Songhy jyldary sifrlandyru ýderisi qarqyn alghan sayyn, kiyberqylmys ta shekara tandamaytyn ghalamdyq problemagha ainaldy.

Jaqynda Últtyq qauipsizdik komiyteti (ÚQK) Qazaqstan territoriyasynda zansyz jýrgen QHR-dyng 13 azamatynyng jolyn kesti. Tekseru barysynda búl sheteldikterding qúrylghylar men zamanauy tehnologiyalardy paydalana otyryp, halyqaralyq internet-alayaqtyq shemasyn úiymdastyrghany belgili boldy. Tipti olardan «Starlink» sputniktik internet jýieleri men kriptoәmiyandardaghy iri kólemdegi qarajat barlyghy anyqtaldy.

Búl oqigha Qazaqstannyng kiyberqauipsizdigi men migrasiyalyq sayasatyna qatysty birshama manyzdy saualdardy ortagha salady.

El ishindegi «kiyber-bazalar»: Qazaqstan nege tartymdy bolyp otyr?

Ústalaghan toptyng әreketi Qazaqstan azamattaryna emes, ýshinshi elderding túrghyndaryna baghyttalghany jәne shetelden koordinasiyalanghany habarlandy. Múnday «transúlttyq kiyber-habtardyn» bizding elde payda boluynyng birneshe sebebi bar:

Geopiyasasy oryn jәne internet infraqúrylymy: Qazaqstanda internet jyldamdyghy men sifrlyq qyzmetterding qoljetimdiligi joghary.

Zansyz migrasiya arnalary: Mindetti migrasiyalyq baqylaudyng belgili bir sanylaularyn paydalanyp, «zansyz sheteldikter» elge kirip, uaqytsha jasyrynugha mýmkindik tabady.

Kriptoaktivterding baqylausyzdyghy: Kriptovaluta ainalymynyng anonimdigi qylmystyq jolmen kelgen qarajatty zandastyrugha (jougha) qolayly jaghday

Zamanauy tehnologiyalar qylmyskerlerding qolynda

Oqigha kezinde tәrkilengen «Starlink» jabdyqtary qylmyskerlerding dәstýrli jergilikti provayderlerden ainalyp ótip, baqylausyz sputniktik baylanys arqyly әreket etkenin kórsetedi. Búl – kiyberqylmyskerlerding búrynghy qarapayym shemalardan ótip, joghary tehnologiyalyq dәrejege kóshkenining aiqyn dәleli bolyp tabylyp otyr.

Demek, endigi jerde arnayy qyzmetter tek dәstýrli migrasiyalyq baqylaumen shektelmey, elimizge kirgiziletin arnayy sifrlyq jәne sputniktik jabdyqtardyng monitoringin de kýsheytui tiyis.

Halyqaralyq yntymaqtastyq – basty sheshim

Atalghan isting QHR Qoghamdyq qauipsizdik ministrligimen birlese jýrgizilui jәne kýdiktilerding 16 qazanda elden shygharylyp, Qytaydyng qúqyq qorghau organdaryna tapsyryluy – ong ýrdis. Sebebi:

Qylmyskerlerding birqatary óz otanynda búrynnan izdeude bolghan.

Transúlttyq qylmyspen kýresude ónirlik memleketterding (Ortalyq Aziya, Qytay, TMD) jedel aqparat almasuy ghana nәtiyje beredi.

«Internet-alayaqtyq pen transúlttyq kiyberqylmys – tek bir elding ishki mәselesi emes. Búl – memlekettik shekaradan da, últtyq qauipsizdik sheginen de ótip ketetin ghalamdyq qater.»

Ne isteu kerek?

Atalghan jaghday – bizding tiyisti organdar ýshin ýlken dabyl. Qazaqstan tranzittik әri ashyq memleket retinde kiyberqylmyskerlerding «panalaytyn aimaghyna» (safe haven) ainalmauy tiyis. Ol ýshin:

1.Migrasiyalyq baqylaudy qatandatu: Elge kiretin sheteldikterding tirkelui men bolu merzimin sifrlyq baqylau algoritmderin arqyly kýsheytu.

2.Tehnikalyq baqylaudy arttyru: Elge әkelinetin «Starlink» tәrizdi beyresmy nemese sertifisirasiyalanbaghan sputniktik baylanys qúraldaryn esepke alu.

3.Zannamalyq bazany jetildiru: Kriptoәmiyandar men sifrlyq aktivterding zansyz ainalymyna qarsy jauapkershilikti arttyru.

Qazaqstannyng kiyberkenistigi men aqparattyq qauipsizdigi – memleket egemendigining ajyramas bóligi. Sol sebepti, múnday zansyz shemalardyng tamyryna balta shabu – uaqyt kýttirmeytin basty mindet bolyp sanalady.

Abai.kz