سوڭعى جىلدارى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى قارقىن العان سايىن، كيبەرقىلمىس تا شەكارا تاڭدامايتىن عالامدىق پروبلەماعا اينالدى.

جاقىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (ۇقك) قازاقستان تەرريتورياسىندا زاڭسىز جۇرگەن قحر-دىڭ 13 ازاماتىنىڭ جولىن كەستى. تەكسەرۋ بارىسىندا بۇل شەتەلدىكتەردىڭ قۇرىلعىلار مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ، حالىقارالىق ينتەرنەت-الاياقتىق سحەماسىن ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى بولدى. ءتىپتى ولاردان «Starlink» سپۋتنيكتىك ينتەرنەت جۇيەلەرى مەن كريپتوامياندارداعى ءىرى كولەمدەگى قاراجات بارلىعى انىقتالدى.

بۇل وقيعا قازاقستاننىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگى مەن ميگراتسيالىق ساياساتىنا قاتىستى ءبىرشاما ماڭىزدى ساۋالداردى ورتاعا سالادى.

ەل ىشىندەگى «كيبەر-بازالار»: قازاقستان نەگە تارتىمدى بولىپ وتىر؟

ۇستالاعان توپتىڭ ارەكەتى قازاقستان ازاماتتارىنا ەمەس، ءۇشىنشى ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنا باعىتتالعانى جانە شەتەلدەن كوورديناتسيالانعانى حابارلاندى. مۇنداي «ترانسۇلتتىق كيبەر-حابتاردىڭ» ءبىزدىڭ ەلدە پايدا بولۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار:

گەوپياساسي ورىن جانە ينتەرنەت ينفراقۇرىلىمى: قازاقستاندا ينتەرنەت جىلدامدىعى مەن تسيفرلىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى جوعارى.

زاڭسىز ميگراتسيا ارنالارى: مىندەتتى ميگراتسيالىق باقىلاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ساڭىلاۋلارىن پايدالانىپ، «زاڭسىز شەتەلدىكتەر» ەلگە كىرىپ، ۋاقىتشا جاسىرىنۋعا مۇمكىندىك تابادى.

كريپتواكتيۆتەردىڭ باقىلاۋسىزدىعى: كريپتوۆاليۋتا اينالىمىنىڭ انونيمدىگى قىلمىستىق جولمەن كەلگەن قاراجاتتى زاڭداستىرۋعا (جوۋعا) قولايلى جاعداي

زاماناۋي تەحنولوگيالار قىلمىسكەرلەردىڭ قولىندا

وقيعا كەزىندە تاركىلەنگەن «Starlink» جابدىقتارى قىلمىسكەرلەردىڭ ءداستۇرلى جەرگىلىكتى پروۆايدەرلەردەن اينالىپ ءوتىپ، باقىلاۋسىز سپۋتنيكتىك بايلانىس ارقىلى ارەكەت ەتكەنىن كورسەتەدى. بۇل – كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ بۇرىنعى قاراپايىم سحەمالاردان ءوتىپ، جوعارى تەحنولوگيالىق دارەجەگە كوشكەنىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ تابىلىپ وتىر.

دەمەك، ەندىگى جەردە ارنايى قىزمەتتەر تەك ءداستۇرلى ميگراتسيالىق باقىلاۋمەن شەكتەلمەي، ەلىمىزگە كىرگىزىلەتىن ارنايى تسيفرلىق جانە سپۋتنيكتىك جابدىقتاردىڭ مونيتورينگىن دە كۇشەيتۋى ءتيىس.

حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق – باستى شەشىم

اتالعان ءىستىڭ قحر قوعامدىق قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلۋى جانە كۇدىكتىلەردىڭ 16 قازاندا ەلدەن شىعارىلىپ، قىتايدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرىلۋى – وڭ ءۇردىس. سەبەبى:

قىلمىسكەرلەردىڭ بىرقاتارى ءوز وتانىندا بۇرىننان ىزدەۋدە بولعان.

ترانسۇلتتىق قىلمىسپەن كۇرەسۋدە وڭىرلىك مەملەكەتتەردىڭ (ورتالىق ازيا، قىتاي، تمد) جەدەل اقپارات الماسۋى عانا ناتيجە بەرەدى.

«ينتەرنەت-الاياقتىق پەن ترانسۇلتتىق كيبەرقىلمىس – تەك ءبىر ەلدىڭ ىشكى ماسەلەسى ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك شەكارادان دا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك شەگىنەن دە ءوتىپ كەتەتىن عالامدىق قاتەر.»

نە ىستەۋ كەرەك؟

اتالعان جاعداي – ءبىزدىڭ ءتيىستى ورگاندار ءۇشىن ۇلكەن دابىل. قازاقستان ترانزيتتىك ءارى اشىق مەملەكەت رەتىندە كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ «پانالايتىن ايماعىنا» (safe haven) اينالماۋى ءتيىس. ول ءۇشىن:

1.ميگراتسيالىق باقىلاۋدى قاتاڭداتۋ: ەلگە كىرەتىن شەتەلدىكتەردىڭ تىركەلۋى مەن بولۋ مەرزىمىن تسيفرلىق باقىلاۋ الگوريتمدەرىن ارقىلى كۇشەيتۋ.

2.تەحنيكالىق باقىلاۋدى ارتتىرۋ: ەلگە اكەلىنەتىن «Starlink» ءتارىزدى بەيرەسمي نەمەسە سەرتيفيتسيراتسيالانباعان سپۋتنيكتىك بايلانىس قۇرالدارىن ەسەپكە الۋ.

3.زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ: كريپتوامياندار مەن تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ.

قازاقستاننىڭ كيبەركەڭىستىگى مەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ اجىراماس بولىگى. سول سەبەپتى، مۇنداي زاڭسىز سحەمالاردىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن باستى مىندەت بولىپ سانالادى.

Abai.kz