Jazushy bolmaq adamgha «Geniy» («Danyshpan») filimin kóru — paryz. Vulf pen Perkins arasyndaghy qoljazbany qyrqu, avtor men redaktordyng tartysy, bes myng bettik mәtin, «Kitapty jaqsartamyz ba, әlde basqa kitap jasap jiberemiz be?» degen kýmәn, eng sonynda Vulftyng ózegin órtegen ókinishke toly haty shygharmashylyqqa qatysy bar kez kelgen adamdy tolghandyrmay qoymaydy.

Kinony basynan sonyna deyin qarap, әsirese Tomas Vulf pen Maks Perkinsting qoljazbamen júmys isteytin tústaryn, olardyng dostyghynyng qalay tuyp, qalay daghdarysqa úshyraytynyn baqylau úly kitap jazu jolyndaghy mashaqatty anyq kórsetedi. Bir qyzyghy, filimning ózegi «danyshpan jazushy turaly» emes. Meninshe, basty týiin: «Úly shygharma jalghyz adamnyng ishinde tua ma, әlde ony syrttan kóre alatyn ekinshi adamnyng kózi de kerek pe?» degen saualgha berilgen jauapta jatyr.

«Geniy» Nobeli syilyghyn aludy armandaghan qazaq qalamgerine qanday tәmsil beredi?

Alghash kezdeskende Vulf — asau tasqyn. Onyng ishinde sóz de, oqigha da, ómir de shamadan tys kóp. Búrqyratyp әp-sәtte buma-buma qaghazgha toqtamay jaza beredi. Kókpen tikeley baylanysy bar sekildi. Qalamynan qaghazgha týsken әr sózdi altynday qorghashtaydy. Bәrin kitapqa kirgizgisi keledi. Amerikanyng «әr qalasyn, әr auylyn, әr tasyn, әr japyraghyn, әr balasyn, әr ózenin» qamtudy maqsat etedi.

Al redaktor, qazirgishe aitqanda produser, bir betten bir-aq sóilem qaldyrady. Bir bettik dýniyeni jazushydan bir sóilemge deyin yqshamdaudy talap etedi.

Ekinshi kitaby kelgende qoljazbasy bes myng betke jetedi. Oqigha ózegine qatysty bir sóilem jazudy súraghanda, ol elu bet jana mәtin alyp keledi. Perkins oghan romanist bolu ýshin materialdy «iriktep, pishin beru kerektigin, sujetti sozbau» qajettigin týsindiredi.

Filimdegi produserlik-redaktorlyq ónerden ónege alar eng keremet sabaq mahabbat kórinisinde ottay laulap jalghasady. Vulf bir qyzdyng kózin suretteu ýshin tenizdi de, týtindi de, matany da, týsti de, zoologiyany da aq ólenmen úiqastyryp jazyp tastaydy. Ghalamat lirika! Biraq produser Perkins odan qarapayym oqyrman týsinip qabyldaytyn nәrseni súraydy: «Adam alghash ghashyq bolghanda shynymen osynyng bәrin oilay ma?»

Birinshi kitabymen Amerika júrtshylyghynyng maqtauyna mastanghan Vulf kónbey arpalysady. Aqyrynda redaktor-produserding degenine kónip, bir bólimnen eki-aq sóilem qaldyrugha kelisedi. Produserdi moyyndaydy. Sóitip, qalyng suretteulerding arasynan oqighanyng ózegin qaldyrady: әieldi kórdi, kózi kók edi, ol bir sәtte ghashyq boldy, al bólmedegiler onyng ishinde ne bolghanyn bayqamady... Osymen toqtaydy.

Bәlkim, oqylmaytyn, bir myng tirajy satylmay qalatyn bizding qazaq jazushylarynyng romanyna jetpey jýrgen mәsele osy emes pe eken?

Filimde búdan da tereng mazmún bar. Produser Perkins qoljazbany qysqarta beredi, biraq keyin ózi de qorqa bastaydy: «Men onyng kitabyn jaqsarttym ba, әlde jay ghana basqa kitap jasap shyghardym ba?» degen kýdik mazalaydy. Keyin ol tipti «Vulftyng bastapqy núsqasy sol kýiinde qaluy tiyis pe edi?» dep ózine súraq qoyady...

Nollivud filimderin ýlken ekrangha shygharar aldynda da dәl osylay bolady. Rejisser filimdi dayyndap, produserge tapsyrady. Produser rejisserge kurortqa joldama berip, «demal» deydi. Sosyn ózi filimdi qysqartugha kirisedi. Naqty derekterge sýiensek, produser rejisserding filimin jartysyna deyin qysqartyp tastaydy. Sony biletin rejisser kurortta jatyp depressiyagha týspes ýshin kýni-týni ishedi, qydyrady, ómirding mәnin úghynudan qashady...

Produser jazushygha mynaday talaptar qoyady: — Búl oqigha búrynghy tarauda bolghan nәrseni qaytalamay ma? — Basty keyipker shynymen osylay sóiley me? — Myna ýsh bettik oidy bir-aq әreketpen kórsetuge bolmay ma? — Myna detalidy qazir aitpay, eki jýz betten keyin qaytarsaq kýshtirek bolmay ma?

Osylay kete beredi...

Filimdegi produser men jazushy arasyndaghy kezekti kelispeushilikte aitylghan myna bir auyz sóz maghan qatty únady: Perkins ózining júmysyn avtordyng ornyna jazu emes, «kitapty oqyrmangha eng jaqsy qalpynda jetkizu» dep týsinedi.

«Geniydin» bizge búdan da ýlken eskertui bar.

Vulf pen Perkins eki jyl boyy kitappen ómir sýredi. Týnde júmys isteydi. Otbasy keyinge qalady. Perkinsting әieli oghan óte auyr sóz aitady: «Múnday jazushy ómirde bir-aq ret kezdesetin shyghar, biraq qyzdarynnyng balalyq shaghy da bir-aq ret bolady» dep jazghyrady.

Qalamger úly kitap jazu ýshin býkil ómirin qúrban etip ótkizip aluy әbden mýmkin.

Vulf — talantty, biraq egoist; sýikimdi, biraq tózgisiz; jomart, biraq qatygezdik jasap ketedi. Dosyn erekshe qúrmetteydi, artynan soghan qarsy shyghady. Danq kelgen kezde Perkins ony «jasady» degen sóz namysyna tiyip: «Meni balshyqtan iylep shygharghanday kórsetedi, men — tuma talant, Qúday qalaghan jazushymyn!» — dep ashulanady.

Búl filimning sony — naghyz melodrama.

Ekeuining arasy búzylady. Vulf ketedi, basqa baspagha auysady. Ashu, namys, ókpe aralasady. Biraq ajal jaqyndaghanda onyng syrtqy kelbeti aldamshy dýniyeden arylady. Ólim aldynda, ómirden qoshtasar sәtte produser Perkinske jazghan songhy hatynda aitylghan sózderding astynda bir-aq sezim qalady: ókinish pen alghys. Danq daqpyrymen basy ainalyp, aitqan auyr sózderine ókinedi. Perkinsting jasaghan enbegine raqmet aitady, tiri qalsa, jaqsyraq adam bolyp, týzu jolgha týsetinin jazady.

Qalay oilaysyzdar, qazirgi uaqytta jazushy men produser birlese qyzmet etui kerek pe? Olar әr taraudy Vulf pen Perkins siyaqty sóilemine deyin otyryp qashasa, bәlkim, Nobeli jaqty tónirektep qaytatyn qazaq romany jazylatyn shyghar?

Búl — ómirde bolghan oqigha.

Produser Perkins әlem tanyghan ýsh klassik jazushyny osylaysha dayarlap shygharghan. Bireui — Ernest Heminguey bolatyn...

Oqyp qana qoymay, kózqaras-pikirinizdi jazyp ketinizder. Keninen oilasayyq! Qazaq jazushysy Nobeli alsyn desek... Meninshe, bizding qoghamda Nobeli jazushygha emes, publisistke búiyratyn siyaqty.

Mahat Sadyq

Abai.kz