Astanada Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng «Jana tarihy kezendegi Qazaqstannyng ózekti mindetteri» atty Joldauyn týsindiruge arnalghan birqatar kezdesu ótti. Memlekettik organdar men tehnologiya salasynyng ókilderi halyqtyq sifrlyq ekonomikagha kóshu, jasandy intellektini damytu, auqymdy infraqúrylymdyq qúrylys jәne elding energetikalyq qauipsizdigi mәselelerin talqylady, dep habarlaydy elorda әkimdigining resmy sayty.

Kezdesuler Memleket basshysynyng Joldauyndaghy negizgi baghyttardy týrli kәsiby qauymdastyqtar men elordanyng enbek újymdarynyng ókilderine týsindiru maqsatynda úiymdastyryldy. Qatysushylargha Preziydent belgilegen basymdyqtar ghana emes, olardy ekonomikanyng jekelegen salalarynda is jýzinde jýzege asyru mýmkindikteri de týsindirildi. Ásirese jana memlekettik bastamalardyng kәsipkerlikti damytugha, júmys oryndaryn ashugha jәne halyqtyng tabysyn arttyrugha qalay yqpal etetinine nazar audaryldy.

Talqylaugha Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng deputaty, Sifrlandyru, innovasiyalar jәne ghylym komiytetining tóraghasy Darhan Ahmediyev, «Qazaqtelekom» AQ basqarma tóraghasy Baghdat Musin jәne QR energetika viyse-ministri Baqytjan Iliyas qatysty. Kezdesuler ayasynda elordanyng birneshe nysanyna baru josparlanghan.

Kezdesuler ýsh alanda ótti. Alghashqysy IT qauymdastyq ókilderimen jýzdesu úiymdastyrylghan Astana Hub alanynda ótti. Odan keyin Preziydent Joldauy Núra audany әkimining apparatynda audan túrghyndarymen talqylandy. Ýshinshi kezdesu Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq muzeyinde ótti.

Astana Hub-taghy kezdesuge IT qauymdastyghynyn, tehnologiyalyq kompaniyalar men startaptardyng ókilderi qatysty. Búl alannyng tandaluy Preziydent Joldauynda sifrlandyrugha erekshe kónil bólinuimen baylanysty. Zamanauy tehnologiyalar ekonomikanyng derbes salasy ghana emes, qúrylys, ónerkәsip, energetika, auyl sharuashylyghy jәne әleumettik salany damytudyng qúraly retinde qarastyrylyp otyr.

Darhan Ahmediyev kezdesuding basty maqsattarynyng biri otandyq IT-kompaniyalar ýshin jana mýmkindikterdi talqylau bolghanyn atap ótti. Onyng aituynsha, Preziydent belgilegen baghyttardyng barlyghy derlik sifrlyq sheshimderdi engizudi qajet etedi. Búl qazaqstandyq mamandar әzirlegen ónimderge degen súranysty arttyrady.

«Býgin Memleket basshysynyng Joldauyn týsindiru ayasynda IT qauymdastyghymen kezdesu ótkizdik. Alghashqy kezdesuding IT qauymdastyghymen ótkeni quantady. Sebebi Joldauda sifrlandyru mәselesi ekonomikanyng barlyq derlik salasynda qamtylghanyn kórip otyrsyzdar. Preziydent qay baghyt turaly aitsa da, onyng ishinde sifrlandyru elementteri bar», – dedi Darhan Ahmediyev.

Joldaudaghy negizgi baghyttardyng biri – halyqtyq sifrlyq ekonomikagha kóshu. Búghan deyingi sifrlandyru kezeni negizinen elektrondy ýkimetti damytugha baghyttalsa, jana modeli ekonomikalyq mýmkindikter qalyptastyru ýshin tehnologiyalardy keninen qoldanudy kózdeydi. Búl – sifrlyq kәsipkerlik, qashyqtan júmys isteu, onlayn sauda jәne enbek ónimdiligin arttyru baghyttary.

Deputattyng aituynsha, zamanauy qúraldar ónir túrghyndaryna júmys tabugha, marketpleyster arqyly ónimderin satugha jәne Qazaqstannan tys jerlerge tapsyrys beruge mýmkindik jasaydy. Múnday mýmkindikter әsirese eldi mekender ýshin manyzdy.

Darhan Ahmediyevting aituynsha, sifrlyq salanyng damuy eksport kórsetkishterinen de bayqalady. Ol songhy bes jylda Qazaqstannyng IT qyzmetterining eksporty shamamen 30-33 million dollardan 1 milliard dollargha deyin óskenin aitty. Aldaghy uaqytta salany damytu ishki naryqty keneytumen ghana shektelmey, otandyq ónimderdi shetelge shygharumen de baylanysty boluy kerek.

«Sifrlyq qúraldar arqyly tabighy ónimderdi shetelge satugha nemese dizaynerlik, marketingtik, saraptamalyq qyzmetter kórsetuge bolady. Qazir kompaniyalardyng basym bóligi qashyqtan júmys isteydi. Memleketting mindeti – býkil ýderiste qoldau kórsetu: oqytu, mýmkindikterdi tanystyru, eksportqa shyghugha jәne alghashqy kelisimsharttardy jasaugha deyin sýiemeldeu. Odan keyin adam sifrlyq ortada óz betinshe júmys istep, tabysyn arttyra alady», – dep atap ótti deputat.

Kezdesude «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasyna da erekshe nazar audaryldy. Baghdarlama әleumettik, kólik, energetikalyq jәne kommunaldyq infraqúrylymdy auqymdy janartudy kózdeydi. Joldauda belgilengen jospargha sәikes, 2029 jyldyng sonyna deyin ony jýzege asyrugha Últtyq qordan shamamen 6,5 trillion tenge bólu qarastyrylghan. Qarajat densaulyq saqtau, bilim beru, sport, mәdeniyet nysandary men injenerlik jelilerdi salugha jәne janghyrtugha júmsalady.

Darhan Ahmediyev múnday auqymdy jobalar otandyq IT industriyasy ýshin de qosymsha mýmkindikter ashatynyn aitty. Sifrlyq tehnologiyalar ónirlerde qanday nysandar salu qajettigin anyqtau kezeninen bastap qajet. Olar halyq sanyn eskeruge, injenerlik jelilerge týsetin jýktemeni boljaugha jәne bolashaq infraqúrylymdyq jobalardyng tiyimdiligin baghalaugha mýmkindik beredi.

Deputat mysal retinde qalalardyng sifrlyq synaryn jasaudy atady. Múnday modelider jergilikti atqarushy organdargha qoldanystaghy infraqúrylymdy taldaugha jәne qúrylys saludyng yqtimal saldaryn aldyn ala baghalaugha kómektesedi. Mәselen, auruhana saludy josparlau kezinde oghan qolayly oryndy ghana emes, jana nysannyng audannyng kólik qatynasyna jәne injenerlik jelilerge týsetin jýktemege yqpalyn da anyqtaugha bolady.

Darhan Ahmediyevting pikirinshe, búl otandyq әzirleushilerge súranysqa ie ónimder jasap, iri jobalardy jýzege asyru tәjiriybesin jinaqtaugha jәne keyin halyqaralyq naryqqa shyghugha mýmkindik beredi. Ol Qúryltaydyng jauapty komiyteti tehnologiyalyq kompaniyalar men startaptardyn, sonyng ishinde zannamalyq retteu mәselelerine qatysty úsynystaryn qaraugha dayyn ekenin de jetkizdi.

Sifrlyq kәsipkerlikting mýmkindikterin keneytu taqyrybyn «Qazaqtelekom» AQ basqarma tóraghasy Baghdat Musin jalghastyrdy. Ol óz sózinde jasandy intellekt salasyndaghy ózgerister men olardyng tehnologiyalyq ónimder jasaugha yqpalyna toqtaldy. Onyng pikirinshe, JY qúraldarynyng keninen taraluy osy salagha kelu ýshin bastapqy kedergilerdi azaytyp, kәsiby baghdarlamalauda tәjiriybesi joq adamdargha da mýmkindik ashty.

Musin zamanauy JY agentterin qoldanu tәjiriybesinen mysal keltirdi. Búryn qosymsha jasau ýshin tereng tehnikalyq bilim qajet bolsa, qazir keybir mindetterdi baghdarlamalyq kodty ózdiginen qúrastyra alatyn qúraldardyng kómegimen oryndaugha bolady. Degenmen tehnologiyalardyng qoljetimdi boluy bәsekelestikti de kýsheytedi. Sondyqtan kәsipkerler bilimin ýnemi jetildirip otyruy qajet.

«Qazir mindetindi dúrys týsindirsen, sen ýshin qosymshandy nemese jasaghyng kelgen ónimindi әzirlep bere alatyn agentter bar. Múnyng ras ekenin óz tәjiriybemde tekserdim», – dedi Baghdat Musiyn.

Ol sifrlyq kәsipkerlik tek iri tehnologiyalyq kompaniyalar qúrumen shektelmeui kerek ekenin atap ótti. Adamnyng óz betinshe tabys tabuyna nemese basqa adamdardy júmyspen qamtuyna mýmkindik beretin shaghyn jobalardyng da ekonomikalyq manyzy zor. Múnday kәsipkerlerding kóbengi ýshin Qazaqstanda talshyqty-optikalyq jelilerdi, mobilidi baylanysty, derekterdi óndeu ortalyqtaryn, sonday-aq mamandardy oqytu jәne qayta dayarlau baghdarlamalaryn damytu qajet.

Bayandamanyng taghy bir manyzdy taqyryby auyl sharuashylyghyn sifrlandyrugha arnaldy. Musin fermerler men shaghyn óndirushilerding óz ónimderin ótkizu kezinde kezdesetin qiyndyqtaryna nazar audardy. Sapaly tauar óndirilgenimen, logistikanyng jetkilikti damymauy men deldaldardyng kóptigi kәsipkerlerding mýmkindikterin shektep, tabysyn azaytuy mýmkin.

Onyng pikirinshe, auyl sharuashylyghy óndirushilerin, bankterdi, satyp alushylar men logistikalyq kompaniyalardy biriktiretin sifrlyq platformalar búl mәselelerding bir bóligin sheshuge mýmkindik beredi. Múnday sheshimder ónim ótkizu naryghyn tabudy, tasymaldy úiymdastyrudy jәne qarjylyq operasiyalardy jenildetedi. Al fermer sifrlyq qúraldardy paydalanyp, ónimin ótkizu mәselesin sheshe otyryp, negizgi óndiris júmysyna kónil bóle alady.

Musin múnday platformalardyng júmysy tiyisti infraqúrylymsyz mýmkin emes ekenin atap ótti. Baghdarlamalyq jasaqtamamen qatar sapaly baylanys, kólik baghyttary men logistikalyq quattar qajet. Sondyqtan sifrlyq ekonomikany damytu, әsirese auyldyq jerlerde infraqúrylymdy janghyrtumen qatar jýrui kerek.

«Qazaqtelekom» basqarma tóraghasy qazaqstandyq sifrlyq platformalardy óz kýshimizben qúru qajettigine de toqtaldy. Qazir tanymal servisterding edәuir bóligi sheteldik kompaniyalargha tiyesili. Al otandyq sheshimderdi damytu el ishinde júmyspen qamtu men kәsipkerlikke qosymsha mýmkindikter ashady.

Sifrlyq tehnologiyalardyng әleumettik sala ýshin de manyzy zor. Musin mysal retinde telemedisinany atady. Onyng kómegimen shalghay eldi mekenderding túrghyndary iri qalalargha túraqty týrde barmay-aq, dәrigerlerden kenes alyp, keybir medisinalyq qyzmetterdi paydalana alady. Onyng pikirinshe, bilim beru salasynda da osynday tәsil qajet. Yaghny jana mekemeler salumen qatar sifrlyq platformalar men zamanauy oqu kontentin damytu manyzdy.

Búl rette ózgeristerding nәtiyjesi tek salynghan nysandar nemese engizilgen tehnologiyalar sanymen ólshenbeui tiyis. Eng manyzdysy – sifrlandyrudyng naqty paydasyn azamattardyng tabysy artyp, júmys isteu mýmkindikteri keneyip, ómir sapasy jaqsarghan kezde sezinui.

Talqylaudyng taghy bir manyzdy baghyty energetikalyq qauipsizdik boldy. QR energetika viyse-ministri Baqytjan Iliyas Preziydentting infraqúrylymdyq jәne sifrlyq bastamalaryn jýzege asyru energetika keshenining túraqty damuynsyz mýmkin emes ekenin atap ótti. Jana óndiris oryndary, ónerkәsip kәsiporyndary, derekterdi óndeu ortalyqtary men esepteu quattary elektr energiyasyn tútynudy arttyrady. Sondyqtan sala ósip kele jatqan súranysqa aldyn ala dayyndaluy kerek.

Viyse-ministrding aituynsha, Memleket basshysy Qazaqstannyng 2035 jylgha deyingi úzaq merzimdi energetikalyq tengerimin ózektendirudi tapsyrghan. Qújatta ekonomikanyng qazirgi qajettilikterimen qatar, jasandy intellektini, telekommunikasiyalyq infraqúrylymdy jәne qúrylysty damytugha qatysty perspektivalyq jobalar da eskerilui kerek.

Baqytjan Iliyas energetikalyq infraqúrylymdy qysqa merzimde qúru mýmkin emes ekenin atap ótti. Elektr stansiyalaryn salu qomaqty investisiyany, kýrdeli injenerlik sheshimderdi jәne birneshe jyldyq júmysty qajet etedi. Sondyqtan energetikany damytu elektr energiyasyn tútynu kólemining ósuinen ozyq jýrui kerek. Búl әsirese sifrlyq ekonomikanyng energiyany kóp qajet etetin jana baghyttary payda bolghan kezde manyzdy.

Energetika men IT salalarynyng ózara baylanysyna mysal retinde spiyker Ekibastúz energetikalyq kesheni bazasynda jýzege asyrylyp jatqan «Derekter ortalyqtarynyng alqaby» jobasyn keltirdi. Derekterdi óndeu ortalyqtaryn energetikalyq infraqúrylymgha jaqyn ornalastyru generasiya quattaryn damytu men tehnologiyalyq nysandar saludy ózara ýilestiruge mýmkindik beredi.

Baqytjan Iliyas Preziydent Joldauynda nazar audarylghan zamanauy kómir generasiyasyn damytu mәselesine de toqtaldy. Onyng pikirinshe, esepteu infraqúrylymyn qamtamasyz etu ýshin otandyq energetikalyq resurstardy paydalanu qosymsha qún qalyptastyrugha jol ashady. Búl – Qazaqstan aumaghyndaghy esepteu quattaryn paydalanatyn halyqaralyq kompaniyalargha da sifrlyq qyzmet kórsetu mýmkindigi.

Viyse-ministr bayandamasynyng ýshinshi baghyty energetika salasyn sifrlandyrugha arnaldy. Onyng habarlauynsha, 2026 jyly Energetika ministrligi energetikalyq jәne múnay-gaz nysandarynyng sifrlyq egizderin jasaugha arnalghan ýlgilik IT arhiytekturany әzirleuge kirisken. Jyl sonyna deyin tiyisti ýlgilik arhiytekturalardy bekitu josparlanyp otyr. Keyin olardy sala kәsiporyndaryna keninen engizuge bolady.

Múnday sheshimder óndiristik nysandardyng sifrlyq modeliderin jasap, olardyng júmys isteuining týrli ssenariylerin taldaugha jәne tehnologiyalyq ózgeristerding saldaryn baghalaugha mýmkindik beredi. Kәsiporyndar ýshin búl jabdyqtardy tiyimdi paydalanu, óndiristik ýderisterdi ontaylandyru jәne otyn shyghynyn azaytugha jol ashady. Al memleket energetikalyq infraqúrylymnyng júmysyn qashyqtan baqylaudyng qosymsha qúraldaryna ie bolady.

Baqytjan Iliyas songhy eki-ýsh jylda otandyq әzirleushilerding ózderining SCADA jýieleri men tehnologiyalyq ýderisterdi avtomattandyrugha arnalghan sheshimderdi belsendi әzirley bastaghanyn da atap ótti. Sonymen qatar energetika men múnay-gaz ónerkәsibinde senimdilikke jәne halyqaralyq standarttargha sәikestikke qoyylatyn talap joghary. Viyse-ministr múnday sheshimderdi damytu ýshin qazaqstandyq IT-kompaniyalarmen jәne kәsiby qauymdastyqtarmen yntymaqtastyqty jalghastyrugha dayyn ekenin bildirdi.

IT qauymdastyghymen kezdesuden keyin Joldaudy týsindiru júmysy elordanyng basqa alandarynda jalghasty. Kezdesulerding formaty spiykerlerding kәsiby újym ókilderimen tikeley pikir almasuyn, Preziydent belgilegen mindetterdi jәne olardyng naqty salalar ýshin manyzyn talqylaudy kózdeydi.

Qatysushylar Joldaudaghy negizgi baghyttardyng ózara tyghyz baylanysty ekenin atap ótti. Infraqúrylymdyq qúrylys zamanauy tehnologiyalardy qoldanudy talap etedi, sifrlyq ekonomika senimdi energiyamen jabdyqtaugha múqtaj, al otandyq platformalardy damytu biznes pen júmyspen qamtugha jana mýmkindikter ashady. Búl bastamalardy jýzege asyrudyng naqty nәtiyjesi Qazaqstannyng barlyq ónirinde jana júmys oryndarynyng ashyluy, zamanauy infraqúrylym nysandarynyng salynuy jәne halyqtyng ómir sapasynyng jaqsaruy bolugha tiyis.

Abai.kz