Ýsh jasar bala telefondy qolyna alghanda, oghan qanday mulitfilim kórsetiletinin kim sheshedi? Kóbine algoritm sheshedi. Al algoritm balanyng tilin, dәstýrin, ertegisin oilap otyrmaydy, oghan tek kórilim kerek.

Qazaqstannyng kóp otbasynda balany tamaqtandyru da, juyndyru da, tynyshtandyru da ekrannyng kómegimen ótedi. Búl ata-anany aiyptaytyn sóz emes, ómir shyndyghy. Biraq sol ekrannan bala ne kóredi, kimning tilinde sóileytin keyipkerdi ózine jaqyn sanaydy, búl endi býkil qoghamgha qatysty súraq. Kórshi elderding búl súraqqa bergen jauaptaryn qarap kóreyik.

BATYS: OIYN-SAUYQ, SENIM JÁNE BAQYLAU

Disney men Pixar balalar kontentin mәdeny industriyagha ainaldyrdy. Mulitfilim bir ret shyghatyn ónim emes. Odan keyin oiynshyq, kiyim, taqyryptyq sayabaq, kitap keledi. Bala keyipkermen birge ósedi, keyipker balamen birge eresek bolady.

Sesame Street mýlde basqa jol ústandy. Onyng negizinde aldymen bilim beru maqsaty túr: әrip, san, dostyq, emosiyany týsinu. Eng qyzyghy, Sesame Workshop baghdarlamany basqa elderge kóshirmey, jergilikti týrge beyimdep taratady. Ár elde óz keyipkerleri, óz mәseleleri bar núsqa jasalady. Biz ýshin búl manyzdy sabaq: sheteldik formatty alugha bolady, biraq onyng ishin óz mazmúnymyzben toltyru kerek.

Cocomelon siyaqty YouTube qúbylystary basqa mәseleni kórsetedi. Jyldam montaj, ashyq týster, qaytalanatyn әuen balanyng nazaryn tez ózine audarady. Biraq múnday kontentting balanyng zeyinine әseri jóninde pedagogtar men dәrigerler әli de pikir talastyryp jýr. Batys búghan qúqyqtyq jauap ta berdi. AQSh-ta 2019 jyly YouTube balalar derekterin jinaghany ýshin aiyp tóledi, sodan keyin balalargha arnalghan beynelerde jekelendirilgen jarnama men pikir qaldyru shekteldi. Ata-ana baqylauy, jas boyynsha belgileu, YouTube Kids siyaqty qúraldar da tap osydan kelip shyqty.

Batystan ne aluymyzgha bolady: bilim men oiyndy biriktiru tәsilin jәne balanyng derekterin qorghau mәdeniyetin. Osy orayda ashyghyn aitayyq, Qazaqstanda búl mәsele әli jetkilikti kóterilip jýrgen joq.

QYTAY: MEMLEKET JOLDY AYQYNDAYDY

Qytaydyng búl túrghydaghy joly ózgeshe. Onda balalar kontentine memleket tikeley aralasady. Jasóspirimderge arnalghan «jasóspirimder rejiymi» platformalarda uaqyt pen mazmúndy shekteydi, al 2021 jyly kәmeletke tolmaghandardyng onlayn-oyyn oinau uaqyty qatang azaytyldy. Múnyng tiyimdiligi men artyqshylyghy jóninde talasu kóp, biraq bir nәrse anyq: Qytay balalar ekranynyng mәselesin qoghamdyq mәsele dep tújyrymdady.

Ekinshi jaghynan, Qytay óz franshizalaryn jasady. Pleasant Goat and Big Big Wolf (Xi Yang Yang) 2005 jyldan beri shyghyp keledi, al Boonie Bears tolyqmetrajdy filimdermen kinoprokatta ýlken tabys kórsetti. Búl keyipkerler Gollivudtyng kóshirmesi emes. Múnda qoylar men qasqyr, aylar men ormanshy bar, al oqighanyng mәni qytay kórermeni ýshin týsinikti. Múnda da, qiyaly ómirdegi keyipkerlerding tirligi emes, otbasy men újymdyq qúndylyqtar ghana algha shyghady.

Qytaydan ne alugha bolady: memleketting retteushi rólin baqylau retinde emes, qoldau qúraly retinde óz shekpenimizge shaqtap kóru. Sonday-aq jergilikti keyipkerding óz kórermeni bolatynyn týsine bilip, últtyq bolmys-bitimizdi jattyng jeteginde jibermeu.

JAPONIYa: KEYIPKER BIR EKOJÝIENING ORTALYGhY

Japoniya balalar kontentin eng jýieli týrde qúrghan el dep aitugha bolady. Doraemon men Anpanman siyaqty keyipkerler ondaghan jyldar boyy birneshe buynnyng balalyq shaghyna ilesti. Anpanman óz betin balagha jeuge úsynatyn nan keyipker: onyng mәni jaqsylyq pen kómekte. Doraemon dostyq, jauapkershilik jәne ghylymgha qyzyghushylyqty ýiretedi.

Múnyng týbinde «keyipker + dýken + bilim» ýshbúryshy jatyr. Mulitfilim bastalady, keyipker oiynshyqqa, kitapqa, mektep kerek-jaraghyna, tamaqqa kóshedi, múrajaylar men taqyryptyq oryndarda jalghasady. Sanrio (Hello Kitty) múny býkil brend retinde kórsetti. Búl jýiede morali men kommersiya bir-birine kedergi keltirmeydi, kerisinshe birin-biri qoldaydy.

Japoniyadan ne alugha bolady: keyipkerdi bir seriyamen shektemey, úzaq merzimdi joba dep qarau. Qazaqstanda jaqsy mulitfilim shyqsa da, onyng oiynshyghy, kitaby, sabaq materialy bolmay qalady da, nәtiyjesinde keyipker bir mausymnan keyin tars esten shyghyp úmytylady.

KOREYa: KONTENT PEN EKSPORT QOLDY-QOLGhA

Koreya joly Qazaqstan ýshin eng týsinikti hәm úghynyqty mysal boluy mýmkin, óitkeni Koreya da shaghyn naryqpen bastady. Ishki naryghy shekteuli bolghandyqtan, olar alghashynan әlemge shyghudy maqsat etti. Pororo osylay payda boldy, sodan keyin Pinkfong pen Baby Shark keldi. Baby Shark әni YouTube-ta milliardtaghan kórilim jinap, mәdeny qúbylysqa ainaldy. Múnda eng manyzdysy últtyq mazmún emes, әlemdik týsinikti formatty últtyq óndiriste jasau ekenini týrki әlemine de, onyng ishinde qazaqqa da úqtyra bilgeninde der edik.

Koreya múny kezdeysoq jasaghan joq. Memleket kontent industriyasyn jýieli qoldady: oqytu baghdarlamalary, studiyalyq granttar, halyqaralyq jәrmenkelerge qatysu. Kontent pen eksport bir-birinen bólek túrmaydy, olar bir strategiyanyng eki jaghy bolyp sanalady.

Koreyadan ne alugha bolady: alghashqy kýnnen bastap kontentti birneshe tilde jәne birneshe platformagha oilap jasau. Qazaq tilindegi mulitfilim tek qazaq tildi kórermenge arnaluy mindetti emes. Týrki әlemi, Ortalyq Aziya, diaspora, bәri potensialdy auditoriya bolyp tabylugha tiyis.

QAZAQSTANDA QALAY?

Mәselening basty túsy mynada: bizde keyipkerler joq emes. Bar. Sausaqty býgip sanar bolsaq, Aldar Kóse, Alpamys, Qojanasyr, Jiyrenshe sheshen, Er Tóstik, múnyng bәri myng jyl boyy auyz әdebiyetimen úlasqan qúndy aktivterimiz der edik. Mәsele keyipkerdi zamanauy formatqa, balanyng tiline, ekrannyng yrghaghyna beyimdeuge tirelip túrghan jayy bar.

Qazir qazaq tilindegi balalar kontentining basym bóligi audarma men dublyajgha sýienedi. Dublyaj kerek, biraq ol últtyq mazmúndy almastyrmaydy. Balapan siyaqty arnalar manyzdy ról atqarady, alayda telearnadan tys, YouTube men mobilidi qosymshalar kenistiginde qazaq tildi sapaly balalar kontenti әli azdyghy kónilimizdi qynjyltady. Bala óz ortasyndaghy quyrshaqtyng atyn emes, sheteldik keyipkerding atyn jaqsy biledi.

Bizding oiymsha, atalghan últtyq tyghyryqtan shyghar joldy ýsh qadamgha bóluge bolady:

Keyipkerdi úzaq joba retinde jasau. Bir seriyamen toqtamay, kitap, oiyn, oqu materialy, oiynshyq siyaqty baghyttardy birge josparlau (Japoniya tәjiriybesi).

Alghashynan eksportqa baghdarlau. Qazaq, orys, aghylshyn, týrik tilderinde núsqa jasap, YouTube men halyqaralyq platformalarmen júmys isteu (Koreya tәjiriybesi).

Qauipsizdikti birge oilau. Jas boyynsha belgileu, ata-ana ýshin baqylau qúraldary, balanyng derekterin qorghau (Batys), sonymen birge memleketting qoldau tetikteri (Qytay).

Múnyng bәrin bir sózding qauyshya syighyzyp:  «beyimdeu» deuge bolady. Biraq beyimdeu degenimiz kóshiru emes. Koreya Disney-ding kóshirmesin jasaghan joq, Qytay Pixar-dy qaytalaghan joq. Olar syrttan әdisti aldy da, ishin óz bolmysymen tútastyryp, bite qaynatyp toltyrdy.

Týiin: Bala kóretin mulitfilim onyng ertengi dýniyetanymynyng bir bóligi. Eger biz qazaq tilindegi, qazaq mәdeniyetimen órilgen, sapasy joghary kontentti ózimiz jasamasaq, ony basqalar óz kodymen toltyryp beredi. Búl ýshin ýlken budjet qana emes, eng aldymen jýieli kózqaras kerek: keyipker, oqulyq, oiynshyq, platforma, qauipsizdik, bәrin bir kartagha salyp qarau.

Aldar Kósening últtyq kinoda aishyqtalghan elu jyl búrynghy qulyghy býgingi bala ýshin de qyzyq bola alady. Tek ony sol balanyng ekranynda, onyng tilinde, onyng talghamymen úshtastyra kórsete biluimiz kerek-aq.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz