پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. نەگىزگى ماسەلە – اسكەري رەفورما جوسپارىنىڭ جوباسى.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى اۋقىمدى وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ، قورعانىس سالاسىن رەفورمالاۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى جانە ونى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت قىسقا مەرزىمدە زاماناۋي، ۇتقىر ءارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان وزىق ارميا قۇرۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزىنا نازار اۋداردى.

– قارۋلى كۇشتەردىڭ ساپاسىن وزگەرتۋ مىندەتى قويىلدى. وزگەرىستەر باسقارۋ ءىسىن، اسكەري قىزمەتشىلەردى دايارلاۋدى، كادر ساياساتىن، اسكەري ءبىلىم بەرۋدى، قورعانىستى جوسپارلاۋ مەن تەحنولوگيالىق جاراقتاندىرۋدى قامتۋعا ءتيىس. اسكەري قىزمەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، اسكەرگە باسشىلىق ەتۋ مادەنيەتىنە جانە مەملەكەت رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك. ارميانىڭ قوعاممەن قارىم-قاتىناسى دا وزگەرۋگە ءتيىس. كەشەندى رەفورما قاجەت. بۇل ىستە تولىققاندى شەشىمدەر قابىلدانبايىنشا، كوزدەگەن ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستانعا اسكەري رەفورمانىڭ قاجەتتىگىنىڭ العىشارتتارى تۋرالى

قازاق ەلى عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ، مەملەكەتتىگىن جاريا ەتكەن ساتتەن باستاپ مەملەكەت پەن ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ ماسەلەسى قاتار كوتەرىلدى. ارينە، تاۋەلسىز رەسپۋبليكالاردا بيلىكتى قولىنا العان بۇرىنعى پارتوكرات باسشىلار كسرو‑نىڭ ىدىراۋىن قۋانا قارسى  الدى دەي المايمىز. سوندىقتان، ولار كسرو‑نى باسقا  فورماتتا قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالدى – تمد سياقتى جاساندى قۇرىلىمداردى ومىرگە كەلتىرىپ، «ءبىز ماڭگىلىك بىرگەمىز»  دەگەندەي كەيىپ تانىتتى...

مەملەكەتتەر اراسىندا «ماڭگىلىك دوستىق» دەپ اتالاتىن شارتتار جاسالىپ، بۇرىنعى قارىم قاتىناستار مىزعىماستاي كۇي ورنادى. اسكەري سالادا كسرو‑نىڭ قارۋ‑جاراق پوتەنتسيالى بولىسكە تۇسسە دە، كوپتەگەن رەسپۋبليكالار ونى وزدەرىن «كسرو‑نىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز» دەپ جاريالاعان رەسەي فەدەراتسياسىنا وتكىزپ بەردى. سول كەزدەرى زاڭسىز قارۋ‑جاراق ساۋداسى دا ءورشىدى...

ال، اسكەري سالاداعى كادر مەن اسكەري ستراتەگيالىق ماسەلەلەر وزگەرمەدى – اسكەري ءجۇزباسىلار مەن مىڭباسىلاردى (وفيتسەرلەردى) وقىتۋ مەن دايىنداۋ مىندەتىن رف اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارى اتقارا بەردى. اقىر سوڭىندا، بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۇزدىكسىز كوتەرۋىمەن، كەيىننەن بۇل «يدەيانى» ءپۋتيننىڭ ءىلىپ الىپ كەتۋىمەن رەسەي ‑ بەلورۋسسيا ‑ قازاقستان قۇرعان، كەيىن قىرعىزستان، ارمەنيا، تاجىكستان كىرگەن كەدەندىك وداققا، ودان ءارى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا، ودان ءارى – اسكەري سالاداعى ودكب دەگەن «وداققا» بىرىگۋگە الىپ كەلدى... قازىر ونىڭ جاقسى جاعى مەن كەلەڭسىز تۇستارى  قوعامدا اشىق ايتىلىپ جاتىر.

ارينە، ءبىز كەدەندىك وداق پەن ەكونوميكالىق وداقتان ۇتىلىپ جاتقان تۇستارىمىز وتە كوپ. ونى ساراپشىلار انىقتاپ، دابىل قاعىپ جاتىر. ال، ارمەنيا بولسا، بۇل وداقتاردان باس تارتۋعا بەت الدى. سەبەبى، ءدال وسى جاعداي قازىرگى بولىپ جاتقان رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس قيمىلدارىنا الىپ كەلگەنىن كورىپ وتىرمىز...

مىنە، كورشى، بۇرىنعى وداقتاس مەملەكەتتەر اراسىنداعى بىتىسپەس سوعىس – قازاقستاندى اسكەري سالانى جاڭا باعىتتا قايتا قۇرۋعا يتەرمەلەگەنى راس. ونىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە جۋىردا ءبىز جازعان قازاق جاستارىنىڭ سوعىسقا تارتىلۋى دەرەكتەرى بولسا، ەكىنشىسى – اسكەري جاتتىعۋلار كەزىندە كومانديرلەردىڭ جىبەرگەن تاكتيكالىق قاتەلىكتەرى سالدارىنان 14 ساربازدىڭ سۋعا باتىپ قازا تابۋى بولدى.

اسكەري رەفورما قانداي ماقساتتاردى كوزدەيدى

قازىرگى زامانداعى بولىپ جاتقان سوعىستار  الەمدەگى بۇرىننان كەلەجاتقان اسكەري دوكترينالاردىڭ اراسىنداعى قاراما‑قايشىلىقتى انىق كورسەتىپ بەردى: ءبىرىنشىسى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاكتيكاسىنا نەگىزدەلگەن كسرو اسكەري دوكتريناسى بولسا، ەكىنشىسى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قۇرىلعان ناتو اسكەري اليانس ومىرگە كەلتىرگەن سوعىس دوكتريناسى ەدى.

بۇل ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي بولىپ شىقتى. كسرو اسكەرى ارمياسىنىڭ تاكتيكاسى اسكەردىڭ مايدان الاڭىندا تىكەلەي بەتپە‑بەت سوعىسۋىن ەسكەرسە، ناتو اسكەرى قارسىلاسىن ءوز جەرىندە، ءوز ەلىندە جويۋدىڭ تاكتيكاسىن قولدانۋدى العا شىعاردى. ول ونى تاياۋ شىعىستاعى لوكالدى اسكەري قاقتىعىستاردا دالەلدەدى.

وسى جاعدايدا، اسكەردى دامىتۋدىڭ شەشۋشى سالاسى بولىپ «اۋاداعى شايقاستىڭ» ماڭىزدىلىعى ايقىندالدى. ال، ول بولسا، اسكەري سالادا وتە جوعارى تەحنولوگيانى دامىتۋدى، عىلىمي جەتىستىكتەردى قولدانۋدى، اسكەريلەردى كاسىبيلەندىرۋدى تالاپ ەتەتىن، وتە قىمباتقا تۇسەتىن باعىت ەدى. ءسويتىپ، ءوزىنىڭ اسكەري بيۋدجەتىن وراسان دەڭگەيگە كوتەرگەن ناتو ەلدەرى زاماناۋي ۇشاقتار مەن زىمىراندار جاساۋ جاعىنان وق بويى العا وزىپ كەتتى.

ول، ىلەسپەلى تۇردە مايداندا بەتپە بەت قولدانىلاتىن تاكتيكالىق قارۋ‑جاراقتاردى دا جەتىلدىردى. ونىڭ قولدانۋعا جەڭىل ءارى شاعىن تۇرلەرى ومىرگە كەلدى. بۇل اسىرەسە، اۋىر تەحنيكالارعا قارسى قولدانۋدا وتە ءتيىمدى بولدى.

ال، ۇشاق جاساۋ سالاسىندا لوكالدى جاعدايدا قولدانۋعا ءتيىمدى «ۇشقىشسىز ۇشاقتاردى» جاساۋ – قازىرگى زامان اسكەرلەرىنىڭ قۋاتىنىڭ باستى بارومەترىنە اينالدى دەسە بولادى.  ونى ۋكراينادا ءجۇرىپ جاتقان سوعىس قيمىلدارى تولىق دالەلدەۋدە...

جاڭا اسكەري دوكتريناعا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى اسەر ەتە مە؟

قازاقستان ءوز تەرريتورياسىنىڭ ۇلكەندىگىنە جانە ءارتۇرلى لاندشافتى بولۋىنا بايلانىستى، الەمدە بۇرىن سوڭدى بولماعان، تەك «قازاقستان ءۇشىن جاسالعان» اسكەري دوكتريناسىنا يە بولۋى ءتيىس. ويتكەنى، بىزدەگى كليماتتىق جانە گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر، اسكەري عىلىم سالاسىنىڭ دامۋ پوتەنتسيالى، اسكەري وندىرىستەردى قۇرۋى، اۆياتسيا مەن تەڭىز فلوتىنىڭ دامۋى، اسكەري ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاساقتالۋى – وتىز جىل بويى ءوز الدىنا دامۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا المادى:

• ءبىزدىڭ كادرلاردى دايىنداۋ بۇرىنعىداي رف‑مەن ورگانيكالىق بايلانىستا قالىپ كەلدى.
• اسەري سالاداعى قۇرىلىمدىق جۇيەلەر مەن قارىم‑قاتىناستار ەسكى قالىپتا ساقتالدى. كسرو‑دان كەلە جاتقان «دەدوۆششينا» (الىمجەتتىك دەسەك بولادى) – سول كۇيى اسكەري ورتاعا ۆيرۋس بوپ ەندى.
• بۇرىنعى كسرو مەملەكەتتەرىندە ورىن العان، ال قازاقستاندا قاتتى ورشىگەن كوررۋپتسيا مەن سىبايلاستىق قازاقستان اسكەرىنىڭ اياعىنا سالىنعان كىسەن بولىپ شىقتى – قاعاز جۇزىندە ءبىرى «و كەي» بولسا دا، اسكەريلەردىڭ دايىندىعى تومەن بولعانى راس. ويتكەنى، قازىرگى اسكەري تەحنولوگيانى ءبىر جىلدا مەڭگەرۋ، قارۋ‑جاراقتى شەبەر قولدانۋ، اسكەري تاكتيكانى يگەرۋ وتە قيىن. سوندىقتان، ەگەر «باسقا ءىس تۇسسە» اسكەريلەردىڭ كاسىبي شەبەرلىگى، پاتريوتتىق ادالدىعى، ادىلەتتىك پرينتسيپتەرى جوعارى دەڭگەيدەن كورىنەدى دەپ ايتۋعا جۇرەكسىنىپ وتىرامىز...
• بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ورىن العان تۇراقسىزدىق – بولاشاق اسكەري جاستاردىڭ ءبىلىمىنىڭ تومەن بولۋىنا تىكەلەي ىقپالىن تيگىزۋدە. ونىڭ ۇستىنە، تىلدىك تۇرعىداعى، بىرەگەي ۇلتتىق مەنتالدىك تاربيە تۇرعىداعى ايىرماشىلىقتار دا اسكەريلەردىڭ ءوزارا قارىم قاتىناسىندا زيانىن تيگىزەتىنىن جاسىرۋعا بولماس. ونىڭ ۇستىنە، ونداي شيكىلىكتەر ولاردىڭ وتاندىق سەزىمىنە دە كولەڭكەسىن تۇسىرەدى – ولار وتان قورعاۋدى «قاسيەتتى بورىش» دەپ ەمەس، «وتكىنشى مىندەت» دەپ، وعان ءاتۇستى قاراۋى دا مۇمكىن... ءبىز ونى كسرو كەزىندە بىزگە «وزگە ۇلت وكىلدەرى» دەپ قارايتىن اسكەردەن جاقسى بىلەمىز، ودان ساباق العانبىز...
• قازاقستاندا الىپ تەرريتوريانى ءتيىمدى قورعۋدىڭ ەڭ باستاپقى ءتۇرى – دروندىق تەحنولوگيانى مەڭگەرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىمىز ءبىزدى وسىعان يتەرمەلەيدى. سونىمەن قاتار بەتپە‑بەت ۇرىس جۇرگىزۋ تاكتيكاسى دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ەندەشە، ءبىز اسكەريلەردى وسى سالاعا ءبولىپ، ولاردىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك بولۋىن، ولاردى بىر‑بىرىنە تىرەك بولا الۋىن قامتاماسىز ەتۋ جاعىنا كوپ كوڭىل بولۋگە ءتيىستىمىز. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – وتاندى قورعاۋ جانە جاۋىنگەرلەردىڭ ءومىرىن ساقتاۋ يدەولوگياسى بولۋى ءتيىس.
  

  قازىرگى سوعىستا كىم جەڭەدى؟

قازىرگى سوعىستا كىمدە  كىم «اۋە  سوعىسىن» جاقسى مەڭگەرسە، زاماناۋي اسكەري ۇشاقتارى كوپ بولسا، مىقتى سپۋتنيكتىك بارلاۋ جۇيەسىن قۇرا السا، لوكالدى جاعدايدا «پارتيزاندىق سوعىس» جاساي السا – سول جەڭەدى دەر ەدىك.

ارينە، ول جاعدايدا مىناداي شارتتاردىڭ ورىندالۋى ماڭىزدى:

• كوماندير – بۇيرىق بەرۋشى عانا ەمەس، كوماندير – ءاربىر جاۋىنگەردىڭ اكەسى دە، شەشەسى دە بولۋى ءتيىس.
• جاۋىنگەرلەر ءوز ءومىرىنىڭ قاسىنداعى جاۋىنگەرگە تاۋەلدى ەكەنىن ءبىلىپ، ءوزارا دوستار، ارىپتەستەر، تاعدىرلاستار ەكەندەرىن جان‑تاندەرىمەن سەزىنۋلەرى ءارى ۇعىنۋلارى ءتيىس. اسكەري ساباقتاردا وسى جاعى كوبىرەك قامتىلسا – وسى قاتىناس بولاشاقتا ەلىمىزدەگى جالپى ازاماتتىق ۇستانىمعا اينالارى ءسوزسىز.

ءسوز سوڭى:

ارينە، مەن اسكەري مامان ەمەسپىن. ونىڭ مول قىر‑سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن كومانديرلەر بىزدە از ەمەس. دەگەنمەن، وتكەندەگى تراگەديالىق وقيعالار ءبارىمىزدىڭ جانىمىزدى كۇيزەلتكەنى سەبەپتى، ءبىز ءوز ويىمىزدى، ياعني، اسكەرگە قاتىستى ازاماتتىق كوزقاراسىمىزدى سىزدەرمەن (اسكەريلەرمەن دە) بولىستىك. ادامي تۇرعىدا بۇل قالىپتى قۇبىلىس – اتالار مەن اجەلەر دە نەمەرەلەرىن ويلاپ، ولاردى ساعىنىپ قايعىرادى...

ال، وسى ويلاردى اسكەري ۇلدارىمىز ودان ءارى دامىتىپ كەتەدى، ءسويتىپ، ەلىمىزگە قورعان بولاتىن ناعىز اسكەر قۇرادى دەگەن سەنىممەن وسى جازبامدى اياقتادىم.

ۇلدارىمىز ايبىندى بولسىن، قىزدارىمىز ابىرويلى بولسىن!

ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz