Beysenbi, 22 Qazan 2026
Ghibyrat 258 0 pikir 22 Qazan, 2026 saghat 16:30

«Esinde me Qarabútaq, Tahauiy?!»

Suret: qamshy.kz saytynan alyndy.

Tughan jerding topyraghynda tarihtyng izi, sol topyraqtan týlegen túdghalardyng taghdyrynda tútas bir dәuirding shejiresi jatady. Qazaq әdebiyetinde óz qoltanbasyn qaldyrghan qalamgerding biri – Shanghytbaev Quandyq Tólegenúly. Ómir joly tughan jerining tarihymen, zamandastarynyng taghdyrymen jәne ózi ghúmyr keshken kezenning ruhany tynysymen tyghyz sabaqtaqan. Sol bir әdeby orta men dәuirding shejiresin tanytu maqsatynda Qazaqstannyng halyq jazushysy, kórnekti aqyn әri audarmashy Quandyq Shanghytbaevtyng ómiri men shygharmashylyghyna qysqasha sholu jasap ótpekpiz.

«Keshir meni, Jarótkel men Shabaghan!»

Qazaqstannyng halyq jazushysy Shanghytbaev Quandyq Tólegenúly 1925 jyly 21 nauryzda qazirgi Aqtóbe oblysy Áyteke by audany Qarabútaq auylynyng Jarótkel eldi mekeninde dýniyege kelgen. Atasy Shanghytbay Qarabútaq ónirindegi bedeldi, bayquatty, dәuletti, qayyrymdy kisi bolghan. Mekkege qajylyqqa barghan, әulie jan bolypty. Jyrttyng bәri «qajy ata» atap, erekshe qúrmettep syilaghan. Shanghytbay 1933 jyly qaytys bolady da, qazirgi Sary ishan qorymyna eng alghash bolyp jerlenedi. Tipti, bir kezderi búl qorym «Shanghytbay qorymy» dep atalghan degen derek te bar. Shanghytbaydyng әkesining aty – Syrym. Syrymnan 4 úl taraghangha úqsaydy: Núrmúhammed, Shanghytbay, Aytmúhammed, Baymúhammed. Shanghytbaydyng 4 balasy bolghan. Ýlken úly – Toymaghanbet turaly derek týrli núsqada aitylady. Bir núsqada bala kezinde dýniyeden ozghang delinse, bir núsqasynda repressiya kezinde qughyn-sýrginge úshyrady delingen. Al ekinshi úly Jonys «japon tynshysy», «halyq jauy» dep ústalyp, Aqtóbe týrmesinde atylady. Al Shanghytbaydyng ýshinshi balasy Tólegende el ishinde aq peyildi, bedeldi kisi bolghan.

1937 jyly bala Quandyq 12 jasqa tolghanda әkesi Tólegen «halyq jauy» retinde ústalyp Yaroslavli oblysyna aidalyp, 1941 jyly sol jerde qaza tabady. Shanghytbaydyng kenje balasy Idiris orta sharua bolghandyqtan qughyn-sýrginnen aman qalady. Shanghytbaydyng ýshinshi úly Tólegenning 3 әieli bolghan. Birinshi әielining esimi belgisiz, derekter saqtalmaghan. Dýniyeden erterek ótip ketken. Jalghyz qyzy – Beksúlu Shanghytbaeva(Gilimanova). Onyng qyzy – Tileules  Bahitkereeva kezinde T.Jýrgenov auylynda túrghan. Quandyq aqynnyng tughan qaryndasy Álima Tólegenovanyng qyzy Zәure Nәubetiyarova bylay dep eske alady: «Beksúlu әje mening esimde. Kishkentay kezimde Qarabútaqtyng ortalyq kóshesinde, klubqa jaqyn jerde túratyn. Bәri «jylaulyq kempir» dep ataytyn. «Men jetim qaldym», - dep jii jylaushy edi. Sonda Manar әjemnin: «Qaydaghy jetim, artynda qyzyng bar ghoy!», - dep keyistik tanytatyny esimde».

Ekinshi әieli Batimadan Quandyq dýniyege keledi. Jastayynan bilimge zerek balanyng bolashaq taghdyry asharshylyq, qughyn sýrginge túspa-tús keledi. Tólegenning aghasy Jonys pen Quandyqtyng naghashy aghasy Sau da atylady. Bala Quandyq pioner qatarynan shygharylady. Mektepte ýzdik oqyghan Quandyq 15 jasynda Almatygha kelip, Qazaqtyng memlekettik uniyversiytetining filologiya faulitetine oqugha týsedi. Sol 1940 jyly birinshi kurstyng studenti Quandyqtyng túnghysh kitaby shyghady. Ol kitap – ústazy Mәulen Balaqaevpen (professor, QGhA korrespondent mýshesi) birlesip jazghan bastauysh synyptargha arnalghan qazaq tili oqulyghy. Alghashqy qalamaqysyn 16 jasar Quandyq it jekkende jýrgen әkesine arnap, qazygha tyghyp jiberedi. 1942 jyly 2-shi kurstyng studenti Quandyq Qazaqtyng melekettik baspasyna (sol uaqyttaghy Qazaqstandaghy jalghyz baspa) júmysqa alynady.

«Tәnirim – ar!»

Túnghysh ólenderin jaza bastaghan bolashaq aqyn Múhtar Áuezov, Beysembay Kenjebaev, Ábu Sәrsenbaev sekildi túlghalarmen tanysady. Sol jyly Quandyq «Qazaq jýregi» (keyinnen «AR») atty birinshi óleng jinaghyn baspagha tapsyrady. Osy uaqytta redaktor Quandyqqa bastyghy Beysembay Múhtar Áuezovting «Abay joly» romanynyng qoljazbasyn jasyryn beredi. Partiya ortalyq komittetining adamdary kitaptyng shyghuyna qarsy bolghasyn, Beysembay Kenjebaev pen Quandyq Shanghytbaev kitapty eshkimge bildirmey jasyryn shygharady.

1942 jyldyng 26 shildesinde «Sosialistik Qazaqstan» gazetinde birigip resenziya jazady. Odan keyin Beysembay Kenjebaev bas redaktorlyq qyzmetinen «óz erkimen» ketuge mәjbýr bolady. Al 3-kurstyng ýzdik studenti Quandyq, Nýrpeyis Bayghaninge qatysty partiya qaulysy shyqqannan keyin, Aqtóbege Bayghaninning әdeby hatshysy retinde ketedi. «AR» baspadan shyqpay qalady. Tәkәppar jas aqyn (itjekkende jýrgen «halyq jauynyn» balasy) sol túnghysh jinaghyna «Men – qazaq!» degen ólenin kirgizedi.

Stalinning kezinde olay jazu – erlik boldy. «AR» óleninde Shanghytbaev:

«Tәnirim – ar, soghan ghana baghynam,

Jalbyrynam, jalghyz soghan jalynam.

Patsha tәji jolda jatsa, qayyrylmay,

Teuip ótip, aldyna kep tabynam», - dep jazady.

Osy isi ýshin Almatydan qughyndalghan talantty jas aqyndy qútqaryp qalugha qazaq tarlandarynyng «auyr artilleriyasy» partiyanyng belsendilerimen kýreske shyqty. 1943 jyly Múhtar Áuezov Aqtóbede jýrgen Quandyqtyng baspada jatqan «Qazaq jýregi»(«AR») kitabyna alghysóz jazdy. Qanysh Sәtbaev Quandyqty 3-kurstan jana ghana qúrylghan Qazaq ghylym akademiyasynyng aspiranturasyna eksternat etip birden kóshiru turaly sheshim shygharady. Sheshimge soghys kezindegi Almatyda túrghan belgili ghalym S.IY.Malov qol qoyady.

Negizi sol 1940-1950 jyly talanty aqyn Quandyq Shanytbaev pen Qasym Amanjolov óte-móte shet qaqpay kórdi. Ol kezde esh jer júmysqa almaghasyn Shanghytbaev tughan jeri Qarabútaqta 3-4 jylday audan ortalyghynda júmys istedi.

«Ómirdegi jana betbúrys»

1944 jyly Quandyq Shanghytbaev ómirindegi baqytty kezderin birge ótkizgen jary Mariyamgha ýilenedi. Birinshi úly Sardarbek 9 ailyghynda qaytys bolady. Ekinshi úly Ánuarbek 90 jyldary qaytys bolady(oqystan). 1953 jyly dýniyege kelgen Janna degen ýlken qyzy qazir Angliyada túrady. Odan keyingi úly Jәnibek pen kishi qyzy Gәuhar Almatyda túrady. Quandyq Shanghytbaevpyng birinshi әieli qaytys bolghannan keyin, 70 jyldargha tayau uaqytta Hanshayymgha ýilenedi. 1995 jyly «Mahabbat pen ghadauat» atty kitaby shyqqannan keyin «Qazaqstannyng halyq jazushysy» atanyp, tughan jerine kelip, Qarabútaq halqy Quandyq atamyzgha 70 jas mereytoyyn jasap, qazaqtyng salt-dәstýrine say shapan jauyp jyly, lebizderin bildirgen bolatyn.

Shanghytbaev 1944-1955 jyldary Aqtóbe pedagogikalyq institunda kafedra mengerushisi bolyp, әdebiyet turaly leksiyalaryn oqyghan. Sol kezde orys tilindegi «Aktubinskaya pravda» gazetinde tilshi, әdeby qyzmetker, bólim mengerushisi, Núrpeyis Bayghaninning әdeby hatshysy boldy. 1948 jyly A.S.Pushkinning «Evgeniy Onegiyn» romanyn audarghanda ol nebәri 23 jasta edi. Keyin ony qayta tәrjimalady. Leopolid Sedar Sengordyng «Chaka» dramalyq dastanyn audardy. Ol romannyng negizgi bet-beynesin qazaqtyng túrmys-tirshiligine, aqyl-parasatyna, týsinik talghamyna layyqtap jetkizdi. Aqyn kózi tirisinde: «Qazaq aqynynyng bir mindeti bar. Ol mindet – óz ólenin jazudan basqa, ózi jaqsy kórip únatqan basqa elding aqynynyng ólenin ana tiline audaryp, halqyna tanystyru», - dep amanat aityp ketken bolatyn. Aqyn Quandyq Shanghytbaev shyghys pen batystyng tanymal aqyndarynyng ólenderin audardy. Mysaly Omar Hayamnyng rubaylaryn qazaqsha sóiletti. Sonymen qosa R.Hafiyz, R.Berns, G.Geyne, Ho Shy Miyn, N.Kuchak, Nadir Nadirpur, Aly Sardar Djafari, Hizmet Abdulliyn, Mirtemiyr, Musa Jәliyl,  jәne t.b. aqyndardyng ólenderin shyrayyn ashyp qazaqshagha audardy.

«Shyrqap býgin shalghay ketken shaghalan!»

Aqyn 1955-1973 jyldary «Qazaq әdebiyeti» gazetining redaktory, «Júldyz» jurnaly bas redaktorynyng orynbasary, keyin bas redaktory, Qazaqstan Jazushylar odaghynyng hatshysy, «Qazaqfilim» kinostudiyasynyng ssenariy-repertuar alqasynyng bas redaktory boldy. «Mәdeniyet pen túrmys» jurnalynyng jauapty hatshysy, qazaq radiosynyng әdeby habar taratu bólimining bas redaktory, 1974 jyly Qazaqstan Jazushylar odaghynyng kenesshisi boldy. 1980-1987 jyldar aralyghynda «Jyr jahany», «Gýltolqyn», «Sarshatamyz», «Jyl qúsy» atty lirikalyq shygharmalary jaryq kórdi. Ol Quanysh Bayseyitovpen birigip «Beu, qyzdar-ay»(1960), «Oy, jigitter-ay»(1967), «Qútyrghannan qútylghan»(1976) piesalaryn, «Altyn taular»(1960, muzykasy Q.Qojamiyarov pen N.Tilendiyevtiki), «Aysúlu»(1963, muzykasy S.Múhamedjanovtiki) operalarynyng librettosyn jazdy.

Quandyq Shanghytbaevtyng kóptegen ólenderine әn jazylghan. Sydyq Múhamedjanovtyng «Terbeledi tyng dala», «Tynyshtyq – әlemge», «Áyteuir, sol qyz bir súlu», «Ua, jengeler, jengeler», «Esimde» jәne t.b. sazgerlerding biraz әnderine jazghan mәtinderi halyq jadynda.

1945 jylghy «AR» atty enbegi aqynnyng jýrek sózing jetkizip túrghanday kórinedi. Az jazsa da, saz jazatyn aqyn búdan keyin 1968 jyly «Aqqu әni», 1970 jyly Orys tilinde «Ólender», 1976 jyly «Arma, respublikam», «Lirika» ólender jinaghyn shyghardy. 1995 jyly «Mahabbat pen ghadauat» óleni shyqqannan keyin Quandyq Shanghytbaevqa Qazaqstannyng halyq jazushysy ataghyn aldy. Búl aqynnyng kózi tirisindegi songhy óleng jinaghy. 2001 jyly 19 nauryzda 76 jasynda tarlan aqyn Almaty qalasynda kóz júmdy.

Bar sanaly ómirin shygharmashylyqqa arnaghan aqynnyng 100 jyldyghy 2025 jyly tughan jeri Qarabútaq ónirinde atalyp ótti. Búl sharany ótkizuge aqynnyng qyzy Gauhar Quandyqqyzy tikeley atsalysty. Mereytoy Áyteke by júrtshylyghy ýshin aituly oqigha bolyp tarih betinde qaldy. Gauhar Quandyqqyzynyng әkesining 100 jyldyq mereytoyyn Qarabútaqta ótkizu sebebi, aqynnyng ómiri men shygharmashylyghynda Qarabútaq airyqsha oryn alady. Oghan «Esinde me Qarabútaq, Tahauiy?!» t.b. әnderi dәlel.

Asqar Rahymjanúly, tarihshy, ólketanushy

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

46 - sóz

Nauka deystviya – ot teoriy k praktiyke

Almaz Eshanov 1099
46 - sóz

Bir taghdyrdyng ar jaghyndaghy bir dәuir

Inara Aubakirova 1145
46 - sóz

Akademiyk: Resey ghylymgha qaru kezendi!

Núrgeldi Ábdighaniyúly 1595