Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng tóraghalyghymen Qazaqstan Respublikasy Qauipsizdik Kenesining otyrysy ótti. Negizgi mәsele – әskery reforma josparynyng jobasy.

Memleket basshysy elimizdegi auqymdy ózgeristerdi eskere otyryp, qorghanys salasyn reformalau jóninde úsynystar әzirleudi jәne ony Qauipsizdik Kenesining qarauyna engizudi tapsyrdy. Preziydent qysqa merzimde zamanaui, útqyr әri tehnologiyalyq túrghydan ozyq armiya qúrudyng airyqsha manyzyna nazar audardy.

– Qaruly kýshterding sapasyn ózgertu mindeti qoyyldy. Ózgerister basqaru isin, әskery qyzmetshilerdi dayarlaudy, kadr sayasatyn, әskery bilim berudi, qorghanysty josparlau men tehnologiyalyq jaraqtandyrudy qamtugha tiyis. Áskery qyzmetting qauipsizdigine, әskerge basshylyq etu mәdeniyetine jәne memleket resurstaryn tiyimdi paydalanugha airyqsha mәn beru kerek. Armiyanyng qoghammen qarym-qatynasy da ózgeruge tiyis. Keshendi reforma qajet. Búl iste tolyqqandy sheshimder qabyldanbayynsha, kózdegen nәtiyjege jetu mýmkin emes, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qazaqstangha әskery reformanyng qajettigining alghysharttary turaly

Qazaq eli ghasyrlar boyy armandaghan tәuelsizdigine qol jetkizip, memlekettigin jariya etken sәtten bastap memleket pen onyng tәuelsizdigin qorghau mәselesi qatar kóterildi. Áriyne, tәuelsiz respublikalarda biylikti qolyna alghan búrynghy partokrat basshylar KSRO‑nyng ydyrauyn quana qarsy  aldy dey almaymyz. Sondyqtan, olar KSRO‑ny basqa  formatta qalpyna keltiruge kýsh saldy – TMD siyaqty jasandy qúrylymdardy ómirge keltirip, «biz mәngilik birgemiz»  degendey keyip tanytty...

Memleketter arasynda «mәngilik dostyq» dep atalatyn sharttar jasalyp, búrynghy qarym qatynastar myzghymastay kýy ornady. Áskery salada KSRO‑nyng qaru‑jaraq potensialy bóliske týsse de, kóptegen respublikalar ony ózderin «KSRO‑nyng zandy múragerimiz» dep jariyalaghan Resey Federasiyasyna ótkizp berdi. Sol kezderi zansyz qaru‑jaraq saudasy da órshidi...

Al, әskery saladaghy kadr men әskery strategiyalyq mәseleler ózgermedi – әskery jýzbasylar men mynbasylardy (ofiyserlerdi) oqytu men dayyndau mindetin RF әskery joghary oqu oryndary atqara berdi. Aqyr sonynda, búl mәsele Qazaqstannyng birinshi preziydenti N.Nazarbaevtyng ýzdiksiz kóteruimen, keyinnen búl «iydeyany» Putinning ilip alyp ketuimen Resey ‑ Belorussiya ‑ Qazaqstan qúrghan, keyin Qyrghyzstan, Armeniya, Tәjikstan kirgen Kedendik odaqqa, odan әri – Euraziyalyq ekonomikalyq odaqqa, odan әri – әskery saladaghy ODKB degen «odaqqa» biriguge alyp keldi... Qazir onyng jaqsy jaghy men kelensiz tústary  qoghamda ashyq aitylyp jatyr.

Áriyne, biz kedendik odaq pen ekonomikalyq odaqtan útylyp jatqan tústarymyz óte kóp. Ony sarapshylar anyqtap, dabyl qaghyp jatyr. Al, Armeniya bolsa, búl odaqtardan bas tartugha bet aldy. Sebebi, dәl osy jaghday qazirgi bolyp jatqan Resey men Ukraina arasyndaghy soghys qimyldaryna alyp kelgenin kórip otyrmyz...

Mine, kórshi, búrynghy odaqtas memleketter arasyndaghy bitispes soghys – Qazaqstandy әskery salany jana baghytta qayta qúrugha iytermelegeni ras. Onyng bir sebebi retinde juyrda biz jazghan qazaq jastarynyng soghysqa tartyluy derekteri bolsa, ekinshisi – әskery jattyghular kezinde komandirlerding jibergen taktikalyq qatelikteri saldarynan 14 sarbazdyng sugha batyp qaza tabuy boldy.

Áskery reforma qanday maqsattardy kózdeydi

Qazirgi zamandaghy bolyp jatqan soghystar  әlemdegi búrynnan kelejatqan әskery doktrinalardyng arasyndaghy qarama‑qayshylyqty anyq kórsetip berdi: birinshisi, ekinshi dýniyejýzilik soghys taktikasyna negizdelgen KSRO әskery doktrinasy bolsa, ekinshisi, ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin qúrylghan NATO әskery aliyans ómirge keltirgen soghys doktrinasy edi.

Búl ekeuining aiyrmashylyghy jer men kóktey bolyp shyqty. KSRO әskeri armiyasynyng taktikasy әskerding maydan alanynda tikeley betpe‑bet soghysuyn eskerse, NATO әskeri qarsylasyn óz jerinde, óz elinde joydyng taktikasyn qoldanudy algha shyghardy. Ol ony Tayau Shyghystaghy lokaldy әskery qaqtyghystarda dәleldedi.

Osy jaghdayda, әskerdi damytudyng sheshushi salasy bolyp «auadaghy shayqastyn» manyzdylyghy aiqyndaldy. Al, ol bolsa, әskery salada óte joghary tehnologiyany damytudy, ghylymy jetistikterdi qoldanudy, әskeriylerdi kәsibiylendirudi talap etetin, óte qymbatqa týsetin baghyt edi. Sóitip, ózining әskery budjetin orasan dengeyge kótergen NATO elderi zamanauy úshaqtar men zymyrandar jasau jaghynan oq boyy algha ozyp ketti.

Ol, ilespeli týrde maydanda betpe bet qoldanylatyn taktikalyq qaru‑jaraqtardy da jetildirdi. Onyng qoldanugha jenil әri shaghyn týrleri ómirge keldi. Búl әsirese, auyr tehnikalargha qarsy qoldanuda óte tiyimdi boldy.

Al, úshaq jasau salasynda lokaldy jaghdayda qoldanugha tiyimdi «úshqyshsyz úshaqtardy» jasau – qazirgi zaman әskerlerining quatynyng basty barometrine ainaldy dese bolady.  Ony Ukrainada jýrip jatqan soghys qimyldary tolyq dәleldeude...

Jana әskery doktrinagha Qazaqstannyng geografiyalyq jaghdayy әser ete me?

Qazaqstan óz territoriyasynyng ýlkendigine jәne әrtýrli landshafty boluyna baylanysty, әlemde búryn sondy bolmaghan, tek «Qazaqstan ýshin jasalghan» әskery doktrinasyna ie boluy tiyis. Óitkeni, bizdegi klimattyq jәne geografiyalyq erekshelikter, әskery ghylym salasynyng damu potensialy, әskery óndiristerdi qúruy, aviasiya men teniz flotynyng damuy, әskery infraqúrylymdardyng jasaqtaluy – otyz jyl boyy óz aldyna damu mýmkindigine ie bola almady:

• Bizding kadrlardy dayyndau búrynghyday RF‑men organikalyq baylanysta qalyp keldi.
• Ásery saladaghy qúrylymdyq jýieler men qarym‑qatynastar eski qalypta saqtaldy. KSRO‑dan kele jatqan «dedovshina» (әlimjettik desek bolady) – sol kýii әskery ortagha virus bop endi.
• Búrynghy KSRO memleketterinde oryn alghan, al Qazaqstanda qatty órshigen korrupsiya men sybaylastyq Qazaqstan әskerining ayaghyna salynghan kisen bolyp shyqty – qaghaz jýzinde biri «O key» bolsa da, әskeriylerding dayyndyghy tómen bolghany ras. Óitkeni, qazirgi әskery tehnologiyany bir jylda mengeru, qaru‑jaraqty sheber qoldanu, әskery taktikany iygeru óte qiyn. Sondyqtan, eger «basqa is týsse» әskeriylerding kәsiby sheberligi, patriottyq adaldyghy, әdilettik prinsipteri joghary dengeyden kórinedi dep aitugha jýreksinip otyramyz...
• Bizdegi bilim beru salasyndaghy oryn alghan túraqsyzdyq – bolashaq әskery jastardyng bilimining tómen boluyna tikeley yqpalyn tiygizude. Onyng ýstine, tildik túrghydaghy, biregey últtyq mentaldik tәrbie túrghydaghy aiyrmashylyqtar da әskeriylerding ózara qarym qatynasynda ziyanyn tiygizetinin jasyrugha bolmas. Onyng ýstine, onday shiykilikter olardyng Otandyq sezimine de kólenkesin týsiredi – olar Otan qorghaudy «qasiyetti borysh» dep emes, «ótkinshi mindet» dep, oghan atýsti qarauy da mýmkin... Biz ony KSRO kezinde bizge «ózge últ ókilderi» dep qaraytyn әskerden jaqsy bilemiz, odan sabaq alghanbyz...
• Qazaqstanda alyp territoriyany tiyimdi qorghudyng eng bastapqy týri – drondyq tehnologiyany mengeru bolyp tabylady. Bizding geografiyalyq jaghdayymyz bizdi osyghan iytermeleydi. Sonymen qatar betpe‑bet úrys jýrgizu taktikasy da biz ýshin óte manyzdy. Endeshe, biz әskeriylerdi osy salagha bólip, olardyng arasyndaghy ýilesimdilik boluyn, olardy bir‑birine tirek bola aluyn qamtamasyz etu jaghyna kóp kónil bóluge tiyistimiz. Múndaghy negizgi maqsat – Otandy qorghau jәne jauyngerlerding ómirin saqtau iydeologiyasy boluy tiyis.
  

  Qazirgi soghysta kim jenedi?

Qazirgi soghysta kimde  kim «әue  soghysyn» jaqsy mengerse, zamanauy әskery úshaqtary kóp bolsa, myqty sputniktik barlau jýiesin qúra alsa, lokaldy jaghdayda «partizandyq soghys» jasay alsa – sol jenedi der edik.

Áriyne, ol jaghdayda mynaday sharttardyng oryndaluy manyzdy:

• Komandir – búiryq berushi ghana emes, komandir – әrbir jauyngerding әkesi de, sheshesi de boluy tiyis.
• Jauyngerler óz ómirining qasyndaghy jauyngerge tәueldi ekenin bilip, ózara dostar, әriptester, taghdyrlastar ekenderin jan‑tәnderimen sezinuleri әri úghynulary tiyis. Áskery sabaqtarda osy jaghy kóbirek qamtylsa – osy qatynas bolashaqta elimizdegi jalpy azamattyq ústanymgha ainalary sózsiz.

Sóz sony:

Áriyne, men әskery maman emespin. Onyng mol qyr‑syryn jetik mengergen komandirler bizde az emes. Degenmen, ótkendegi tragediyalyq oqighalar bәrimizding janymyzdy kýizeltkeni sebepti, biz óz oiymyzdy, yaghni, әskerge qatysty azamattyq kózqarasymyzdy sizdermen (әskeriylermen de) bólistik. Adamy túrghyda búl qalypty qúbylys – atalar men әjeler de nemerelerin oilap, olardy saghynyp qayghyrady...

Al, osy oilardy әskery úldarymyz odan әri damytyp ketedi, sóitip, elimizge qorghan bolatyn naghyz Ásker qúrady degen senimmen osy jazbamdy ayaqtadym.

Úldarymyz aibyndy bolsyn, qyzdarymyz abyroyly bolsyn!

Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz