Sonymen, Ukrainanyng drondary Reseyding eng manyzdy nysandaryna joyqyn shabuyl jasap, basqynshyl elding ekonomikasyna eleuli núqsan keltirip jatyr. Songhy oqighalar kórsetkendey, tayaqtyng bir úshy bizge de tiide.

Sonyng eng kórnekti mysaly: Qazaqstanda taksy men tauar jetkizu biznesin monopoliyalandyryp alghan Yandeks kompaniyasyna data-ortalyqtarynyng drondar tarapynan soqqygha úshyruyna qatysty.

Ol turaly az jazylghan joq. Sol talqylau dýrbeleni ishinde qazaqstandyqtar «Nege biz reseylik kompaniyanyng qyzmetin paydalanyp, basqa elding ekonomikasyn qarjylay qoldap jatyrmyz?!» degen әbden oryndy saualdy jii qoyghan-dy.

Mine, meylinshe siresip qalghan seng qozghalghanday: әleumettik jelilerde otandyq tasymal (sonyng ishinde taksy qyzmetin kórsetetin) kompaniyalar turaly jazyla bastady.

Oghan quanamyz, әriyne! Óz kәsipkerlerlerimizge sәttilik tileymiz! Isteri ongha bassyn!

Alayda, alaqaylap, bórigimizdi aspangha laqtyryp jatqanda býgingi biylikten mynaday saualdargha da jauapty talap etuimizge tolyq qúqymyz bar.

Birinshiden, otyz bes jyl boyyna dәl osy asa tabysty salagha nelikten otandyq kompaniyalar qatysa almady? «Sifrlandyru jaghynan basqalardan oza shaptyq» dep preziydentting aldynda saltanatty týrde esep beretin tiyisti ministrlik nelikten basqa elding kompaniyasyna (kompaniyalaryna) danghyl jol ashyp berdi? Ol (jәne basqa da sheteldik) qúrylymdar elimizge tiyisti jariya konkurstar, órkeniyetti bәseke negizinde keldi me?! Álde osy kýnge deyin Tәuelsiz Qazaqstanda bir de bir múnay óndeu zauytyn saldyrmay kelgen reseylik lobby osy jerde de belsendilik tanytty ma? Nelikten otandyq kompaniyalardyng joly kesildi? Búl súmdyq jaghdaygha naqty qay basshy kinәli? Olay bolsa, osy (jәne de basqa) faktilerdi tekseru ýshin tiyisti komissiya qúru kerek pe?

Ekinshiden, taksy men tauar jetkizu salasynda otandyq kompaniyanyng da monopoliyasy bolmauy tiyis! Qúi, ol sheteldik bolsyn, qúi, otandyq bolsyn monopoliyany aty – monopoliya! Ol degeniniz birjaqty rettelip otyratyn qymbat bagha men tarifter! Olay bolsa, ýkimet osy salada antimonopoliyalyq erejelerding qatang saqtaluyn qamtamasyz etuge mindetti! Shynayy bәseke bolghan jaghdayda ghana tarifter tómendeydi, bagha sabasyna týsedi. Bәlkim, búl salagha kompaniyalar kóptep kelip, ózara bәsekege týsui ýshin alghashqy kezde tiyisti salyqtyq jәne basqa da jenildikter qarastyryluy qajet shyghar. Tútynushylardyng mýddesi qorghaluy ýshin onday qadamdargha da barugha bolar edi dep oilaymyn.

Ýshinshi saualdyng adamdardyng jeke mәlimetteri qorghaluy sekildi asa manyzdy mәselege qatysy bar. Yandeks turaly jazghanda, «qazaqstandyqtardyng jeke ómirine qatysty aqparat shet elge ketip jatyr!» dep shulap edik. Endigi jerde dәl sol mәlimetter óz ishimizde «qoldy» bop ketpey me? Yaghni, tiyisti organdar (ishinde arnayy jәne kýshteu qúrylymdary bar) men biylikke jaqyn  yqpaldy jeke túlghalar әrbir qazaqstandyqtyng qayda baryp-kelip jýrgeni, qanday tauar satyp alghany jayyndaghy aqparatqa qol jetkize ala ma?

Osy jerde, reti kelip túrghan son, Konstitusiyamyzdyng 21-babynan kólemdi ýzindi keltireyin:

«1. Jeke ómirge qol súghylmau qúqyghyna, jeke jәne otbasy qúpiyasynyng bolu qúqyghyna, sifrlyq tehnologiyalardy qoldanudy qosa alghanda, derbes derekterdi zansyz jinaudan, óndeuden, saqtaudan jәne paydalanudan qorghau qúqyghyna zanmen kepildik beriledi.

2. Bank operasiyalarynyn, jeke salymdar men jinaqtardyn, jazysqan hattardyn, telefon arqyly sóilesken sózderdin, poshta habarlamalarynyng jәne baylanys qúraldary, onyng ishinde sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu arqyly beriletin ózge de habarlamalardyng qúpiyasy zanmen qorghalady...».

Kórdinizder me, adam ómirining qanshama salasyndaghy qanshama ózekti mәlimetter zanmen qorghaluy tiyis!

Olay bolsa, sifrlandyru jýiesi arqyly bizge, qazaqstandyqtargha, qyzmet kórsetetin otandyq kompaniyalar (onyng ishinde, taksy men tauar tasymaly ghana emes) osy aqparattyng bәrining syrtqa tarap ketpey, qúpiya boluyna tolyqqandy kepildik bere ala ma?!

Reseyden bir mysal: atyshuly Telegram jelisining qojayyny Pavel Durov kezinde reseylik arnayy qyzmetterge óz qoldanushylary turaly aqparatty bermey, tayaq jedi emes pe? Bizding sifrlyq kompaniyalardyng iyeleri osylay minez tanyta ala ma, әlde?

Biylik - sayasy qarsylastary, bir klan - ekinshi klan ókilderi, bir bank - ekinshi bank qújattary, biznes-qúrylymdar - óz bәsekelesteri turaly osynday, jeke aqparat jinaugha әues әri mýddeli ekeni beseneden belgili emes pe? Onday soraqylyqtardyng shet jaghasyn kezinde ózimiz de óz kózimizben kórgenbiz.

Meniki sol: sol súmdyqtar endigi jerde qaytalanbasa degen oy ghoy.

Qalghanyn, sonyng ishinde taqyryptyng astaryn ózderiniz týsine jatarsyzdar...

Ámirjan Qosan

Abai.kz