25 ҚАЗАН – РЕСПУБЛИКА КҮНІ: ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ТАРИХИ БАСТАУЛАРЫ, ЕГЕМЕНДІК ИДЕЯСЫ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ ДАМУ БАҒЫТТАРЫ

Әрбір халықтың тарихында оның болашақ даму бағытын айқындайтын, қоғамдық санасында терең із қалдыратын маңызды оқиғалар болады. Қазақстан үшін осындай тарихи белестердің бірі – 25 қазан, Республика күні. Бұл мереке елдің саяси-құқықтық дербестікке ұмтылысын, ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыруын және тәуелсіздікке бастар тарихи жолды білдіреді.

1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны қабылдады. Бұл құжат Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуының маңызды құқықтық-саяси кезеңін айқындады. Декларацияда республиканың аумақтық тұтастығы, мемлекеттік биліктің дербестігі, ұлттық мәдениетті дамыту және Қазақстан халықтарының мүдделерін қорғау сияқты қағидаттар көрініс тапты.

Республика күнінің тарихи маңызын түсіну үшін оны бір ғана саяси оқиғамен шектеуге болмайды. Бұл дата қазақ халқының мемлекеттілік дәстүрлерімен, азаттық жолындағы күресімен, ұлттық интеллигенцияның идеяларымен және ХХ ғасырдың соңындағы қоғамдық өзгерістермен сабақтастықта қарастырылуы қажет.

Мақаланың мақсаты – Республика күнінің тарихи мәнін ашып, 1990 жылғы Егемендік декларациясының тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуындағы орнын және қазіргі қоғам үшін маңызын ғылыми тұрғыдан бағалау.

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ ТАРИХИ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ АЗАТТЫҚ ИДЕЯСЫ

Қазақстан мемлекеттілігінің тарихы тәуелсіздік жарияланған 1991 жылдан ғана басталмайды. Оның терең тарихи тамырлары бар. Қазақ хандығының құрылуы, дәстүрлі мемлекеттік басқару жүйесінің қалыптасуы, елдің аумақтық тұтастығын сақтау жолындағы күрес және қоғамдық бірлікті нығайтуға бағытталған саяси тәжірибе ұлттық мемлекеттілік тарихының маңызды кезеңдерін құрайды.

Қазақ хандығының қалыптасуы қазақ халқының этникалық және саяси бірігу үдерісінде айрықша орын алды. Хандық билік, билер институты, әдет-ғұрып құқығы және елді қорғауға бағытталған әскери ұйым дәстүрлері қоғамның саяси өмірінде маңызды қызмет атқарды. Әрине, дәстүрлі хандық мемлекетті қазіргі ұлттық мемлекетпен толықтай теңестіруге болмайды. Алайда тарихи сабақтастықты зерттеу мемлекеттік басқару, жер тұтастығы және қоғамдық жауапкершілік туралы түсініктердің қалыптасуын тереңірек пайымдауға мүмкіндік береді.

XVIII–XIX ғасырлардағы отарлық қысымға қарсы қозғалыстар да қазақ қоғамының саяси дербестікке ұмтылысын көрсетті. Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы, Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстардың тарихи мазмұны мен мақсаттары бірдей болған жоқ. Дегенмен оларды зерттеу жер мәселесі, саяси билік, дәстүрлі басқару жүйесі және халықтың өзіндік даму құқығы мәселелерінің қазақ тарихында ұзақ уақыт бойы өзекті болғанын көрсетеді.

ХХ ғасырдың басында ұлттық жаңғыру идеялары жаңа саяси сипат алды. Алаш қозғалысының қайраткерлері ұлттық автономия, білім беру, құқықтық мемлекет, жерді қорғау және халықтың саяси өкілдігін қамтамасыз ету мәселелерін көтерді. Алаш идеяларын 1990 жылғы Егемендік декларациясымен тікелей әрі толық теңестіру тарихи күрделілікті жеңілдетер еді. Алайда ұлттық мемлекеттілік, білім, мәдениет және саяси дербестік мәселелеріне қатысты идеялық сабақтастықты ғылыми тұрғыдан зерттеудің маңызы зор.

Осы тұрғыдан алғанда, Республика күні – әр кезеңдегі тарихи тәжірибені байланыстыра отырып, қазақ қоғамының мемлекеттілік туралы түсініктерінің қалай өзгергенін зерделеуге мүмкіндік беретін маңызды дата.

1990 ЖЫЛҒЫ 25 ҚАЗАН: МЕМЛЕКЕТТІК ЕГЕМЕНДІККЕ ЖАСАЛҒАН ТАРИХИ ҚАДАМ

ХХ ғасырдың соңында Кеңес Одағының саяси және экономикалық жүйесінде терең дағдарыс байқалды. Қайта құру, жариялылық, одақтас республикалардың саяси белсенділігінің артуы және ұлттық мәселелердің ашық талқылануы бұрынғы мемлекеттік қатынастардың өзгеруіне ықпал етті.

Осындай жағдайда 1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі № 307-XII қаулымен Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны қабылдады. Бұл оқиға Қазақстанның мемлекеттік дербестікке қарай бет алғанын білдіретін маңызды саяси-құқықтық қадам болды.

Декларацияның тарихи маңызын бірнеше бағыт бойынша бағалауға болады.

Біріншіден, құжат Қазақстанның мемлекеттік егемендігін жариялап, республиканың саяси-құқықтық мәртебесін жаңа тұрғыдан айқындады. Егемендік мәселесінің заңдық құжатта бекітілуі мемлекеттік билік пен республиканың болашағына қатысты мәселелерді дербес шешуге ұмтылысты білдірді.

Екіншіден, декларацияда аумақтың тұтастығы мен бөлінбейтіндігіне, ұлттық мәдениеттің дамуына және халықтардың құқықтарына қатысты қағидаттар көрініс тапты. Бұл мәселелер кейінгі тәуелсіз мемлекеттің құқықтық негіздерін қалыптастыруда маңызды орын алды [1].

Үшіншіден, декларация егемендік пен мемлекеттік тәуелсіздік ұғымдарының арақатынасын түсінуге мүмкіндік береді. Егемендік туралы құжат қабылданған кезде Қазақстан әлі Кеңес Одағының құрамында болатын. Сондықтан 1990 жылғы 25 қазанды толық мемлекеттік тәуелсіздіктің жарияланған күні ретінде көрсету дұрыс емес. Оның тарихи мәні – тәуелсіздікке апаратын саяси-құқықтық жолдың маңызды кезеңін қалыптастыруында.

Төртіншіден, декларация Қазақстанның болашақ мемлекеттік құрылымы туралы мәселелерді құқықтық тұрғыдан тұжырымдауға жол ашты. Осы тұрғыдан алғанда, 1990 жылғы 25 қазан мен 1991 жылғы 16 желтоқсан бір-бірін алмастыратын емес, тарихи мазмұны жағынан өзара байланысты екі маңызды дата болып саналады.

ЕГЕМЕНДІКТЕН ТӘУЕЛСІЗДІККЕ: ТАРИХИ САБАҚТАСТЫҚ

1990 жылғы Егемендік декларациясынан кейін Қазақстанның мемлекеттік дербестікке өту үдерісі жалғасты. 1991 жылғы 16 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң қабылданды. Осы құжат Қазақстанның тәуелсіз мемлекет мәртебесін заң жүзінде бекітті.

Екі тарихи құжаттың маңызын ажырата отырып бағалау қажет. 1990 жылғы декларация егемендік қағидаттарын жариялап, саяси-құқықтық негіз қалыптастырса, 1991 жылғы Конституциялық заң мемлекеттік тәуелсіздікті ресми түрде жариялады. Сондықтан Республика күні мен Тәуелсіздік күні Қазақстанның жаңа тарихындағы өзара сабақтас, бірақ мазмұны бөлек тарихи кезеңдерді білдіреді.

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан мемлекеттік институттарын қалыптастыру, Конституциялық жүйені дамыту, халықаралық қатынастардың дербес субъектісі ретінде орнығу және ұлттық экономика құру бағытында маңызды өзгерістерден өтті. Мемлекеттік рәміздердің қабылдануы, ұлттық валюта – теңгенің енгізілуі, дипломатиялық байланыстардың кеңеюі және халықаралық ұйымдармен ынтымақтастықтың дамуы осы үдерістің негізгі құрамдас бөліктеріне айналды.

Тәуелсіз мемлекеттіліктің нығаюы тек саяси-құқықтық актілермен өлшенбейді. Оның тұрақтылығы экономикалық мүмкіндіктерге, білім мен ғылымның дамуына, әлеуметтік әділеттілікке, қоғамдық сенімге және азаматтардың ел тағдырына қатысуына да байланысты.

Осы себепті Республика күні өткенді еске алумен қатар, тәуелсіздіктің мазмұны мен сапасы туралы ойлануға мүмкіндік береді. Мемлекеттің дербестігі азаматтардың құқықтары қорғалғанда, заң үстемдігі қамтамасыз етілгенде және қоғамның даму мүмкіндіктері кеңейгенде нақты қоғамдық құндылыққа айналады.

РЕСПУБЛИКА КҮНІ: ТАРИХИ ЖАДЫ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІК

Республика күні Қазақстанда ұлттық мереке мәртебесіне ие. 2022 жылы 29 қыркүйектегі заңнамалық өзгерістерден кейін 25 қазанның ұлттық мереке ретіндегі мәртебесі қалпына келтірілді. Бұл шешімнің қоғамдық маңызы – Қазақстанның егемендік тарихындағы бастапқы кезеңге назар аударуды күшейтуінде.

Тарихи жады қоғамның өткенді қалай түсінетінін ғана емес, болашаққа қандай құндылықтармен қадам басатынын да айқындайды. Мерекелердің қоғамдық қызметі осы тұрғыдан бағалануы тиіс. Олар тарихи оқиғаларды еске түсірумен шектелмей, ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтуға, ортақ азаматтық жауапкершілікті қалыптастыруға және мемлекеттілік құндылықтарын түсіндіруге ықпал етеді.

Республика күнін атап өту барысында тарихи деректерге, заңнамалық құжаттарға, архив материалдарына және ғылыми зерттеулерге сүйену маңызды. Мерекенің мазмұны тек салтанатты іс-шаралармен шектелмей, қоғамдық пікірталастармен, ғылыми конференциялармен, студенттік зерттеулермен және білім беру жобаларымен толықтырылуы қажет.

Әсіресе жастар үшін 1990–1991 жылдардағы оқиғалардың мәнін түсіндіру өзекті. Егемендік декларациясының қалай қабылданғанын, оның қандай мәселелерді шешуге бағытталғанын және тәуелсіздікке өту үдерісінде қандай рөл атқарғанын білу тарихи сананы қалыптастырады.

Ұлттық бірегейлікті нығайту басқа халықтардың тарихы мен мәдениетін жоққа шығаруды білдірмейді. Қазақстанның тарихи тәжірибесі ұлттық мәдениетті дамыту, азаматтардың тең құқықтарын құрметтеу және қоғамдық келісімді сақтау мәселелерін өзара байланысты қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мемлекеттіліктің беріктігі ортақ азаматтық жауапкершілік пен қоғам мүшелерінің ел болашағына сеніміне де сүйенеді.

ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖЕТІСТІКТЕРІ МЕН ТАРИХИ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ

1991 жылдан бергі кезең Қазақстан үшін мемлекеттілікті қалыптастырумен қатар, жаңа экономикалық, әлеуметтік және халықаралық жағдайларға бейімделу кезеңі болды. Ел халықаралық аренада дербес саясат жүргізіп, сыртқы экономикалық байланыстарын кеңейтті. Білім беру жүйесі, ғылыми мекемелер, мәдени институттар және ұлттық тарихты зерттеу бағыттары жаңа даму мүмкіндіктеріне ие болды.

Сонымен бірге тәуелсіз даму тарихын тек жетістіктер тізімі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Ғылыми талдау қол жеткізілген нәтижелермен қатар, шешімін күткен мәселелерді де ашық қарастыруы керек. Экономиканы әртараптандыру, өңірлер арасындағы даму айырмашылықтарын азайту, әлеуметтік тең мүмкіндіктерді кеңейту, білім мен ғылымның сапасын арттыру, тарихи-мәдени мұраны қорғау – ел болашағына ықпал ететін маңызды бағыттар.

Мемлекеттік егемендіктің тарихи маңызы қазіргі қоғамның алдында тұрған міндеттерді түсінумен толықтырылады. Егемендік – тек тарихи оқиға немесе заңдық мәртебе емес. Ол елдің даму жолын таңдау, ұлттық мүдделерді қорғау және қабылданған шешімдер үшін жауапкершілік алу мүмкіндігімен де байланысты.

Осы тұрғыдан алғанда, Республика күні қоғамды өткеннің тәжірибесін саралауға және болашақтың басымдықтарын айқындауға шақырады. Тәуелсіздіктің ұзақ мерзімді беріктігі сапалы білімге, ғылыми ойлауға, білікті мамандарға, тиімді мемлекеттік басқаруға және қоғамдық сенімге тәуелді.

Қазақстан тарихын зерттеу мен оқытуда да осы міндеттер маңызды. Тарихи оқиғаларды дайын тұжырымдар түрінде ғана ұсынбай, олардың себептерін, салдарын, дереккөздерін және әртүрлі түсіндірілу мүмкіндіктерін талдау қажет. Мұндай тәсіл студенттердің сыни ойлауын дамытып, тарихи сананың ғылыми негізде қалыптасуына ықпал етеді.

Сонымен, 25 қазан – Республика күні Қазақстанның мемлекеттік егемендікке қарай жасаған тарихи қадамын білдіретін маңызды ұлттық мереке. 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Мемлекеттік егемендік туралы декларация елдің саяси-құқықтық дербестігінің негіздерін айқындауға ықпал етті. Ал 1991 жылғы 16 желтоқсандағы мемлекеттік тәуелсіздік туралы Конституциялық заң Қазақстанның тәуелсіз мемлекет мәртебесін ресми түрде бекітті.

Бұл екі дата Қазақстанның жаңа тарихындағы бірін-бірі толықтыратын, бірақ мазмұны жағынан ерекшеленетін тарихи белестер болып табылады. Республика күнінің мәні осы сабақтастықты дұрыс түсінуде және егемендік идеясының елдің кейінгі дамуымен байланысын ғылыми тұрғыдан бағалауда жатыр.

Қазақ мемлекеттілігінің тарихи дәстүрлері, азаттық қозғалыстарының тәжірибесі, Алаш қайраткерлерінің идеялары және тәуелсіздік кезеңіндегі саяси-құқықтық өзгерістер ұлттық тарихтың күрделі әрі көпқырлы сипатын көрсетеді. Бұл құбылыстардың арасындағы сабақтастықты зерттеу тарихи ұқсастықтарды механикалық түрде іздеуді емес, әр дәуірдің ерекшеліктерін ескере отырып, ұзақ мерзімді қоғамдық үдерістерді түсіндіруді талап етеді.

Республика күні – тарихи жадыны жаңғыртудың, мемлекеттік егемендіктің құндылығын түсінудің және азаматтық жауапкершілікті арттырудың маңызды мүмкіндігі. Оның қоғамдық мәні өткенге құрметпен қараумен ғана шектелмей, білімді, әділетті, жауапты және бәсекеге қабілетті қоғам құруға бағытталған ортақ міндеттерді сезінумен өлшенеді.

Егемендіктің тарихи сабағы – мемлекеттілікті сақтау мен нығайту тек өткеннің мұрасын құрметтеуді ғана емес, бүгінгі қоғамның жауапкершілігін және болашақ алдындағы міндетін де талап ететіндігінде.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz