25 QAZAN – RESPUBLIKA KÝNI: QAZAQSTAN MEMLEKETTILIGINING TARIHY BASTAULARY, EGEMENDIK IYDEYaSY JÁNE TÁUELSIZ DAMU BAGhYTTARY

Árbir halyqtyng tarihynda onyng bolashaq damu baghytyn aiqyndaytyn, qoghamdyq sanasynda tereng iz qaldyratyn manyzdy oqighalar bolady. Qazaqstan ýshin osynday tarihy belesterding biri – 25 qazan, Respublika kýni. Búl mereke elding sayasiy-qúqyqtyq derbestikke úmtylysyn, últtyq memlekettilikting janghyruyn jәne tәuelsizdikke bastar tarihy joldy bildiredi.

1990 jylghy 25 qazanda Qazaq KSR Jogharghy Kenesi Memlekettik egemendik turaly deklarasiyany qabyldady. Búl qújat Qazaqstannyng egemen memleket retinde qalyptasuynyng manyzdy qúqyqtyq-sayasy kezenin aiqyndady. Deklarasiyada respublikanyng aumaqtyq tútastyghy, memlekettik biylikting derbestigi, últtyq mәdeniyetti damytu jәne Qazaqstan halyqtarynyng mýddelerin qorghau siyaqty qaghidattar kórinis tapty.

Respublika kýnining tarihy manyzyn týsinu ýshin ony bir ghana sayasy oqighamen shekteuge bolmaydy. Búl data qazaq halqynyng memlekettilik dәstýrlerimen, azattyq jolyndaghy kýresimen, últtyq intelliygensiyanyng iydeyalarymen jәne HH ghasyrdyng sonyndaghy qoghamdyq ózgeristermen sabaqtastyqta qarastyryluy qajet.

Maqalanyng maqsaty – Respublika kýnining tarihy mәnin ashyp, 1990 jylghy Egemendik deklarasiyasynyng tәuelsiz Qazaqstannyng qalyptasuyndaghy ornyn jәne qazirgi qogham ýshin manyzyn ghylymy túrghydan baghalau.

QAZAQ MEMLEKETTILIGINING TARIHY NEGIZDERI JÁNE AZATTYQ IYDEYaSY

Qazaqstan memlekettiligining tarihy tәuelsizdik jariyalanghan 1991 jyldan ghana bastalmaydy. Onyng tereng tarihy tamyrlary bar. Qazaq handyghynyng qúryluy, dәstýrli memlekettik basqaru jýiesining qalyptasuy, elding aumaqtyq tútastyghyn saqtau jolyndaghy kýres jәne qoghamdyq birlikti nyghaytugha baghyttalghan sayasy tәjiriybe últtyq memlekettilik tarihynyng manyzdy kezenderin qúraydy.

Qazaq handyghynyng qalyptasuy qazaq halqynyng etnikalyq jәne sayasy birigu ýderisinde airyqsha oryn aldy. Handyq biylik, biyler instituty, әdet-ghúryp qúqyghy jәne eldi qorghaugha baghyttalghan әskery úiym dәstýrleri qoghamnyng sayasy ómirinde manyzdy qyzmet atqardy. Áriyne, dәstýrli handyq memleketti qazirgi últtyq memleketpen tolyqtay tenestiruge bolmaydy. Alayda tarihy sabaqtastyqty zertteu memlekettik basqaru, jer tútastyghy jәne qoghamdyq jauapkershilik turaly týsinikterding qalyptasuyn terenirek payymdaugha mýmkindik beredi.

XVIII–XIX ghasyrlardaghy otarlyq qysymgha qarsy qozghalystar da qazaq qoghamynyng sayasy derbestikke úmtylysyn kórsetti. Syrym Datúly, Isatay Taymanúly men Mahambet Ótemisúly, Kenesary Qasymúly bastaghan qozghalystardyng tarihy mazmúny men maqsattary birdey bolghan joq. Degenmen olardy zertteu jer mәselesi, sayasy biylik, dәstýrli basqaru jýiesi jәne halyqtyng ózindik damu qúqyghy mәselelerining qazaq tarihynda úzaq uaqyt boyy ózekti bolghanyn kórsetedi.

HH ghasyrdyng basynda últtyq janghyru iydeyalary jana sayasy sipat aldy. Alash qozghalysynyng qayratkerleri últtyq avtonomiya, bilim beru, qúqyqtyq memleket, jerdi qorghau jәne halyqtyng sayasy ókildigin qamtamasyz etu mәselelerin kóterdi. Alash iydeyalaryn 1990 jylghy Egemendik deklarasiyasymen tikeley әri tolyq tenestiru tarihy kýrdelilikti jenildeter edi. Alayda últtyq memlekettilik, bilim, mәdeniyet jәne sayasy derbestik mәselelerine qatysty iydeyalyq sabaqtastyqty ghylymy túrghydan zertteuding manyzy zor.

Osy túrghydan alghanda, Respublika kýni – әr kezendegi tarihy tәjiriybeni baylanystyra otyryp, qazaq qoghamynyng memlekettilik turaly týsinikterining qalay ózgergenin zerdeleuge mýmkindik beretin manyzdy data.

1990 JYLGhY 25 QAZAN: MEMLEKETTIK EGEMENDIKKE JASALGhAN TARIHY QADAM

HH ghasyrdyng sonynda Kenes Odaghynyng sayasy jәne ekonomikalyq jýiesinde tereng daghdarys bayqaldy. Qayta qúru, jariyalylyq, odaqtas respublikalardyng sayasy belsendiligining artuy jәne últtyq mәselelerding ashyq talqylanuy búrynghy memlekettik qatynastardyng ózgeruine yqpal etti.

Osynday jaghdayda 1990 jylghy 25 qazanda Qazaq KSR Jogharghy Kenesi № 307-XII qaulymen Memlekettik egemendik turaly deklarasiyany qabyldady. Búl oqigha Qazaqstannyng memlekettik derbestikke qaray bet alghanyn bildiretin manyzdy sayasiy-qúqyqtyq qadam boldy.

Deklarasiyanyng tarihy manyzyn birneshe baghyt boyynsha baghalaugha bolady.

Birinshiden, qújat Qazaqstannyng memlekettik egemendigin jariyalap, respublikanyng sayasiy-qúqyqtyq mәrtebesin jana túrghydan aiqyndady. Egemendik mәselesining zandyq qújatta bekitilui memlekettik biylik pen respublikanyng bolashaghyna qatysty mәselelerdi derbes sheshuge úmtylysty bildirdi.

Ekinshiden, deklarasiyada aumaqtyng tútastyghy men bólinbeytindigine, últtyq mәdeniyetting damuyna jәne halyqtardyng qúqyqtaryna qatysty qaghidattar kórinis tapty. Búl mәseleler keyingi tәuelsiz memleketting qúqyqtyq negizderin qalyptastyruda manyzdy oryn aldy [1].

Ýshinshiden, deklarasiya egemendik pen memlekettik tәuelsizdik úghymdarynyng araqatynasyn týsinuge mýmkindik beredi. Egemendik turaly qújat qabyldanghan kezde Qazaqstan әli Kenes Odaghynyng qúramynda bolatyn. Sondyqtan 1990 jylghy 25 qazandy tolyq memlekettik tәuelsizdikting jariyalanghan kýni retinde kórsetu dúrys emes. Onyng tarihy mәni – tәuelsizdikke aparatyn sayasiy-qúqyqtyq joldyng manyzdy kezenin qalyptastyruynda.

Tórtinshiden, deklarasiya Qazaqstannyng bolashaq memlekettik qúrylymy turaly mәselelerdi qúqyqtyq túrghydan tújyrymdaugha jol ashty. Osy túrghydan alghanda, 1990 jylghy 25 qazan men 1991 jylghy 16 jeltoqsan bir-birin almastyratyn emes, tarihy mazmúny jaghynan ózara baylanysty eki manyzdy data bolyp sanalady.

EGEMENDIKTEN TÁUELSIZDIKKE: TARIHY SABAQTASTYQ

1990 jylghy Egemendik deklarasiyasynan keyin Qazaqstannyng memlekettik derbestikke ótu ýderisi jalghasty. 1991 jylghy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tәuelsizdigi turaly» Konstitusiyalyq zang qabyldandy. Osy qújat Qazaqstannyng tәuelsiz memleket mәrtebesin zang jýzinde bekitti.

Eki tarihy qújattyng manyzyn ajyrata otyryp baghalau qajet. 1990 jylghy deklarasiya egemendik qaghidattaryn jariyalap, sayasiy-qúqyqtyq negiz qalyptastyrsa, 1991 jylghy Konstitusiyalyq zang memlekettik tәuelsizdikti resmy týrde jariyalady. Sondyqtan Respublika kýni men Tәuelsizdik kýni Qazaqstannyng jana tarihyndaghy ózara sabaqtas, biraq mazmúny bólek tarihy kezenderdi bildiredi.

Tәuelsizdik jyldarynda Qazaqstan memlekettik instituttaryn qalyptastyru, Konstitusiyalyq jýieni damytu, halyqaralyq qatynastardyng derbes subektisi retinde ornyghu jәne últtyq ekonomika qúru baghytynda manyzdy ózgeristerden ótti. Memlekettik rәmizderding qabyldanuy, últtyq valuta – tengening engizilui, diplomatiyalyq baylanystardyng keneni jәne halyqaralyq úiymdarmen yntymaqtastyqtyng damuy osy ýderisting negizgi qúramdas bólikterine ainaldy.

Tәuelsiz memlekettilikting nyghangy tek sayasiy-qúqyqtyq aktilermen ólshenbeydi. Onyng túraqtylyghy ekonomikalyq mýmkindikterge, bilim men ghylymnyng damuyna, әleumettik әdilettilikke, qoghamdyq senimge jәne azamattardyng el taghdyryna qatysuyna da baylanysty.

Osy sebepti Respublika kýni ótkendi eske alumen qatar, tәuelsizdikting mazmúny men sapasy turaly oilanugha mýmkindik beredi. Memleketting derbestigi azamattardyng qúqyqtary qorghalghanda, zang ýstemdigi qamtamasyz etilgende jәne qoghamnyng damu mýmkindikteri keneygende naqty qoghamdyq qúndylyqqa ainalady.

RESPUBLIKA KÝNI: TARIHY JADY JÁNE ÚLTTYQ BIREGEYLIK

Respublika kýni Qazaqstanda últtyq mereke mәrtebesine iye. 2022 jyly 29 qyrkýiektegi zannamalyq ózgeristerden keyin 25 qazannyng últtyq mereke retindegi mәrtebesi qalpyna keltirildi. Búl sheshimning qoghamdyq manyzy – Qazaqstannyng egemendik tarihyndaghy bastapqy kezenge nazar audarudy kýsheytuinde.

Tarihy jady qoghamnyng ótkendi qalay týsinetinin ghana emes, bolashaqqa qanday qúndylyqtarmen qadam basatynyn da aiqyndaydy. Merekelerding qoghamdyq qyzmeti osy túrghydan baghalanuy tiyis. Olar tarihy oqighalardy eske týsirumen shektelmey, úrpaqtar arasyndaghy baylanysty nyghaytugha, ortaq azamattyq jauapkershilikti qalyptastyrugha jәne memlekettilik qúndylyqtaryn týsindiruge yqpal etedi.

Respublika kýnin atap ótu barysynda tarihy derekterge, zannamalyq qújattargha, arhiv materialdaryna jәne ghylymy zertteulerge sýienu manyzdy. Merekening mazmúny tek saltanatty is-sharalarmen shektelmey, qoghamdyq pikirtalastarmen, ghylymy konferensiyalarmen, studenttik zertteulermen jәne bilim beru jobalarymen tolyqtyryluy qajet.

Ásirese jastar ýshin 1990–1991 jyldardaghy oqighalardyng mәnin týsindiru ózekti. Egemendik deklarasiyasynyng qalay qabyldanghanyn, onyng qanday mәselelerdi sheshuge baghyttalghanyn jәne tәuelsizdikke ótu ýderisinde qanday ról atqarghanyn bilu tarihy sanany qalyptastyrady.

Últtyq biregeylikti nyghaytu basqa halyqtardyng tarihy men mәdeniyetin joqqa shygharudy bildirmeydi. Qazaqstannyng tarihy tәjiriybesi últtyq mәdeniyetti damytu, azamattardyng teng qúqyqtaryn qúrmetteu jәne qoghamdyq kelisimdi saqtau mәselelerin ózara baylanysty qarastyru qajettigin kórsetedi. Memlekettilikting beriktigi ortaq azamattyq jauapkershilik pen qogham mýshelerining el bolashaghyna senimine de sýienedi.

TÁUELSIZ QAZAQSTANNYNG JETISTIKTERI MEN TARIHY JAUAPKERShILIGI

1991 jyldan bergi kezeng Qazaqstan ýshin memlekettilikti qalyptastyrumen qatar, jana ekonomikalyq, әleumettik jәne halyqaralyq jaghdaylargha beyimdelu kezeni boldy. El halyqaralyq arenada derbes sayasat jýrgizip, syrtqy ekonomikalyq baylanystaryn keneytti. Bilim beru jýiesi, ghylymy mekemeler, mәdeny instituttar jәne últtyq tarihty zertteu baghyttary jana damu mýmkindikterine ie boldy.

Sonymen birge tәuelsiz damu tarihyn tek jetistikter tizimi retinde qarastyru jetkiliksiz. Ghylymy taldau qol jetkizilgen nәtiyjelermen qatar, sheshimin kýtken mәselelerdi de ashyq qarastyruy kerek. Ekonomikany әrtaraptandyru, ónirler arasyndaghy damu aiyrmashylyqtaryn azaytu, әleumettik teng mýmkindikterdi keneytu, bilim men ghylymnyng sapasyn arttyru, tarihiy-mәdeny múrany qorghau – el bolashaghyna yqpal etetin manyzdy baghyttar.

Memlekettik egemendikting tarihy manyzy qazirgi qoghamnyng aldynda túrghan mindetterdi týsinumen tolyqtyrylady. Egemendik – tek tarihy oqigha nemese zandyq mәrtebe emes. Ol elding damu jolyn tandau, últtyq mýddelerdi qorghau jәne qabyldanghan sheshimder ýshin jauapkershilik alu mýmkindigimen de baylanysty.

Osy túrghydan alghanda, Respublika kýni qoghamdy ótkenning tәjiriybesin saralaugha jәne bolashaqtyng basymdyqtaryn aiqyndaugha shaqyrady. Tәuelsizdikting úzaq merzimdi beriktigi sapaly bilimge, ghylymy oilaugha, bilikti mamandargha, tiyimdi memlekettik basqarugha jәne qoghamdyq senimge tәueldi.

Qazaqstan tarihyn zertteu men oqytuda da osy mindetter manyzdy. Tarihy oqighalardy dayyn tújyrymdar týrinde ghana úsynbay, olardyng sebepterin, saldaryn, derekkózderin jәne әrtýrli týsindirilu mýmkindikterin taldau qajet. Múnday tәsil studentterding syny oilauyn damytyp, tarihy sananyng ghylymy negizde qalyptasuyna yqpal etedi.

Sonymen, 25 qazan – Respublika kýni Qazaqstannyng memlekettik egemendikke qaray jasaghan tarihy qadamyn bildiretin manyzdy últtyq mereke. 1990 jylghy 25 qazanda qabyldanghan Memlekettik egemendik turaly deklarasiya elding sayasiy-qúqyqtyq derbestigining negizderin aiqyndaugha yqpal etti. Al 1991 jylghy 16 jeltoqsandaghy memlekettik tәuelsizdik turaly Konstitusiyalyq zang Qazaqstannyng tәuelsiz memleket mәrtebesin resmy týrde bekitti.

Búl eki data Qazaqstannyng jana tarihyndaghy birin-biri tolyqtyratyn, biraq mazmúny jaghynan erekshelenetin tarihy belester bolyp tabylady. Respublika kýnining mәni osy sabaqtastyqty dúrys týsinude jәne egemendik iydeyasynyng elding keyingi damuymen baylanysyn ghylymy túrghydan baghalauda jatyr.

Qazaq memlekettiligining tarihy dәstýrleri, azattyq qozghalystarynyng tәjiriybesi, Alash qayratkerlerining iydeyalary jәne tәuelsizdik kezenindegi sayasiy-qúqyqtyq ózgerister últtyq tarihtyng kýrdeli әri kópqyrly sipatyn kórsetedi. Búl qúbylystardyng arasyndaghy sabaqtastyqty zertteu tarihy úqsastyqtardy mehanikalyq týrde izdeudi emes, әr dәuirding erekshelikterin eskere otyryp, úzaq merzimdi qoghamdyq ýderisterdi týsindirudi talap etedi.

Respublika kýni – tarihy jadyny janghyrtudyn, memlekettik egemendikting qúndylyghyn týsinuding jәne azamattyq jauapkershilikti arttyrudyng manyzdy mýmkindigi. Onyng qoghamdyq mәni ótkenge qúrmetpen qaraumen ghana shektelmey, bilimdi, әdiletti, jauapty jәne bәsekege qabiletti qogham qúrugha baghyttalghan ortaq mindetterdi sezinumen ólshenedi.

Egemendikting tarihy sabaghy – memlekettilikti saqtau men nyghaytu tek ótkenning múrasyn qúrmetteudi ghana emes, býgingi qoghamnyng jauapkershiligin jәne bolashaq aldyndaghy mindetin de talap etetindiginde.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz