaryna kirgen eken. Al “Jusan iyisi” tómengi synypta oqytylady” dep edi әpkemiz. Qazir bilmeymin, búl sol kezdegi әngime.

Biraq byltyr “Últ oqityn jýz kitap” jalpyúlttyq jobasy jariyalanghanyn bilesizder. Sol jobagha Sayyn Múratbekovting “Jabayy alma” romany da endi.

Biyl 16 mamyrda Preziydent Qasym Jomart Toqaev “Kitap oqu mәdeniyetin damytu jәne zerdeli últ qalyptastyru jónindegi sharalar turaly” Jarlyqqa qol qoydy. Osynla balalar men jastar arasynda kitap oqu mәdeniyetin damytu jәne kitap oqudyng ornyqty daghdylaryn qalyptastyru jónindegi sharalar keshenin iske asyru turaly naqty tapsyrma bar. Múnday sharalardan Sayyn Múratbekov shygharmalary da shet qalyp jatpaghanyn kórip otyrmyz.

Sayyn Múratbekovti klassik jazushy dep aityp jýrgen men ghana emespin. Mәselen qazirgi kezdegi eng kórnekti әdebiyet synshysy Amangeldi Kenshilikúly: “Alpysynshy jyldary qazaq prozasyna janalyq әkelgen ýsh iri suretker boldy, olar — Tobyq Jarmaghambetov, Aqan Núrmanov jәne Sayyn Múratbekov.

Sayyn aghamyz "Mening qaryndasym" atty alghashqy әngimesimen-aq janasha jazudyng negizin qalap ketti. Sodan bastap әdebiyetke lek-legimen kelip jatqan alpysynshy jyldardaghy talantty tolqynnyng ókilderi Áuezov pen Maylinderden keyingi dәstýrli prozany janasha týrlendiru kerek ekenin ishki bir týisikpen seze bastady. Basqasha sózben aitqanda, Sayyn Múratbekov tynnan týren salyp, basqasha jazudyng ýlgisin izdegen talantty jazushylardyng bәrine de  jol kórsetip berdi” dep jazdy.

Sayyn Múratbekovting shygharmalary turaly qalam tartpaghan zamandas aqyn-jazushy kemde-kem. 2009 jyly osy oblystyng qoldauymen “Qayda sol Ýshqara?..” degen әdeby syn kitaby shyqty. Sonda Múhametjan Qarataev, Ábdijәmil Núrpeyisov, Sheriyazdan Eleukenov, Oljas Sýleymenov, Asqar Sýleymenov, bәri bar. Onyng kitaptaryna barlyghy da jan sýisinter esseler arnaghan. Soghan bir telehabar týsirip, bir esse jazyp, 90 jyldyq mereytoyynda bayandama jasap at qosqan ózimizdi de baqyttymyz dep esepteymiz!

Jýsipbek Qorghasbek

Abai.kz